ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

ครั้งที่ ๑ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

ตํ สุตฺวา เสฏฺฐี พหุํ กสิกมฺมํ เคเห วิชฺชมานธเนนาปิ ธญฺญเมว คเหตฺวา อฑฺฒเตรสานิ โกฏฺฐสตานิ กาเรตฺวา สพฺพโกฏฺเฐ วิหีนํ ปูเรสิ ฯ โกฏฺเฐสุ อปฺปโหนฺเตสุ จาฏิอาทีนิ ปูเรตฺวา อวเสสํ ภูมิยํ อาวาฏํ กตฺวา นิขนิ ฯ นิธานาวเสสํ มตฺติกาย สทฺธึ มทฺทิตฺวา ภิตฺติโย ลิมฺปาเปสิ ฯ โส อปเรน สมเยน ฉาตกภเย สมฺปตฺเต ยถานิกฺขิตฺตํ ธญฺญํ ปริภุญฺชนฺโต โกฏฺเฐสุ จ จาฏิอาทีสุ จ นิกฺขิตฺตธญฺเญ ปริกฺขีเณ ปริชเน ปกฺโกสาเปตฺวา อาห  คจฺฉถ ตาตา ปพฺพตํ ปวิสิตฺวา ชีวนฺตา สุภิกฺขกาเล มม สนฺติกํ อาคนฺตุกามา อาคจฺฉถ โน เจ ตตฺเถว ชีวถาติ ฯ เต ตถา อกํสุ ฯ ตสฺส ปน สนฺติเก เวยฺยาวจฺจกโร เอโก ปุณฺโณ นาม ทาโส โอหียิ ฯ เตน สทฺธึ เสฏฺฐี เสฏฺฐิชายา เสฏฺฐิปุตฺโต เสฏฺฐิสุณิสาติ ปญฺเจว ชนา อเหสุํ ฯ  เต ภูมิยํ อาวาเฏสุ นิหิตธญฺเญปิ ปริกฺขีเณ ภิตฺติมตฺติกํ ปาเตตฺวา เตเมตฺวา ตโต ลทฺธธญฺเญน ยาปยึสุ ฯ อถสฺส ชายา ฉาตเก อฑฺฒาฬฺหกมตฺเต วีหี ลภิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา เอกํ ตณฺฑุลนาฬึ คเหตฺวา เอกสฺมึ กุเฏ ปกฺขิปิตฺวา ปิทหิตฺวา ภูมิยํ นิกฺขนิตฺวา ฐเปสิ ฯ อถ นํ เสฏฺฐี ราชุปฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา อาห  ภทฺเท ฉาโตมฺหิ อตฺถิ กิญฺจีติ ฯ สา วิชฺชมานํ นตฺถีติ อวตฺวา สามิ เอกา ตณฺฑุลนาฬี อตฺถีติ อาห ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

เสฏฺฐี เหตุกตฺตา ใน ปูเรสิ สพฺพโกฏฺเฐ การิตกมฺม ใน ปูเรสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กาเรตฺวา พหุํ วิเสสน ของ กสิกมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กาเรตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คเหตฺวา เคเห วิสยาธาร ใน วิชฺชมาน- อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ วิชฺชมานธเนน ๆ กรณ ใน คเหตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ธญฺญํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กาเรตฺวา อฑฺฒเตรสานิ วิเสสน ของ โกฏฺฐสตานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กาเรตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปูเรสิ สพฺพโกฏฺเฐ การิตกมฺม ใน ปูเรสิ วิหีนํ ฉฏฺฐีกรณ ใน ปูเรสิ ฯ เสฏฺฐี สยกตฺตา ใน นิขนิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก โกฏฺเฐสุ ลกฺขณ ใน อปฺปโหนฺเตสุ ๆ ลกฺขณกิริยา จาฏิอาทีนิ วิเสสน ของ ภาชนานิ ๆ การิตกมฺม ใน ปูเรตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กตฺวา อวเสสํ วิเสสน ของ ธญฺญํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นิขนิ ภูมิยํ อาธาร ใน นิขนิ อาวาฏํ อวุตฺตกมฺม ใน กตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิขนิ ฯ เสฏฺฐี เหตุกตฺตา ใน ลิมฺปาเปสิ ปุคฺคลํ การิตฺกมฺม ใน ลิมฺปาเปสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก นิธานาวเสสํ วิเสสน ของ ธญฺญํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน มทฺทิตฺวา มตฺติกาย สหตฺถตติยา เข้ากับ สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย ใน มทฺทิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ลิมฺปาเปสิ ภิตฺติโย อวุตฺตกมฺม ใน ลิมฺปาเปสิ ฯ โส วิเสสน ของ เสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อปเรน วิเสสน ของ สมเยน ๆ ตติยาวิเสสน ใน อาห ฉาตกภเย ลกฺขณ ใน สมฺปตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา ยถานิกฺขิตฺตํ วิเสสน ของ ธญฺญํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปริภุญฺชนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ เสฏฺฐี นิกฺขิตฺตธญฺเญ ลกฺขณ ใน ปริกฺขีเณ ๆ ลกฺขณกิริยา โกฏฺเฐสุ ก็ดี ภาชเนสุ ก็ดี อาธาร ใน นิกฺขิตฺต- จาฏิอาทีสุ วิเสสน ของ ภาชเนสุ จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ โกฏฺเฐสุ และ จาฏิอาทีสุ ภาชเนสุ ปริชเน อวุตฺตกมฺม ใน ปกฺโกสาเปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห “ตาตา อาลปน ตุมฺเห สยกตฺตา ใน คจฺฉถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺเห สยกตฺตา ใน อาคจฺฉถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปพฺพตํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน ปวิสิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ชีวนฺตา ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ตุมฺเห สุภิกฺขกาเล กาลสตฺตมี ใน อาคจฺฉถ มม สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อาคจฺฉตุ- อาคนฺตุกามา วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน อาคจฺฉถ เจ ศัพท์ ปริกปฺปตฺถ ตุมฺเห สยกตฺตา ใน โน อาคจฺฉถ โน ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อาคจฺฉถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺเห สยกตฺตา ใน ชีวถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตตฺถ ๆ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน ชีวถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ เต วิเสสน ของ ปริชนา ๆ สยกตฺตา ใน อกํสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตถา ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน อกํสุ ฯ ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก ทาโส สยกตฺตา ใน โอหียิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ เสฏฺฐิโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ อาธาร ใน โอหียิ เวยฺยาวจฺจกโร ก็ดี เอโก ก็ดี วิเสสน ของ ทาโส นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากั ปุณฺโณ ฯ เอว ศัพท์ อาวธารณ เข้ากับ ปญฺจ ๆ วิเสสน ของ ชนา ๆ สยกตฺตาใน อเหสุํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ ทาเสน ๆ สหตฺถตติยา เข้ากับ สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย ใน เสฏฺฐี เสฏฺฐิชายา เสฏฺฐิปุตฺโต และ เสฏฺฐิสุณิสา เสฏฺฐี ก็ดี เสฏฺฐิชาย ก็ดี เสฏฺฐิปุตฺโต ก็ดี เสฏฺฐิสุณิสา ก็ดี ลิงฺคตฺถ และ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน ปญฺเจว ชนา ฯ เต วิเสสน ของ ชนา ๆ เหตุกตฺตา ใน ยาปยึสุ อตฺตภาวํ การิตกมฺม ใน ยาปยึสุ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ นิหิตธญฺเญ ๆ ลกฺขณ ใน ปริกฺขีเณ ๆ ลกฺขณกิริยา ภูมิยํ อาธาร ใน นิหิต- อาวาเฏสุ อาธาร ใน นิหิต- ภิตฺติมตฺติกํ การิตกมฺม ใน ปาเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เตเมตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ยาปยึสุ ตโต วิเสสน ของ ภิตฺติมตฺติกโต ๆ อปาทาน ใน ลทฺธ- ลทฺธธญฺเญน กรณ ใน ยาปยึสุ ฯ   อถ กาลสตฺตมี ใน ฐเปสิ ชายา สยกตฺตา ใน ฐเปสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ เสฏฺฐิโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ชายา ฉาตเก ลกฺขณ ใน อวตฺถรนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา มตฺติกาย ลกฺขณ ใน ขียมานาย ๆ ลกฺขณกิริยา ภิตฺติปเทเสสุ ภินฺนาธาร ใน อวสิฏฺฐมตฺติกํ ๆ การิตกมฺม ใน ปาเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เตเมตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน ลภิตฺวา อฑฺฒาฬฺหกมตฺเต วิเสสน ของ วีหี ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ลภิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โกฏฺเฏตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คเหตฺวา เอกํ วิเสสน ของ ตณฺฑุลนาฬึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปกฺขิปิตฺวา เอกสฺมึ วิเสสน ของ กุเฏ ๆ อาธาร ใน ปกฺขิปิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปิทหิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ฐเปสิ ภูมิยู อาธาร ใน ฐเปสิ นิกฺขนิตฺวา สมานกาลกิริยา ใน ฐเปสิ ฯ อถ กาลสตฺตมี ใน อาห เสฏฺฐี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน ของ ชายํ ๆ อกถิตกมฺม ใน อาห ราชุปฏฺฐานโต อปาทาน ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห “ภทฺเท อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฉาโต วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ กิญฺจิ วิเสสน ของ วตฺถุ ๆ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตทบ กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ   สา วิเสสน ของ ชายา ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วิชฺชมานํ วิเสสน ของ วตฺถุํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อวตฺวา “กิญฺจิ วิเสสน ของ วตฺถุ ๆ สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพทพ์ อาการ ใน อาห ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

ครั้งที่ ๒ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

สตฺถา ตสฺส (ภิกฺขุโน) ฌานานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา  สกฺขิสฺสสติ  นุ โข เอส อตฺตโน ธมฺมตาย อุตฺตรึ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุนฺติ โอโลเกนฺโต น สกฺขิสฺสตีติ ญตฺวา  ตํ ปทุมํ มิลายตูติ อธิฏฺฐหิ ฯ ตํ หตฺเถหิ มทฺทิตปทุมํ วิย มิลายนฺตํ กาฬวณฺณํ อโหสิ ฯ โส ฌานา วุฏฺฐาย ตํ โอโลเกตฺวา กึ นุ โข อิทํ ปทุมํ ชราย ปหฏํ ปญฺญายติ  อนุปาทินฺนเกปิ เอวํ ชราย อภิภุยฺยมาเน อุปาทินฺนเก กถา นาม นตฺถิ อิทํปิ หิ ชรา อภิภวิสฺสตีติ อนิจฺจลกฺขณํ ปสฺสิ ฯ ตสฺมึ ปน ทิฏฺเฐ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณญฺจ ทิฏฺฐเมว โหติ ฯ ตสฺมึ ขเณ ตสฺส อวิทูเร กุมารกา เอวํ สรํ โอตริตฺวา กุมุทานิ ภญฺชิตฺวา ถเล ราสึ กโรนฺติ ฯ โส ถเล จ ชเล จ กุมุทานิ โอโลเกสิ ฯ อถสฺส ชเล กุมิทานิ อภิรูปานิ อุทกํ ปคฺฆรนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหึสุ อิตรานิ อคฺคคฺเคสุ ปริมิลาตานิ ฯ โส อนุปาทินฺนกํ ชรา เอวํ ปหรติ อุปาทินฺนกํ กึ น ปหริสฺสตีติ สุฏฺฐุตรํ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ อทฺทส ฯ สตฺถา ปากฏีภูตํ อิทานิ อิมสฺส ภิกฺขุโน  กมฺมฏฺฐานนฺติ ญตฺวา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺนโก ว โอภาสํ มุญฺจิ ฯ โส ตสฺส มุขํ ปหริ ฯ อถสฺส  กินฺนุ โข เอตนฺติ โอโลเกนฺตสฺส สตฺถา อาคนฺตฺวา สมฺมุเข ฐิโต วิย อโหสิ ฯ โส อุฏฺฐาย อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน อธิฏฺฐหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ๆ สมฺปทาน ใน อุปฺปนฺน- ฌานานํ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน -ภาวํ อุปฺปนฺนภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอโลเกนฺโต    “เอส วิเสสน ของ ภิกฺขุ ๆ สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน ธมฺมตาย ๆ ตติยาวิเสสน ใน นิพฺพตฺเตตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺขิสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน โอโลเกนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา         “เอโส วิเสสน ของ ภิกฺขุ ๆ สยกตฺตา ใน น สกฺขิสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สกฺขิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อธิฏฺฐหิ ฯ         “ตํ วิเสสน ของ ปทุมํ ๆ สยกตฺตา ใน มิลายตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัทพ์ อาการ ใน อธิฏฺฐหิ ฯ         ตํ วิเสสน ของ ปทุมํ ๆ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก หตฺเถหิ กรณ ใน มทฺทิต- มทฺทิตปทุมํ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ หตฺเถหิ มทฺทิตปทุมํ มิลายนฺตํ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ปทุมํ กาฬวณฺณํ วิกติกตฺตา ใน อโหสิ ฯ         โส วิเสสน ของ ภิกฺขุ ๆ สยกตฺตา ใน ปสฺสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฌานา อปาทาน ใน วุฏฺฐาย ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอโลเกตฺวา ตํ วิเสสน ของ ปทุมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปสฺสิ         “อิทํ วิเสสน ของ ปทุมํ ๆ สยกตฺตา ใน ปญฺญายติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ นุ สองศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ ชราย อนภิหิตกตฺตา ใน ปหฏํ ๆ วิเสสน ของ ปทุมํ, ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อนุปาทินฺนเก ๆ ลกฺขณ ใน อภิภุยฺยมาเน ๆ ลกฺขณกิริยา เอวํ กิริยาวิเสสน ใน อภิภุยฺยมาเน ชราย อนภิหิตกตฺตา ใน อภิภุยฺยมาเน,         นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กถา ๆ สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อุปาทินฺนเก ภินฺนาธาร ใน กถา, หิ ศัพท์ เหตุโชตก ชรา สยกตฺตา ใน อภิภวิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิทํ ๆ วิเสสน ของ อุปาทินฺนกํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภิภวิสฺสติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน มนสิกาเรน ๆ กรณ ใน ปสฺสิ อนิจฺจลกฺขณํ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺสิ ฯ         ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภโชตก ตสฺมึ วิเสสน ของ อนิจฺจลกฺขเณ ๆ ลกฺขณ ใน ทิฏฺเฐ ภิกฺขุนา อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺเฐ ๆ ลกฺขณกิริยา, ทุกฺขลกฺขณํ ก็ดี อนตฺตลกฺขณํ ก็ดี สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ทุกฺขลกฺขณํ และ อนตฺตลกฺขณํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทิฏฺฐํ ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ ฯ         ตสฺมึ วิเสสน ของ ขเณ ๆ กาลสตฺตมี ใน กโรนฺติ กุมารกา สยกตฺตา ใน กโรนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อวิทูเร ๆ อาธาร ใน โอตริตฺวา เอกํ^๑ วิเสสน ของ สรํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน โอตริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ภญฺชิตฺวา กุมุทานิ อวุตฺตกมฺม ใน ภญฺชิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กโรนฺติ ถเล อุปสิเลสิกาธาร ใน กโรนฺติ ราสึ วิกติกมฺม ใน กโรนฺติ ฯ         โส วิเสสน ของ ภิกฺขุ ๆ สยกตฺตา ใน โอโลเกสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ถเล ก็ดี ชเล ก็ดี อาธาร ใน โอโลเกสิ จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ถเล และ ชเล กุมุทานิ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกสิ ฯ

^๑ เอวํ กิริยาวิเสสน ใน โอตริตฺวา

อถ กาลสตฺตมี ใน อุปฏฺฐหึสุ กุมุทานิ สยกตฺตา ใน อุปฏฺฐหึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ๆ สมฺปทาน ใน อุปฏฺฐหึสุ ชเล ภินฺนาธาร ใน กุมุทานิ อภิรูปานิ วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา อุทกํ อวุตฺตกมฺม ใน ปคฺฆรนฺตานิ ๆ อุปมาวิกติกตฺตา ใน หุตฺวา วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อุทกํ ปคฺฆรนฺตานิ, หุตฺวา สมานกาลกิริยา ใน อุปฏฺฐหึสุ, อิตรานิ วิเสสน ของ กุมุทานิ ๆ สยกตฺตา ใน ปริมิลาตานิ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก อคฺคคฺเคสุ อาธาร ใน ปริมิลาตานิ ฯ           โส วิเสสน ของ ภิกฺขุ ๆ สยกตฺตา ใน อทฺสส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ชรา สยกตฺตา ใน ปหรติ และ น ปหริสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ปหริสฺสติ ปหรติ ก็ดี ปหริสฺสติ ก็ดี อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนุปาทินฺนกํ อวุตฺตกมฺม ใน ปหรติ เอวํ กิริยาวิเสสน ใน ปหรติ, อุปาทินฺนกํ อวุตฺตกมฺม ใน ปหริสฺสติ กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อทฺสส สุฏฺฐุตรํ กิริยาวิเสสน ใน อทฺทส อนิจฺจลกฺขณาทีนิ วิเสสน ของ ลกฺขณานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อทฺทส ฯ สตฺถา สยกตฺตา ใน มุญฺจิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก           “อิทานิ กาลสตฺตมี ใน โหติ กมฺมฏฺฐานํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปากฏีภูตํ วิกติกตฺตา ใน โหติ อิมสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมฏฺฐานํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน มุญฺจิ คนฺธกุฏิยํ วิสยาธาร ใน นิสินฺนโก ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ นิสินฺนโก^๒ ๆ วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน มุญฺจิ โอภาสํ อวุตฺตกมฺม ใน มุญฺจ ฯ           โส วิเสสน ของ อาภาโส ๆ สยกตฺตา ใน ปหริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน มุขํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปหริ ฯ

^๒ นิสินฺนโก วิเสสน ของ สตฺถา

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

(สูกรเปต ภาค ๗ หน้า ๖๖ – ๖๗)

ธมฺมกถิโก จินฺเตสิ อิเม เทฺว อติมุทุกา มยา อุโภเปเต ปลาเปตฺวา อิมสฺมึ วิหาเร วสิตุํ วฏฺฏตีติ ฯ โส สายํ เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ อุฏฺฐาย คตกาเล นิวตฺติตฺวา มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ วตฺวา กเถหิ อาวุโสติ วุตฺเต โถกํ จินฺเตตฺวา ภนฺเต กถา นาม มหาสาวชฺชาติ วตฺวา อกเถตฺวา ว ปกฺกามิ ฯ อนุเถรสฺสาปิ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อกาสิ ฯ โส ทุติยทิวเส ตเถว กตฺวา ตติยทิวเส เตสํ อติวิย โกตุหเล อุปฺปนฺเน มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ ตุมฺหากํ ปน สนฺติเก วตฺตุํ น วิสหามีติ วตฺวา เถเรน โหตุ อาวุโส กเถหีติ นิปฺปีฬิโต อาห กึ ปน ภนฺเต อนุเถโร ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสภาโคติ ฯ สปฺปุริส กึ นาเมตํ กเถสิ มยา เอตสฺส เอตฺตกํ กาลํ อคุโณ ทิฏฺฐปุพฺโพ  นตฺถีติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ ฯ อาม อาวุโสติ ฯ ภนฺเต มํ อนุเถโร เอวมาห สปฺปุริส ตฺวํ กุลปุตฺโต อยํ  มหาเถโร ลชฺชี เปสโลติ เอเตน สทฺธึ สมฺโภคํ กโรนฺโต อุปปริกฺขิตฺวา กเรยฺยาสีติ เอวเมส มํ อาคตทิวโส ปฏฺฐาย วเทตีติ ฯ มหาเถโร ตํ สุตฺวา ว กุทฺธมานโส ทณฺฑาภิหตํ กุลาลภาชนํ วิย ภิชฺชิ ฯ อิตโรปิ อุฏฺฐาย อนุเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อโวจ ฯ โสปิ ตเถว ภิชฺชิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อิเม ก็ดี เทฺว ก็ดี วิเสสน ของ เถรา ๆ สยกตฺตา ใน โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อติมุทุกา วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ, วสิตุํ   ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยา อนภิหิตกตฺตา ใน วสิตุํ อุโภ ก็ดี เอเต ก็ดี วิเสสน ของ เถเร ๆ การิตกมฺม ใน ปลาปตฺวา ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อุโภ ปลาปตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน วสิตุํ อิมสฺมึ วิเสสน ของ วิหาเร ๆ วิสยาธาร ใน วสิตุํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ

โส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน ปกฺกามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สายํ  กาลสตฺตมี ใน คนฺตฺวา เถรุปฏฺฐานํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิวตฺติตฺวา ภิกฺขูนํ สามีสมฺพนฺธ ใน คตกาเล อุฏฺฐาย ปุพฺพกาลกิริยา ใน คต- คตกาเล กาลสตฺตมี ใน นิวตฺติตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อุปสงฺกมิตฺวา มหาเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กิญฺจิ ก็ดี วตฺตพฺพํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา “อาวุโส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเต มหาเถเรน  อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา โถกํ กิริยาวิเสสน ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กถา สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กถา มหาสาวชฺชา วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อกเถตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปกฺกามิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อกเถตฺวา ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน อกาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนุเถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อนุเถรสฺส สนฺติกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อกาสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ โส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุติยทิวเส  กาลสตฺตมี ใน กตฺวา ตถา ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน กตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา กตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อุปสงฺกมิตฺวา โกตุหเล ลกฺขณ ใน อุปฺปนฺเน ๆ ลกฺขณกิริยา ตติยทิวเส  กาลสตฺตมี ใน อุปฺปนฺเน เตสํ วิเสสน ของ เถรานํ ๆ สมฺปทาน ใน อุปฺปนฺเน อติวิย กิริยาวิเสสน ใน อุปฺปนฺเน มหาเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กิญฺจิ ก็ดี วตฺตพฺพํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ปน ศัพท์   วิเสสโชตก อหํ สยกตฺตา ใน วิสหามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน วิสหามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ วิสยาธาร ใน วตฺตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน วิสหามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิปฺปีฬิโต (หรือสัมพันธ์ว่า วตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห) เถเรน  อนภิหิตกตฺตา ใน นิปฺปีฬิโต “อาวุโส อาลปน เอตํ วิเสสน ของ การณํ ๆ สยกตฺตา ใน โหตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน  นิปฺปีฬิโต ๆ วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก “ภนฺเต อาลปน ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ อนุเถโร สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ (หรือสัมพันธ์ว่า กึ ศัพท์ เหตุ ใน โหติ) ตุมฺเหหิ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ วิสภาโค ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สปฺปุริส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ก็ดี เอตํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กึ, อคุโณ สยกตฺตา๑ ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยา อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺ – เอตสฺส วิเสสน ของ อนุเถรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อคุโณ เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน ทิฏฺ – ๒ ทิฏฺ ปุพฺ โพ วิเสสน ของ อคุโณ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน เอวํ สจฺจวาจกลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อาวุโส อาลปน อาม ศัพท์  สมฺปฏิจฺฉนตฺถ เอวํ สจฺจวาจกลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน อนุเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มํ อกถิตกมฺม ใน อาห เอวํ ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน อาห   “สปฺปุริส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน อสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กุลปุตฺโต วิกติกตฺตา ใน อสิ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเรยฺยาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อยํ วิเสสน ของ มหาเถโร ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ลชฺชี ก็ดี เปสโล ก็ดี วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน กโรนฺโต เอเตน วิเสสน ของ มหาเถเรน ๆ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ สมฺโภคํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กโรนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ตฺวํ อุปปริกฺขิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน กเรยฺยาสิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอวํ , อนุเถโร สยกตฺตา ใน วเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน วเทติ เอโส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก มํ อกถิตกมฺม ใน วเทติ อาคตทิวสโต อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน วเทติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

มหาเถโร สยกตฺตา ใน ภิชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ภิชฺชิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สุตฺวา กุทฺธมานโส วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน ภิชฺชิ ทณฺฑาภิหตํ ก็ดี ภิชฺชนฺตํ ก็ดี วิเสสน ของ กุลาลภานํ ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ทณฺฑาภิหตํ (ภิชฺชนฺตํ) กลาลภาชนํ ฯ อิตโร วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน อโวจ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์  อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิตโร อุฏฺฐาย ปุพฺพกาลกิริยา ใน คนฺตฺวา อนุเถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อโวจ ตถา กิริยาวิเสสน ใน อโวจ เอว ศัพท์  เอวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ โส วิเสสน ของ อนุเถโร ๆ สยกตฺตา ใน ภิชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ โส ตถา กิริยาวิเสสน ใน ภิชฺชิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗ (ครั้งที่ ๒)

(สูกรเปต ภาค ๗ หน้า ๖๘ – ๖๙)

ธมฺมกถิโก ภนฺเต มา เอวํ กโรถ มา เอวํ กโรถาติ วตฺวา ติฏฺฐาวุโสติ วุตฺเต นิวตฺติ ฯ โส ปุนทิวเส ธุรคามํ ปวิฏฺโฐ มนุสฺเสหิ ภนฺเต ภทนฺตา กุหินฺติ วุตฺเต อาวุโส มา ปุจฺฉถ ตุมฺหากํ กุลุปุกา  หิยฺโย กลหํ กตฺวา นิกฺขมึสุ อหํ ยาจนฺโตปิ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขินฺติ อาห ฯ เตสุ พาลา ตุณฺหี อเหสุํ ปณฺฑิตา ปน อมฺเหหิ เอตฺตกํ กาลํ ภทนฺตานํ กิญฺจิ ขลิตํ นาม น ทิฏฺฐปุพฺพํ เตสํ ภยํ อุปฺปชฺชมานํ อิมํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ภวิสฺสตีติ โทมนสฺสปฺปตฺตา อเหสุํ ฯ เตปิ เถรา คตฏฺฐาเน จิตฺตสุขํ นาม น ลภึสุ ฯ มหาเถโร จินฺเตสิ อโห นวกสฺส ภิกฺขุโน ภาริยํ กมฺมํ กตนฺติ ฯ อิตโรปิ จินฺเตสิ อโห มหาเถรสฺส  ภาริยํ กมฺมํ กตนฺติ ฯ เตสํ เนว สชฺฌาโย น มนสิกาโร อโหสิ ฯ เต วสฺสสตจฺจเยน ปจฺฉิมทิสาย เอกํ วิหารํ อคมํสุ ฯ เตสํ เอกเมว เสนาสนํ ปาปุณิ ฯ มหาเถเร ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสินฺเน อิตโรปิ ปาวิสิ ฯ มหาเถโร ตํ ทิสฺวา ว สญฺชานิตฺวา อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ ฯ อิตโรปิ มหาเถรํ สญฺชานิตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ กเถมิ นุ โข มา กเถมีติ จินฺเตตฺวา น ตฺวํ สทฺเธยฺยรูปนฺติ เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ภนฺเต อหํ เอตฺตกํ กาลํ ตุมฺหากํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจรึ อปิ นุ เม กายทฺวาราทีสุ ตุมฺเหหิ กิญฺจิ อสารุปฺปํ ทิฏฺฐปุพฺพนฺติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน นิวตฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน ตุมฺเห สยกตฺตา ใน กโรถ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กโรถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน กโรถ, ตุมฺเห สยกตฺตา ใน กโรถ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กโรถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน กโรถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิวตฺติ “อาวุโส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน ติฏฺฐ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเตเถเรหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา (เตหิ ก็ดี ทฺวีหิ ก็ดี วิเสสน ของ เถเรหิ) ฯ โส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุนทิวเส  กาลสตฺตมี ใน ปวิฏฺโฐ ธุรคามํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน ปวิฏฺโฐ ๆ วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก วจเน ลกฺขณ ใน วุตฺเต มนุสฺเสหิ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา “ภนฺเต อาลปน ภทนฺตา  สยกตฺตา ใน คตา ๆ กิตบท กตฺตุวาจก กุหึ อาธาร (หรือ กุหึ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน คตา อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน “อาวุโส อาลปน ตุมฺเห สยกตฺตา ใน ปุจฺฉถ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ปุจฺฉถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, เถรา สยกตฺตา ใน นิกฺขมึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน กุลุปกา ๆ วิเสสน ของ เถรา๑ หิยฺโย กาลสตฺตมี ใน นิกฺขมึสุ กลหํ อวุตฺตกมฺม ใน กตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิกฺขมึสุ, อหํ สยกตฺตา ใน อสกฺขึ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อสกฺขึ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยาจนฺโต อพฺภนฺตรกิริยา ของ อหํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ยาจนฺโต นิวตฺเตตุํ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อสกฺขึ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

มนุสฺสา สยกตฺตา ใน อเหสุํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสุ วิเสสน ของ มนุสฺเสสุ ๆ  นิทฺธารณ ใน พาลา มนุสฺสา ๆ นิทฺธารณีย พาลา วิเสสน ของ มนุสฺสา ตุณฺหี วิกติกตฺตา ใน อเหสุํ, ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก ปณฺฑิตา วิเสสน ของ มนุสฺสา ๆ สยกตฺตา ใน อเหสุํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ขลิตํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อมฺเหหิ อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺ – เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน ทิฏฺฐ – ภทนฺตานํ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ขลิตํ กิญฺจิ   วิเสสน ของ ขลิตํ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ ขลิตํ น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ ใน ทิฏฺฐปุพฺพํ (หรือ ปฏิเสธ ใน โหติ), ภยํ สยกตฺตา ใน ภวิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ วิเสสน ของ ภทนฺตานํ ๆ สมฺปทาน ใน อุปฺปชฺชมานํ ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ภยํ อิมํ วิเสสน ของ ธมฺมกถิกํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นิสฺสาย ๆ เหตุ ใน อุปฺปนฺนํ ๆ วิกติกตฺตา ใน ภวิสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อเหสุํ โทมนสฺสปฺปตฺตา วิกติกตฺตา ใน อเหสุํ ฯ เต วิเสสน ของ เถรา ๆ สยกตฺตา ใน ลภึสุ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลภึสุ ๆ อาขฺยาตบท   กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ เต คตฏฺฐาเน อาธาร ใน ลภึสุ จิตฺตสุขํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภึสุ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ จิตฺตสุขํ ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อโห ศัพท์ สํเวคตฺถ กมฺมํ   วุตฺตกมฺม ใน กตํ ภิกฺขุโน ฉฏฺฐีอนภิหิตกตฺตา ใน กตํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก นวกสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ภาริยํ วิเสสน ของ กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ อิตโร วิเสสน ของ อนุเถโรๆ สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิตโร “อโห ศัพท์ สํเวคตฺถ กมฺมํ วุตฺตกมฺม ใน กตํ มหาเถรสฺส ฉฏฺฐีอนภิหิตกตฺ-ตา ใน กตํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก ภาริยํ วิเสสน ของ กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ สชฺฌาโย สยกตฺตา ใน อโหสิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ  วิเสสน ของ เถรานํ ๆ สมฺปทาน ใน อโหสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ น, มนสิกาโร สยกตฺตา ใน อโหสิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (เตสํ วิเสสน ของ เถรานํ ๆ สมฺปทาน ใน อโหสิ ) ฯ เต วิเสสน ของ เถรา ๆ สยกตฺตา ใน อคมํสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วสฺสสตจฺจเยน   ตติยาวิเสสน ใน อคมํสุ ปจฺฉิมทิสาย ภินฺนาธาร ใน วิหารํ เอกํ วิเสสน ของ วิหารํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อคมํสุ ฯ เสนาสนํ สยกตฺตา ใน ปาปุณิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ วิเสสน ของ เถรานํ ๆ สมฺปทาน ใน ปาปุณิ เอกํ วิเสสน ของ เสนาสนํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เอกํ ฯ อนุเถโร สยกตฺตา ใน ปาวิสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มหาเถเร ลกฺขณ ใน นิสินฺเน ๆ  ลกฺขณกิริยา ปวิสิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิสินฺเน มญฺจเก อุปสิเลสิกาธาร ใน นิสินฺเน อิตโร วิเสสน ของ อนุเถโร ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิตโร ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน อสกฺขิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อสกฺขิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ  วิเสสน ของ อนุเถรํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน สญฺชานิตฺวา ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อสกฺขิ อสฺสูนิ อวุตฺตกมฺม ใน สนฺธาเรตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อสกฺขิ ฯ อิตโร วิเสสน ของ อนุเถโร ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิตโร มหาเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน สญฺชานิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ วิเสสน ของ เนตฺเตหิ ๆ อิตฺถมฺภูต ใน อนุเถโร “อหํ สยกตฺตา ใน กเถมิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ, (อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ) อหํ สยกตฺตา ใน กเถมิ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กเถมิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ   ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา “ตํ วิเสสน ของ วจนํ (หรือ การณํ) ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ (หรือ ปฏิเสธ ใน โหติ) สทฺเธยฺยรูปํ วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วนฺทิตฺวา เถรํ อวุตฺตกมฺม ใน วนฺทิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน วิจรึ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน วิจรึ ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน ปตฺตจีวรํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาล-กิริยา ใน วิจรึ, อสารุปฺปํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อปิ นุ สองศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ เม สามีสมฺพนฺธ ใน (กายทฺวาราทีสุ) ทฺวาเรสุ กายทฺวาราทีสุ วิเสสน ของ ทฺวาเรสุ ๆ ภินฺนาธาร ใน อสารุปฺปํ ตุมฺเหหิ อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺฐ – กิญฺจิ วิเสสน ของ อสารุปฺปํ ทิฏฺฐปุพฺพํ วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖

(กปิลมจฺฉ ภาค ๘ หน้า ๑ – ๒)

โส (กปิโล) พาหุสจฺจมเทน มตฺโต ลาภตณฺหาย อภิภูโต อติปณฺฑิตมานิตาย ปเรหิ วุตฺตํ กปฺปิยํปิ อกปฺปิยนฺติ วทติ อกปฺปิยํปิ กปฺปิยนฺติ สาวชฺชํปิ อนวชฺชนฺติ อนวชฺชํปิ สาวชฺชนฺติ ฯ โส เปสเลหิ ภิกฺขูหิ มา อาวุโส กปิล เอวํ อวจาติ วตฺวา ธมฺมญฺจ วินยฺญจ ทสฺเสตฺวา โอวทิยมาโนปิ ตุมฺเห กึ ชานาถ ริตฺตมุฏฺฐิสฺทิสาติอาทีนิ วตฺวา ภิกฺขู ขุํเสนฺโต วมฺเภนฺโต วิจรติ ฯ อถสฺส ภาตุ โสธนตฺเถรสฺสาปิ ภิกฺขู เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ โสปิ นํ อุปสงฺกมิตฺวา อาวุโส กปิล ตุมฺหาทิสานํ หิ สมฺมาปฏิปตฺติ สาสนสฺส อายุ นาม ตสฺมา สมฺมาปฏิปตฺตึ ปหาย กปฺปิยาทีนิ ปฏิพาหนฺโต มา เอวํ อวจาติ โอวทิ ฯ โส ตสฺสาปิ วจนํ นาทยิ ฯ ตโต ปฏฺฐาย นํ อญฺเญปิ เปสลา ภิกฺขู ฉฑฺฑยึสุ ฯ โส ทุราจาโร หุตฺวา ทุราจารปริวฺตต วิหรนฺโต เอกทิวสํ อุโปสถคฺเค ปาฏิโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามีติ วีชนึ อาทาย ธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา วตฺตตาวุโส เอตฺถ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ ปาฏิโมกฺขนฺติ ปุจฺฉิตฺวา โก อตฺโถ อิมสฺส ปฏิ วจเนน ทินฺเนนาติ ตุณฺหีภูเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาวุโส ธมฺโม วา วินโย วา นตฺถิ  ปาฏิโมกฺเขน สุเตน วา อสฺสุเตน วา โก อตฺโถติ วตฺวา อาสนา วุฏฺฐหิ ฯ เอวํ โส กสฺสปสฺส ภควโต ปริยตฺติสาสนํ โอสกฺกาเปสิ ฯ โสธนตฺเถโรปิ ตทเหว ปรินิพฺพายิ ฯ กปิโล อายุปริโยสาเน อวีจิมฺหิ มหานิรเย นิพฺพตฺติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

โส วิเสสน ของ กปิโล ๆ สยกตฺตา ใน วทติ สี่บท กิริยาสี่บท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก พาหุสจฺจม-เทน กรณ ใน มตฺโต ๆ ก็ดี อภิภูโต ก็ดี วิเสสน ของ กปิโล ลาภตณฺหาย อนภิหิตกตฺตา ใน อภิภูโต อติปณฺฑิตมานิตาย เหตุ ใน วทติ สี่บท ปเรหิ วิเสสน ของ ชเนหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺตํ ๆ ก็ดี กปฺปิยํ ก็ดี วิเสสน ของ วตฺถุ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วทติ ปิ สี่ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ กปฺปิยํ, อกปฺปิยํ, สาวชฺชํ และ อนวชฺชํ (หรือสัมพันธ์ว่า ปิ สี่ศัพท์ วากฺยสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ปเรหิ วุตฺตํ กปฺปิยํ  อกปฺปิยนฺติ วทติ, อกปฺปิยํ กปฺปิยนฺติ วทติ, สาวชฺชํ อนวชฺชนฺติ วทติ และ อนวชฺชํ สาวชฺชนฺติ วทติ) อกปฺปิยํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาการ ใน วทติ,  (ปเรหิ วิเสสน ของ ชเนหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺตํ ๆ ก็ดี) อกปฺปิยํ ก็ดี วิเสสน ของ วตฺถุ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วทติ กปฺปิยํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาการ ใน วทติ, (ปเรหิ วิเสสน ของ ชเนหิ ๆ  อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺตํ ๆ ก็ดี) สาวชฺชํ ก็ดี วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วทติ อนวชฺชํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาการ ใน วทติ, (ปเรหิ วิเสสน ของ ชเนหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺตํ ๆ ก็ดี) อนวชฺชํ ก็ดี วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วทติ สาวชฺชํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาการ ใน วทติ ฯ  โส วิเสสน ของ กปิโล ๆ สยกตฺตา ใน วิจรติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เปสเลหิ วิเสสน ของ  ภิกฺขูหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน โอวทิยมาโน “อาวุโส วิเสสน ของ กปิล ๆ อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน อวจ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อวจ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน อวจ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทสฺเสตฺวา ธมฺมํ ก็ดี วินยํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสตฺวา จ สองศัพท์  ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ธมฺมํ และ วินยํ ทสฺเสตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอวทิยมาโน ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ กปิโล ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ โอวทิยมาโน  “ตุมฺเห สยกตฺตา ใน ชานาถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ อวุตฺตกมฺม ใน ชานาถ, ตุมฺเห สยกตฺตา ใน อตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ริตฺตมุฏฺฐสทิสา วิกติกตฺตา ใน อตฺถ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อาทีนิ วจนานิ อาทีนิ วิเสสน ของ วจนานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิจรติ ภิกฺขู อวุตฺตกมฺม ใน ขุเสนฺโต และ วมฺเภนฺโต ขุเสนฺโต ก็ดี วมฺเภนฺโต ก็ดี อพฺภนฺตรกิริยา ใน วิจรติ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อาโรเจสุ ภิกฺขู สยกตฺตา ใน อาโรเจสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ กปิลสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ภาตุ ๆ วิเสสน ของ โสธนตฺเถรสฺส ๆ สมฺปทาน ใน  อาโรเจสุ อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ โสธนตฺเถรสฺส เอตํ วิเสสน ของ อตฺถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาโรเจสุ ฯ  โส วิเสสน โสธนตฺเถโร ๆ สยกตฺตา ใน โอวทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ  เข้ากับ โส นํ วิเสสน ของ กปิลํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอวทิ “อาวุโส  วิเสสน ของ กปิล ๆ อาลปน หิ ศัพท์ วากฺยารมฺภ สมฺมาปฏิปตฺติ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหาทิสานํ วิเสสน ของ ภิกฺขูนํ ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน สมฺมาปฏิปตฺติ สาสนสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน อายุ ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ อายุ,  ตสฺมา เหตุ ใน อวจ ตฺวํ สยกตฺตา ใน อวจ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สมฺมาปฏิปตฺตึ   อวุตฺตกมฺม ใน ปหาย ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อวจ กปฺปิยาทีนิ วิเสสน ของ วตฺถูนิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปฏิพาหนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ใน อวจ มา ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ เอวํ กิริยาวิเสสน ใน อวจ อิติ ศัพท์ อาการ ใน โอวทิ ฯ  โส วิเสสน ของ กปิโล ๆ สยกตฺตา ใน อาทยิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อาทยิ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ โสธนตฺเถรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วจนํ อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ตสฺส วจนํ อวุตฺตกมฺม ใน อาทยิ ฯ  ภิกฺขู สยกตฺตา ใน ฉฑฺฑยึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตโต วิเสสน ของ กาลโต ๆ อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ กิริยาวิเสน ใน ฉฑฺฑยึสุ นํ วิเสสน ของ กปิลํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฉฑฺฑยึสุ อญฺเญ ก็ดี เปสลา ก็ดี วิเสสน ของ ภิกฺขู ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อญฺเญ ฯ  โส วิเสสน ของ กปิโล ๆ สยกตฺตา ใน วุฏฺฐหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุราจาโร  วิกติกตฺตา ใน หุตวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน วิหรนฺโต ทุราจารปริวุโต วิเสสน ของ กปิโล วิหรนฺโต อพฺภนฺตรกิริยา ของ กปิโล เอกทิวสํ กาลสตฺตมี ใน นิสีทิตฺวา อุโปสถคฺเค อาธาร ใน นิสีทิตฺวา “อหํ สยกตฺตา ใน อุทฺทิสิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปาฏิโมกฺขํ อวุตฺตกมฺม ใน อุทฺทิสิสฺสามิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน นิสีทิตฺวา วีชนึ อวุตฺตกมฺม ใน อาทาย ๆ สมานกาลกิริยา (หรือ ปุพฺพกาลกิริยา) ใน นิสีทิตฺวา ธมฺมาสเน อุปสิเลสิกาธาร ใน นิสีทิตฺวา ๆ ปุพพกาลกิริยา ใน   ปุจฺฉิตฺวา  “อาวุโส อาลปน ปาฏิโมกฺขํ สยกตฺตา ใน วตฺตติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอตฺถ วิเสสน ของ อุโปสถคฺเค ๆ อาธาร ใน สนฺนิปติตานํ ๆ วิเสสน ของ ภิกขูนํ ๆ สมฺปทาน ใน วตฺตติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทิสฺวา “โก วิเสสน ของ อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ อิมสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ๆ สมฺปทาน ใน ทินฺเนน ๆ วิเสสน ของ ปฏิวจเนน ๆ กรณ ใน อตฺโถ อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน ตุณฺหีภูเต ๆ วิเสสน ของ ภิกฺขู ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “อาวุโส อาลปน ธมฺโม ก็ดี วินโย ก็ดี สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ธมฺโม และ วินโย, อตฺโถ ลิงฺคตฺถ ปาฏิโมกฺเขน กรณ ใน อตฺโถ สุเตน ก็ดี อสฺสุเตน ก็ดี วิเสสน ของ ปาฏิโมกฺเขน วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ สุเตน และ  อสฺสุเตน โก วิเสสน ของ อตฺโถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพพกาลกิริยา ใน วุฏฺฐหิ อาสนา อปาทาน ใน วุฏฺฐหิ ฯ  โส วิเสสน ของ กปิโล ๆ เหตุกตฺตา ใน โอสกฺกาเปสิ ปริยตฺติสาสนํ การิตกมฺม ใน  โอสกฺกาเปสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก เอวํ ศัพท์ ปการตฺถ กสฺสปสฺส สญฺญาวิเสสน ของ ภควโต ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ปริยตฺติสาสนํ ฯ โสธนตฺเถโร สยกตฺตา ใน ปรินิพฺพายิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ  โสธนตฺเถโร ตทเห กาลสตฺตมี ใน ปรินิพฺพายิ เอว ศัพท์ (หรือ ว ศัพท์) อวธารณ เข้ากับ ตทเห ฯ  กปิโล สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อายุปริโยสาเน กาลสตฺตมี ใน นิพฺพตฺติ อวีจิมฺหิ สฺญฺญาวิเสสน ของ มหานิรเย ๆ วิสยาธาร ใน นิพฺพตฺติ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

(เขมา ภาค ๘ หน้า ๒๐ – ๒๑)

สา (เขมา) กิร ปทุมุตฺตรปาทมูเล ปตฺถิตปฺปตฺถนา อติวิย อภิรูปา ปาสาทิกา อโหสิ ฯ สตฺถา กิร รูปสฺส โทสํ กเถตีติ สุตฺวา ปน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ น อิจฺฉิ ฯ ราชา ตสฺสา รูปมทมตฺตภาวํ ญตฺวา เวฬุวนวณฺณปฺปฏิสํยุตฺตานิ คีตานิ กาเรตฺวา นฏาทีนํ ทาเปสิ ฯ เตสํ ตานิ คายนฺตานํ สุตฺวา ตสฺสา เวฬุวนํ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย อสฺสุตปุพฺพํ วิย จ อโหสิ ฯ สา กตรํ อุยฺยานํ สนฺธาย คายถาติ ปุจฺฉิตฺวา เทวิ ตุมฺหากํ เวฬุวนุยฺยานเมวาติ วุตฺเต อุยฺยานํ คนฺตุกามา อโหสิ ฯ สตฺถา ตสฺสา อาคมนํ ญตฺวา   ปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต ว ตาลวณฺฏํ อาทาย อตฺตโน ปสฺเส ฐตฺวา วีชมานํ อภิรูปํ อิตฺถึ นิมฺมินิ ฯ ขามาปิ เทวี ปวิสมานา ว ตํ อิตฺถึ ทิสฺวา สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปสฺส โทสํ กเถตีติ วทนฺติ อยญฺจสฺส สนฺติเก อิตฺถี วีชมานา ฐิตา อหํ อิมิสฺสา กลภาคํปิ น อุเปมิ น มยา อีทิสํ อิตฺถีรูปํ   ทิฏฺฐปุพฺพํ สตฺถารํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ มญฺเญติ จินฺเตตฺวา ตถาคตสฺส กถาสทฺทํปิ อนิสาเมตฺวา ตเมว อิตฺถึ โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ ฯ สตฺถา ตสฺสา ตสฺมึ รูเป อุปฺปนฺนพหุมานตํ ญตฺวา ตํ รูปํ ปฐมวยาทิวเสน ทสฺเสนฺโต เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปริโยสาเน อฏฺฐิมตฺตาวสานํ กตฺวา ทสฺเสสิ ฯ เขมา ตํ ทิสฺวา เอวรูปํปิ นาม ตํ รูปํ มุหุตฺเตเนว ขยวยํ ปตฺตํ นตฺถิ วต อิมสฺมึ รูเป สาโรติ จินฺเตสิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ สา วิเสสน ของ เขมา ๆ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ปทุมุตฺตรปาทมูเล สมีปาธาร ใน ปตฺถิต- ปตฺถิตปฺปตฺถนา วิเสสน ของ เขมา (หรือสัมพันธ์ ว่า ปตฺถิตปฺปตฺถนา วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน อโหสิ ) อติวิย  กิริยาวิเสสน ใน อโหสิ อภิรูปา ก็ดี ปาสาทิกา ก็ดี วิกติกตฺตา ใน อโหสิ ฯ  ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ สา วิเสสน ของ เขมา ๆ สยกตฺตา ใน อิจฺฉิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อิจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ สตฺถา สยกตฺตา ใน กเถติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก รูปสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อิจฺฉิ สตฺถุ สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อิจฺฉิ ฯ  ราชา เหตุกตฺตา ใน ทาเปสิ ราชปุริสํ การิตกมฺม ใน ทาเปสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ตสฺสา วิเสสน ของ เขมาย ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน รูปมทมตฺตภาวํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน กาเรตฺวา เวฬุวนวณฺณปฺปฏิสํยุตฺตานิ วิเสสน ของ คีตานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน  กาเรตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทาเปสิ นฏาทีนํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สมฺปทาน ใน ทาเปสิ ฯ  เวฬุวนํ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน สทฺทํ ตานิ วิเสสน ของ คีตานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คายนฺตานํ ๆ วิเสสน ของ ชนานํ สทฺทํ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ เหตุ ใน อโหสิ (หรือสัมพันธ์ว่า เตสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ อนาทร ใน คายนฺตานํ ๆ อนาทรกิริยา ตานิ วิเสสน ของ คีตานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คายนฺตานํ สุตฺวา เหตุ ใน อโหสิ) ตสฺสา วิเสสน ของ เขมาย ๆ ฉฏฺฐี อนภิหิตกตฺตา ใน อทิฏฺฐ – และ อสฺสุต- อทิฏฺฐปุพฺพํ ก็ดี อสฺสุตปุพฺพํ ก็ดี อุปมาวิกติกตฺตา ใน อโหสิ วิย สองศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ตสฺสา อทิฏฺฐปุพฺพํ และ อสฺสุตปุพฺพํ จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ตสฺสา อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย และ อสฺสุตปุพฺพํ วิย ฯ  สา วิเสสน ของ เขมา ๆ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ตุมฺเห สยกตฺตา ใน  คายถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กตรํ วิเสสน ของ อุยฺยานํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สนฺธาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน คาถย อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อโหสิ วจเน ลกฺขณ ใน วุตฺเต เตหิ  วิเสสน ของ ชเนหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา “เทวิ อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน คายาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน เวฬุวนุยฺยานํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เวฬุวนุยฺยานํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สนฺธาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน คายาม อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน อุยฺยานํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตุ- คนฺตุกามา วิกติกตฺตา ใน อโหสิ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน นิมฺมินิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺสา วิเสสน ของ เขมาย ๆ  ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน อาคมนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิสีทิตฺวา ปริสมชฺเฌ อาธาร ใน นิสีทิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เทเสนฺโต ธมฺมํ อวุตฺตกมฺม ใน เทเสนฺโต ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เทเสนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา ตาลวณฺฏํ อวุตฺตกมฺม ใน อาทาย ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ฐตฺวา อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน ปสฺเส ๆ อาธาร ใน วีชมานํ ฐตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา (หรือ สมานกาลกิริยา) ใน วีชมานํ ๆ ก็ดี อภิรูปํ ก็ดี วิเสสน ของ อิตฺถึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นิมฺมินิ ฯ  เขมา วิเสสน ของ เทวี ๆ สยกตฺตา ใน อฏฺ าสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ  เข้ากับ เขมา ปวิสมานา อพฺภนฺตรกิริยา ของ เทวี ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ปวิสมานา ตํ วิเสสน ของ  อิตฺถึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา “ชนา สยกตฺตา ใน วทนฺติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ สยกตฺตา ใน กเถติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก รูปสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วทนฺติ , จ ศัพท์ วากฺยารมฺภ อยํ วิเสสน ของ อิตฺถี ๆ สยกตฺตา ใน ฐิตา ๆ กิตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ วิสยาธาร ใน ฐิตา วีชมานา อพฺภนฺตรกิริยา ใน ฐิตา, อหํ สยกตฺตา ใน อุเปมิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อุเปมิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิมิสฺสา วิเสสน ของ อิตฺถิยา ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน กลภาคํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อุเปมิ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ กลภาคํ, อตฺถีรูปํ  สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ มยา อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺฐ – อีทิสํ วิเสสน ของ อตฺถีรูปํ ทิฏฺฐปุพฺพํ วิกติกตฺตา ใน โหติ ชนา สยกตฺตา ใน อพฺภาจิกฺขนฺติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สตฺถารํ อวุตฺตกมฺม ใน อพฺภาจิกฺขนฺติ อภูเตน วิเสสน ของ วจเนน ๆ กรณ ใน อพฺภาจิกฺขนฺติ มญฺเ ศัพท์ สํสยตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อนิสาเมตฺวา ตถาคตสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน กถาสทฺทํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อนิสาเมตฺวา ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ กถาสทฺทํ อนิสาเมตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อฏฺฐาสิ ตํ วิเสนน ของ อิตฺถึ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตํ อิตฺถึ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลกยมานา ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ใน อฏฺฐาสิ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน ทสฺเสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺสา วิเสสน ของ เขมาย ๆ  ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน อุปฺปนฺนพหุมานตํ ตสฺมึ วิเสสน ของ รูเป ๆ อาธาร ใน อุปฺปนฺน- อุปฺปนฺนพหุ-มานตํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทสฺเสนฺโต ตํ วิเสสน ของ รูปํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสนฺโต ปฐมวยาทิวเสน กรณ ใน ทสฺเสนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา เหฏฺฐา อาธาร ใน วุตฺต- วุตฺตนเยน ตติยาวิเสสน ใน ทสฺเสสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ วุตฺตนเยน ปริโยสาเน  กาลสตฺตมี ใน สทฺเสสิ อฏฺฐิมตฺตาวสานํ วิกติกมฺม ใน กตฺวา ๆ กิริยาวิเสสน ใน ทสฺเสสิ ฯ  เขมา สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ รูปํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน  ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตสิ “เอวรูปํ ก็ดี ตํ ก็ดี วิเสสน ของ รูปํ ๆ สยกตฺตา ใน ปตฺตํ ๆ   กิตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ เอวรูปํ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ เอวรูปํ  มุหุตฺเตน ตติยาวิเสสน ใน ปตฺตํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ มุหุตฺเตน ขยวยํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตํ, สาโร สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วต ศัพท์ สํเวคตฺถ อิมสฺมึ วิเสสน ของ รูเป ๆ ภินฺนาธาร ใน สาโร อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕

(วิสาขาย สหายิกา ภาค ๕ หน้า ๙๓)

สตฺถา กิมิทนฺติ อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา น อิทานิ มารกายิกานํ โอตารํ ลภิตุํ ทสฺสามิ น  หิ มยา เอตฺตกํ กาลํ ปารมิโย ปูเรนฺเตน มารกายิกานํ โอตารํ ลาภตฺถาย ปูริตาติ ตา สํเวเชตุํ  ภมุกโลมโต รํสึ วิสฺสชฺเชสิ ฯ ตาวเทว อนฺธการติมิสา อโหสิ ฯ ตา ภีตา อเหสุํ มรณภยตชฺชิตา ฯ เตน ตาสํ กุจฺฉิยํ สุรา ชีริ ฯ สตฺถา นิสินฺนปลฺลงฺเก อนฺตรหิโต สิเนรุมุทฺธนิ ฐตฺวา อุณฺณาโลมโต รํสึ วิสฺสชฺเชสิ ฯ ตํขณญฺเ ว จนฺทสหสฺสุคฺคมนํ วิย อโหสิ ฯ อถ สตฺถา ตา อิตฺถิโย อามนฺเตตฺวา ตุมฺเหหิ มม สนฺติกํ อาคจฺฉมานาหิ ปมตฺตาหิ อาคนฺตุํ น วฏฺฏติ ตุมฺหากํ หิ ปมาเทเนว มารกายิกา เทวตา  โอตารํ ลภิตฺวา ตุมฺเห หสาทีนํ อกรณฏฺฐาเน หสาทีนิ การาเปสิ อิทานิ ตุมฺเหหิ ราคาทีนํ อคฺคีนํ นิพฺพาปนตฺถาย อุสฺสาหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห  โก นุ หาโส กิมานนฺโทนิจฺจํ ปชฺชลิเต สติ  อนฺธกาเรน โอนทฺธา ปทีปํ น คเวสถาติ ฯ  ตตฺถ อานนฺโทติ ตุฏฺฐิ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ อิมสฺมึ โลกสนฺนิวาเส ราคาทีหิ เอกาทสหิ อคฺคีหิ นิจฺจํ  ปชฺชลิเต สติ โก นุ ตุมฺหากํ หาโส วา ตุฏฺฐิ วา ? นนุ เอส อกตฺตพฺพรูโปเยว ฯ อฏฺฐวตฺถุเกน หิ อวิชฺชนฺธกาเรน โอนทฺธา ตุมฺเห ตสฺส อนฺธการสฺส วิธมนตฺถาย กึการณา ญาณปทีปํ น คเวสถ น กโรถาติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน วิสฺสชฺเชสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ อิทํ วิเสสน ของ การณํ ๆ ลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาวชฺเชนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา ตํ วิเสสน ของ การณํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา  “อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิทานิ  กาลสตฺตมี ใน ทสฺสามิ มารกายิกานํ วิเสสน ของ เทวตานํ ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ โอตารํ  อวุตฺตกมฺม ใน ลภิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน ทสฺสามิ,  หิ ศั พท์ เหตุโชตก ปารมิโย วุตฺตกมฺม ใน ปูริตา มยา อนภิหิตกตฺตา ใน ปูริตา ๆ กิตบท เหตุกมฺมวาจก น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน ปูเรนฺเตน  ปารมิโย การิตกมฺม ใน ปูเรนฺเตน ๆ วิเสสน ของ มยา มารกายิกานํ วิเสสน ของ เทวตานํ ๆ  ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ลาภ- โอตารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลาภ- ลาภตฺถาย สมฺปทาน ใน ปูริตา อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิสฺสชฺเชสิ ตา วิเสสน ของ อิตฺถิโย ๆ การิตกมฺม ใน สํเวเชตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน วิสฺสชฺเชสิ ภมุกโลมโต อปาทาน ใน วิสฺสชฺเชสิ รํสึ อวุตฺตกมฺม ใน วิสฺสชฺเชสิ ฯ  อนฺธการติมิสา สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตาว กาลสตฺตมี ใน อโหสิ เอว  ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตาว ฯ  ตา วิเสสน ของ อิตฺถิโย ๆ สยกตฺตา ใน อเหสุํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ภีตา ก็ดี มรณ-  ภยตชฺชิตา ก็ดี วิกติกตฺตา ใน อเหสุํ ฯ  สุรา สยกตฺตา ใน ชีริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ การเณน ๆ เหตุ ใน ชีริ  ตาสํ วิเสสน ของ อิตฺถีนํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน กุจฺฉิยํ ๆ ภินฺนาธาร ใน สุรา ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน วิสฺสชฺเชสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นิสินฺนปลฺลงฺเก อาธาร ใน อนฺตรหิโต ๆ วิเสสน ของ สตฺถา สิเนรุมุทฺธนิ อุปสิเลสิกาธาร ใน ฐตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิชฺสชฺเชสิ อุณฺณาโลมโต อปาทาน ใน วิสฺสชฺเชสิ รํสึ อวุตฺตกมฺม ใน วิ สฺสชฺเชสิ ฯ  ตํขณํ สตฺตมีปจฺจตฺตสยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตํขณํ จนฺทสหสฺสุคฺคมนํ อุปมาวิกติกตฺตา ใน อโหสิ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ จนฺทสหสฺ-สุคฺคมนํ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อถ กาลสตฺตมี ใน อาห ตา วิเสสน ของ อิตฺถิโย ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อามนฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา  “อาคนฺตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน น  วฏฺฏติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  ตุมฺ เหหิ อนภิหิตกตฺตา ใน อาคนฺตุํ มม สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน   อาคจฺฉมานาหิ อาคจฺฉมานาหิ ก็ดี ปมตฺตาหิ ก็ดี วิเสสน ของ ตุมฺเหหิ,  หิ ศัพท์ เหตุโชตก เทวตา เหตุกตฺตา ใน การาเปสิ ตุมฺเห การิตกมฺม ใน การาเปสิ ๆ   อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ตุมฺหากํ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ปมาเทน ๆ เหตุ ใน การาเปสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ปมาเทน มารกายิกา วิเสสน ของ เทวตา โอตารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภิตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน การาเปสิ หสาทีนํ วิเสสน ของ กายวจีกมฺมานํ ๆ ฉฏฺฐีกมฺม ใน อกรณ-   อกรณฏฺฐาเน อาธาร ใน การาเปสิ หสาทีนิ วิเสสน ของ กายวจีกมฺมานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน  กาเราเปสิ ,  กาตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิทานิ กาลสตฺตมี ใน วฏฺฏติ ตุมฺเหหิ อนภิหิตกตฺตา ใน กาตุํ ราคาทีนํ วิเสสน ของ อคฺคีนํ ๆ ฉฏฺฐีการิตกมฺม ใน นิพฺพาปน-    นิพฺพาปนตฺถาย สมฺปทาน ใน กาตุํ อุสฺสาหํ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห อิมํ วิเสสน ของ คาถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาห  โก วิเสสน ของ หาโส และ อานนฺโท หาโส และ อานนฺโท ลิงฺคตฺถ  นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ตุมฺเห สยกตฺตา ใน คเวสถ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน  คเวสถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ เหตุ ใน คเวสถ โลกสนฺนิวาโส  ลกฺขณวนฺต ใน สติ ๆ ลกฺขณวนฺตกิริยา นิจฺจํ กิริยาวิเสสน ใน  ปชฺชลิเต ๆ วิกติกตฺตา ใน สติ อนฺธกาเรน อนภิหิตกตฺตา ใน  โอนทฺธา ๆ วิเสสน ของ ตุมฺเห ปทีปํ อวุตฺตกมฺม ใน คเวสถ อิติ  ศัพท์ สรูป ใน อิมํ คาถํ ฯ  ตตฺถ วิเสสน ของ คาถายํ ๆ ภินฺนาธาร ใน อานนฺโท ๆ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ อานนฺโท ตุฏฺฐิ ลิงฺคตฺถ ฯ  อิทํ วิเสสน ของ อตฺถรูปํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วุตฺตํ วิกติกตฺตา ใน  โหติ อิมสฺมึ วิเสสน ของ โลกสนฺนิวาเส ๆ ลกฺขณวนฺต ใน สติ ๆ ลกฺขณวนฺตกิริยา ราคาทีหิ ก็ดี เอกาทสหิ ก็ดี วิเสสน ของ อคฺคีหิ ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน ปชฺชลิเต นิจฺจํ กิริยาวิเสสน ใน ปชฺชลิเต ๆ วิกติกตฺตา ใน สติ โก วิเสสน ของ หาโส และ ตุฏฺฐิ หาโส และ ตุฏฺฐิ ลิงฺคตฺถ นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ตุมฺหากํ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน หาโส และ ตุฏฺฐิ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ หาโส และ ตุฏฺฐิ ฯ  นนุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ เอโส วิเสสน ของ อากาโร ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก อกตฺตพฺพรูโป วิกติกตฺตา ใน โหติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อกตฺตพฺพรูโป ฯ  หิ ศัพท์ วากฺยารมฺภ ตุมฺเห สยกตฺตา ใน คเวสถ และ กโรถ น สองศัพท์ ปฏิเสธ ใน คเวสถ และ กโรถ คเวสถ และ กโรถ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อฏฺฐวตฺถุเกน วิเสสน ของ อวิชฺชนฺธกาเรน ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน โอนทฺธา ๆ วิเสสน ของ ตุมฺเห ตสฺส วิเสสน ของ อนฺธการสฺส ๆ ฉฏฺฐีกมฺม ใน ธมน- วิธมนตฺถาย สมฺปทาน ใน คเวสถ และ กโรถ กึการณา เหตุ ใน คเวสถ และ กโรถ   ญาณปทีปํ อวุตฺตกมฺม ใน คเวสถ และ กโรถ น คเวสถ วิวริย ใน น กโรถ ๆ วิวรณ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิทํ อตฺถรูปํ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕ (ครั้งที่ ๒)

(รูปนนฺทตฺเถรี ภาค ๕ หน้า ๑๐๕ – ๑๐๖)

สตฺถา ตสฺสา อิตฺถิยา มรณํ ทสฺเสสิ ฯ สา ตํขณญฺเญว อุทฺธุมาตกภาวํ อาปชฺชิ ฯ นวหิ   วณมุเขหิ ปุพฺพวฏฺฏิโย เจว ปุฬวา จ ปคฺฆรึสุ ฯ กากาทโย สนฺนิปติตฺวา วิลุมฺปึสุ ฯ รูปนนฺทา ตํ  โอโลเกตฺวา อยํ อิตฺถี อิมสฺมึเยว ฐาเน ชรํ ปตฺตา พฺยาธิ ปตฺตา มรณํ ปตฺตา อิมสฺสาปิ อตฺตภาวสฺส เอวเมว ชราพฺยาธิมรณานิ อาคมิสฺสนฺตีติ อตฺตภาวํ อนิจฺจโต ปสฺสิ ฯ อนิจฺจโต ทิฏฺฐตฺตาเอว ปน ทุกฺขโต อนตฺตโต ทิฏฺโฐเยว โหติ ฯ อถสฺสา ตโย ภวา อาทิตฺตา วิย คีวาย พทฺธกุณปํ วิย จ   อุปฏฺฐหึสุ ฯ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ จิตฺตํ ปกฺขนฺทิ ฯ สตฺถา ตาย อนิจฺจโต ทิฏฺฐภาวํ ตฺวา สกฺขิสฺสติ นุ โข สยเมว อตฺตโน ปติฏฺฐํ กาตุนฺติ โอโลเกนฺโต น สกฺขิสฺสติ พหิทฺธา ปจฺจยํ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา สปฺปายวเสน ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ

อาตุรํ อสุจึ ปูตึ ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ
อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ พาลานํ อภิปตฺถิตํ
ยถา อิทํ ตถา เอตํ ยถา เอตํ ตถา อิทํ
ธาตุโย สุญฺญโต ปสฺส มา โลกํ ปุนราคมิ
ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา อุปสนฺตา จริสฺสสีติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ ภควา นนฺทํ ภิกฺขุนึ อารพฺภ อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน ทิสฺเสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺสา วิเสสน ของ อิตฺถิยา ๆ ภาวาทิ-  สมฺพนฺธ ใน มรณํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสสิ ฯ  สา วิ เสสน ของ อิตฺถี ๆ สยกตฺตา ใน อาปชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํขณํ กาลสตฺตมี ใน อาปชฺชิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตํขณํ อุทฺธุมาตกภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน อาปชฺชิ ฯ  ปุพฺพวฏฺฏิโย ก็ดี ปุฬวา ก็ดี สยกตฺตา ใน ปคฺฆรึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นวหิ วิเสสน ของ วณมุเขหิ ๆ อปาทาน ใน ปคฺฆรึสุ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ จ ศัพท์หน้า จ สองศัพท์  ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ปุพฺพวฏฺฏิโย และ ปุฬวา ฯ  กากาทโย วิเสสน ของ สตฺตา ๆ สยกตฺตา ใน วิลุมฺปึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก    สนฺนิปติตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิลุมฺปึสุ ฯ  รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน ปสฺสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ สรีรํ (หรือ กุณปํ) ๆ  อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปสฺสิ “อยํ วิเสสน ของ อิตฺถี ๆ สยกตฺตา ใน ปตฺตา สามบท กิริยาสามบท กิตบท กตฺตุวาจก อิมสฺมึ วิเสสน ของ ฐาเน เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อิมสฺมึ ฐาเน อาธาร ใน ปตฺตา สามบท ชรํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา พฺยาธึ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา มรณํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา ชราพฺยาธิมรณานิ สยกตฺตา ใน อาคมิสฺสนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิมสฺส วิเสสน ของ อตฺตภาวสฺส อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิมสฺส อตฺตภาวสฺส สมฺปทาน ใน อาคมิสฺสนฺติ เอวํ ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน อาคมิสฺสนฺติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เอวํ อิติ ศัพท์ สรูป ใน มนสิกาเรน ๆ กรณ ใน ปสฺสิ อตฺตภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺสิ อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิ ฯ  ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ อตฺตภาโว สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺฐ – ทิฏฺฐตฺตา เหตุ ใน โหติ (หรือ เหตุ ใน ทิฏฺโฐ) เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทิฏฺฐตฺตา ทุกฺขโต ก็ดี อนตฺตโต ก็ดี ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺโฐ ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ เอว ศัพท์   อวธารณ เข้ากับ ทิฏฺโฐ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อุปฏฺฐหึสุ ภวา สยกตฺตา ใน อุปฏฺฐหึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺสา  วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ สมฺปทาน ใน อุปฏฺฐหึสุ ตโย วิเสสน ของ ภวา อาทิตฺตา ก็ดี พทฺธกุณปํ ก็ดี อุปมาวิกติกตฺตา ใน หุตฺวา วิย สองศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อาทิตฺตา และ คีวาย พทฺธกุณปํ คีวาย อาธาร ใน พทฺธ- จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ อาทิตฺตา วิย และ คีวาย พทฺธกุณปํ วิย  หุตฺวา สมานกาลกิริยา ใน อุปฏฺฐหึสุ ฯ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ สยกตฺตา ใน ปกฺขนฺทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อภาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตาย วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ  อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺฐ – อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺฐ – ทิฏฺฐภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอโลเกนฺโต  “รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ สยํ กิริยาวิเสสน ใน กาตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สยํ อตฺตโน สมฺปทาน ใน กาตุํ ปติฏฺฐํ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺขิสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน โอโลเกนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา “รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สกฺขิสฺสติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ลทฺธุํ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (รูปนนฺทาย  อนภิหิตกตฺตา ใน ลทฺธุํ) พหิทฺธา ภินฺนาธาร ใน ปจฺจยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ลทฺธุํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เทเสนฺโต ตสฺสา วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ สมฺปทาน ใน สปฺปาย- สปฺปายวเสน กรณ ใน เทเสนฺโต ธมฺมํ อวุตฺตกมฺม ใน เทเสนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา อิมา วิเสสน ของ คาถา ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภาสิ  “นนฺเท อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปสฺส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  อาตุรํ ก็ดี อสุจึ ก็ดี ปูตึ ก็ดี อุคฺฆรนฺตํ ก็ดี ปคฺฆรนฺตํ ก็ดี อภิปตฺถิตํ  ก็ดี วิเสสน ของ สมุสฺสยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺส พาลานํ ฉฏฺี –  อนภิหิตกตฺตา ใน อภิปตฺถิตํ,  อิทํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก อิตฺถิยา สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ,  เอตํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  ตถา ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก ตว สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ,  เอตํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก ตว สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ, อิทํ  วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  ตถา ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก อิตฺถิยา สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ,  ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปสฺส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ธาตุโย อวุตฺต-  กมฺม ใน ปสฺส สุญฺญโต ตติยาวิเสสน ใน ปสฺส, ตฺวํ สยกตฺตา ใน  อาคมิ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อาคมิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก โลกํ  สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อาคมิ ปุน กิริยาวิเสสน ใน อาคมิ,  ตฺวํ สยกตฺตา ใน จริสฺสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ภเว  ภินฺนาธาร ใน ฉนฺทํ ๆ อวุตฺตกมฺม (หรือ การิตกมฺม) ใน วิราเชตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน จริสฺสสิ อุปสนฺตา วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ  สมานกาลกิริยา ใน จริสฺสสิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิมา คาถา ฯ  สุทํ ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ ภควา สยกตฺตา ใน อภาสิตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิตฺถํ ศัพท์ ปการตฺถ นนฺทํ สญฺญาวิเสสน ของ ภิกฺขุนึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อารพฺภ ๆ สมานกาลกิริยา ใน อภาสิตฺถ อิมา วิเสสน ของ คาถาโย ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภาสิตฺถ อิติ ศัพท์ สมาปนฺน ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔

(สุมนสามเณร ภาค ๘ หน้า ๘๖)

อนฺนภาโร ตํ (ปจฺเจกพุทฺธํ) ตุจฺฉปตฺตหตฺถํ ทิสฺวา อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา  ลภิสฺสามิ มหาปุญฺญาติ วุตฺเต เตนหิ ภนฺเต โถกํ อาคเมถาติ ติณกาชํ ฉฑฺเฑตฺวา เวเคน เคหํ คนฺตฺวา ภทฺเท มยฺหํ ปิตภาคภตฺตํ อตฺถิ นตฺถีติ ภริยํ ปุจฺฉิตฺวา อตฺถิ สามีติ วุตฺเต เวเคน ปจฺจาคนฺตฺวา  ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ อาทาย มยฺหํ ทาตุกามตาย สติ เทยฺยธมฺโม น โหติ เทยฺยธมฺเม สติ ปฏิคฺคาหกํ น ลภามิ อชฺช ปน เม ปฏิคฺคาหโก จ ทิฏฺโฐ เทยฺยธมฺโม จ อตฺถิ ลาภา วต เมติ เคหํ คนฺตฺวา ปตฺเต ภตฺตํ อากิราเปตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา

อิมินา ปน ทาเนน มา เม ทาลิทฺทิยํ อหุ
นตฺถีติ วจนํ นาม มา อโหสิ ภวาภเว ฯ

ภนฺเต เอวรูปา ทุชฺชีวิตา มุจฺเจยฺยํ นตฺถีติ ปทเมว น สุเณยฺยนฺติ ปตฺถนํ เปสิ ฯ ปจฺเจกพุทฺโธ เอวํ โหตุ มหาปุญฺญาติ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ ฯ สุมนเสฏฺฐิโนปิ ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา อโห ทานํ ปรมทานํ อุปริฏฺเฐ สุปฺปติฏฺฐิตนฺติ วตฺวา ติกฺขตฺตุํ สาธุการํ อทาสิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อนฺนภาโร สยกตฺตา ใน เปสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ ก็ดี ตุจฺฉปตฺตหตฺถํ ก็ดี วิเสสน ของ ปจฺเจกพุทฺธํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิตฺวา  “ภนฺเต อาลปน ตุมฺเห สยกตฺตา ใน ลภิตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อปิ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ภิกฺขํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภิตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา  “มหาปุญฺ อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน ลภิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเต ปจฺเจกพุทฺเธน อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา  “ภนฺเต อาลปน เตนหิ ศัพท์ วิภตฺติปฏิรูปก ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน อาคเมถ กาลํ การิตกมฺม ใน อาคเมถ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก (หรือสัมพันธ์ว่า ตุมฺเห สยกตฺตา ใน อาคเมถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก) โถกํ กิริยาวิเสสน ใน อาคเมถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน  ฉฑฺเฑตฺวา ติณกาชํ อวุตฺตกมฺม ใน ฉฑฺเฑตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คนฺตฺวา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน คนฺตฺวา เคหํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิตฺวา  “ภทฺเท อาลปน ปิตภาคภตฺตํ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยฺหํ สมฺปทาน ใน ปิต- (กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ), ปิตภาคภตฺตํ สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (มยฺหํ สมฺปทาน ใน ปิต-) อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ภริยํ อวุตฺตกมฺม ใน  ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปจฺจาคนฺตฺวา  “สามิ อาลปน ปิตภาคภตฺตํ (หรือ ภตฺตํ) สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (ตุมฺหากํ สมฺปทาน ใน ปิต-) อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเต ภริยาย อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน ปจฺจาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาทาย   ปจฺเจกพุทฺธสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน ปตฺตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาทาย ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คนฺตฺวา  “เทยฺยธมฺโม สยกตฺตา ใน โหติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยฺหํ ภาวาทิสมพนฺธ ใน ทาตุกามตาย ๆ ลกฺขณ ใน สติ ๆ ลกฺขณกิริยา, อหํ สยกตฺตา ใน ลภามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลภามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เทยฺยธมฺเม ลกฺขณ ใน สติ ๆ ลกฺขณกิริยา ปฏิคาหกํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภามิ,  ปน ศัพท์ วิเสสโชตก ปฏิคาหโก วุตฺตกมฺม ใน ทิฏฺโฐ เม อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺโฐ ๆ  กิตบท กมฺมวาจก อชฺช กาลสตฺตมี ใน ทิฏฺโฐ และ อตฺถิ จ สองศัพท์ วากฺยสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ เม ปฏิคาหโก ทิฏฺโฐ และ เทยฺยธมฺโม อตฺถิ เทยฺยธมฺโม สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ลาภา สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วต ศัพท์ อจฺฉริยตฺถ (หรือ วจนาลงฺการ) เม สมฺปทาน ใน อตฺถิ (หรือสัมพันธ์ว่า ลาภา ลิงฺคตฺถ วต ศัพท์ อจฺฉริยตฺถ (หรือ วจนาลงฺการ) เม สามีสมฺพนฺธ ใน ลาภา) อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน คนฺตฺวา เคหํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อากิราเปตฺวา ปตฺเต อาธาร ใน อากิราเปตฺวา ภตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน  อากิราเปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปจฺจาหริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปติฏฺฐาเปตฺวา   ปจฺเจกพุทฺธสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน หตฺเถ ๆ อาธาร ใน ปติฏฺฐาเปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ฐเปสิ  ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ ทาลิทฺทิยํ สยกตฺตา ใน อหุ มา ศัพท์  ปฏิเสธ ใน อหุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิมินา วิเสสน ของ  ทาเนน ๆ กรณ (หรือ เหตุ) ใน อหุ เม สมฺปทาน ใน อหุ,  วจนํ สยกตฺตา ใน อโหสิ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาต-  บท กตฺตุวาจก นตฺถิ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน วจนํ  นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ วจนํ ภวาภเว วิสยาธาร ใน อโหสิ,  ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน มุจฺเจยฺยํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวรูปา วิเสสน ของ ทุชฺชีวิตา ๆ อปาทาน ใน มุจฺเจยฺยํ, อหํ สยกตฺตา ใน สุเณยฺยํ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สุเณยฺยํ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นตฺถิ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน ปทํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สุเณยฺยํ เอว ศัพท์ วธารณ เข้ากับ ปทํ อิติ ศัพท์ สรูป ใน ปตฺถนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฐเปสิ ฯ  ปจฺเจกพุทฺโธ สยกตฺตา ใน ปกฺกามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “มหาปุญฺญ อาลปน เอวํ  วิเสสน ของ ปตฺถิตผลํ (หรือ ปตฺถิตปฺปตฺถนา) ๆ สยกตฺตา ใน โหตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ สรูป ใน อนุโมทนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปกฺกามิ ฯ  เทวตา สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สุมนเสฏฺฐิโน สามีสมฺพนฺธ ใน ฉตฺเต ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ สุมนเสฏฺฐิโน ฉตฺเต อาธาร ใน อธิวตฺถา ๆ วิเสสน ของ เทวตา  อโห ศัพท์ อจฺฉริยตฺถ ทานํ วุตฺตกมฺม ใน สุปฺปติฏฺฐิตํ อนฺนภาเรน  อนภิหิตกตฺตา ใน สุปฺปติฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก ปรมทานํ วิเสสน  ของ ทานํ อุปริฏฺเฐ อาธาร ใน สุปฺปติฏฺฐิตํ  อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ ติกฺขตฺตุํ กิริยาวิเสสน ใน อทาสิ สาธุการํ อวุตฺตกมฺม ใน อทาสิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔ (ครั้งที่ ๒)

(สุมนสามเณร ภาค ๘ หน้า ๙๒)

อถสฺส เอตทโหสิ โย โส ตทา มยา อุปริฏฺฐสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตโต กหาปเณ ทตฺวา ปตฺตึ อคฺคเหสิ มม สหายโก สุมนเสฏฺฐี กหํ นุ โข โส เอตรหิ นิพฺพตฺโตติ ฯ อถ นํ วิชฺฌาฏวิยํ  ปพฺพตปาเท มุณฺฑนิคโม นาม อตฺถิ ตตฺถ มหามุณฺฑสฺส นาม อุปาสกสฺส มหาสุมโน จูฬสุมโนติ เทฺว ปุตฺตา เตสุ โส จูฬสุมโน หุตฺวา นิพฺพตฺโตติ อทฺทส ทิสฺวา จ ปน จินฺเตสิ อตฺถิ นุ โข ตตฺถ มยิ คเต อุปกาโร นตฺถีติ ฯ โส อุปธาเรนฺโต อิทํ อทฺทส โส ตตฺถ มยิ คเต สตฺตวสฺสิโก ว นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสติ ขุรคฺเคเยว จ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ ทิสฺวา จ ปน อุปกฏฺเฐ อนฺโตวสฺเส อากาเสน คนฺตฺวา คามทฺวาเร โอตริ ฯ มหามุณฺโฑ ปน อุปาสโก เถรสฺส ปุพฺเพปิ วิสฺสาสิโกเอว ฯ โส เถรํ ปิณฺฑปาตกาเล จีวรํ ปารุปนฺตํ ทิสฺวา ปุตฺตํ มหาสุมนํ อาห ตาต อยฺโย เม อนุรุทฺธตฺเถโร อาคโต ยาวสฺส อญฺโญ โกจิ ปตฺตํ น คณฺหาติ ตาวสฺส คนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺหํ อหํ อาสนํ ปญฺญาเปสฺสามีติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อถ กาลสตฺตมี ใน อโหสิ จินฺตนํ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส   วิเสสน ของ อนุรุทฺธสฺส (หรือ เถรสฺส) ๆ สมฺปทาน ใน อโหสิ เอตํ วิเสสน ของ จินฺตนํ  “โย ก็ดี โส ก็ดี สหายโก ก็ดี วิเสสน ของ สุมนเสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อคฺคเหสิ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตทา กาลสตฺตมี ใน อคฺคเหสิ มยา อนภิหิตกตฺตา ใน ทินฺน- อุปริฏฺฐสฺส สมฺปทาน ใน ทินฺน- ทินฺนปิณฺฑปาตโต อปาทาน ใน อคฺคเหสิ กหาปเณ อวุตฺตกมฺม ใน ทตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อคฺคเหสิ ปตฺตึ อวุตฺตกมฺม ใน อคฺคเหสิ มม สามีสมฺพนฺธ ใน สหายโก,   สุมนเสฏฺี สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺโต ๆ กิตบท กตฺตุวาจก กหํ อาธาร ใน นิพฺพตฺโต (หรือ กหํ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน นิพฺพตฺโต) นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ โส วิเสสน ของ สุมนเสฏฺฐี เอตรหิ กาลสตฺตมี ใน นิพฺพตฺโต อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอตํ จินฺตนํ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อทฺทส อนุรุทฺโธ สยกตฺตา ใน อทฺทส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ  วิเสสน ของ สุมนเสฏฺฐึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อทฺทส “มุณฺฑนิคโม สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก วิชฺฌาฏวิยํ สมีปาธาร ใน ปพฺพตปาเท ๆ อาธาร ใน อตฺถิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ มุณฺฑนิคโม, ปุตฺตา สยกตฺตา ใน โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตตฺถ วิเสสน ของ มุณฺฑนิคเม ๆ วิสยาธาร ใน โหนฺติ มหามุณฺฑสฺส วิเสสน ของ อุปาสกสฺส นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ  มหามุณฺฑสฺส มหาสุมโน ก็ดี จูฬสุมโน ก็ดี ลิงฺคตฺถ และ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน เทฺว ปุตฺตา เทฺว วิเสสน ของ ปุตฺตา, สุมนเสฏฺฐี สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺโต ๆ กิตบท กตฺตุวาจก เตสุ วิเสสน ของ ปุตฺเตสุ ๆ นิทฺธารณ ใน จูฬสุมโน โส วิเสสน ของ สุมนเสฏฺฐี จูฬสุมโน นิทฺธารณีย และ  วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน นิพฺพตฺโต อิติ ศัพท์ อาการ ใน อทฺทส,  จ ปน สองศัพท์ นิปาตสมุห อนุรุทฺโธ สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทิสฺวา  ปริโยสานกาลกิริยา ใน จินฺเตสิ “อุปกาโร สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์  ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ มยิ ลกฺขณ ใน คเต ๆ ลกฺขณกิริยา ตตฺถ วิ เสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน คเต, (อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ) อุปกาโร สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ อนุรุทฺโธ ๆ สยกตฺตา ใน อทฺทส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อุปธาเรนฺโต อพฺภนฺตรกิริยา ของ อนุรุทฺโธ อิทํ วิเสสน ของ การณํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อทฺทส  “โส วิเสสน ของ จูฬสุมโน ๆ สยกตฺตา ใน ปพฺพชิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยิ ลกฺขณ ใน คเต ๆ ลกฺขณกิริยา ตตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน คเต สตฺตวสฺสิโก วิเสสน ของ   อนุรุทฺโธ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สตฺตวสฺสิโก นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปพฺพชิสฺสติ, จ ศัพท์  สมฺปิณฺฑนตฺถ จูฬสุมโน สยกตฺตา ใน ปาปุณิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ขุรคฺเค กาลสตฺตมี ใน ปาปุณิสฺสติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ขุรคฺเค อรหตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน ปาปุณิสฺสติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิทํ การณํ,  จ ปน สองศัพท์ นิปาตสมุห อนุรุทฺโธ สยกตฺตา ใน โอตริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทิสฺวา  ปริโยสานกาลกิริยา ใน คนฺตฺวา อนฺโตวสฺเส ลกฺขณ ใน อุปกฏฺเฐ ๆ ลกฺขณกิริยา อากาเสน  ตติยาวิเสสน ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอตริ คามทฺวาเร สมีปาธาร ใน โอตริ ฯ  ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ มหามุณฺโฑ สญฺญาวิเสสน ของ อุปาสโก ๆ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน วิสฺสาสิโก ปุพฺเพ กาลสตฺตมี ใน อโหสิ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ปุพฺเพ วิสฺสาสิโก วิกติกตฺตา ใน อโหสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ วิสฺสาสิโก ฯ  โส วิเสสน ของ อุปาสโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เถรํ อวุตฺตกมฺม  ใน ทิสฺวา ปิณฺฑปาตกาเล กาลสตฺตมี ใน ปารุปนฺตํ จีวรํ อวุตฺตกมฺม ใน ปารุปนฺตํ ๆ วิเสสน ของ เถรํ ทิสฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห ปุตฺตํ วิเสสน ของ มหาสุมนํ ๆ อกถิตกมฺม ใน อาห (หรือสัมพันธ์ว่า ปุตฺตํ อกถิตกมฺม ใน อาห มหาสุมนํ สญฺญาวิเสสน ของ ปุตฺตํ)  “ตาต อาลปน อยฺโย วิเสสน ของ อนุรุทฺธตฺเถโร ๆ สยกตฺตา ใน อาคโต ๆ กิตบท กตฺตุวาจก  เม สามีสมฺพนฺธ ใน อยฺโย, โกจิ สยกตฺตา ใน คณฺหาติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน คณฺหาติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยาว ศัพท์ ปริจฺเฉทนตฺถ อสฺส วิเสสน ของ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ปตฺตํ  อญฺโญ วิเสสน ของ โกจิ ปตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน คณฺหาติ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน คณฺห ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ตาว ศัพท์ ปริจฺเฉทนตฺถ อสฺส วิเสสน ของ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ปตฺตํ คนฺตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน คณฺห ปตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน คณฺห, อหํ สยกตฺตา ใน ปญฺญาเปสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (หรือสัมพันธ์ว่า อหํ เหตุกตฺตา ใน ปญฺญาเปสฺสามิ ปุคฺคลํ การิตกมฺม ใน ปญฺญาเปสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก) อาสนํ อวุตฺตกมฺม ใน ปญฺญาเปสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓

(อุตฺตราอุปาสิกา ภาค ๖ หน้า ๑๗๐)

อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐี ปุณฺณเสฏิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ ฯ โส นาหํ ทสฺสามีติ  วตฺวา มา เอวํ กโรตุ เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา เทตุ เม ปุตฺตสฺส ธีตรนฺติ วุตฺเต โส มิจฺฉาทิฏฺฐิโก มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วตฺติตุํ น สกฺโกติ เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามีติ อาห ฯ อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ เทหิสฺส ธีตรนฺติ ยาจึสุ ฯ โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหปุณฺณมายํ ธีตรํ อทาสิ ฯ สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ ฯ เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ สา สนฺติเก ฐิตํ ปริจาริกํ ปุจฺฉิ อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐนฺติ ฯ อฑฺฒมาโส อยฺเยติ ฯ สา ปิตุ สาสนํ ปหิณิ กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ วรํ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลสฺส ทาตุํ [วรํ] อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ เอกํปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามีติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อปรภาเค กาลสตฺตมี ใน วาเรสิ ราชคหเสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน วาเรสิ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ปุณฺณเสฏฺฐิโน สามีสมฺพนฺธ ใน ธีตรํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน วาเรสิ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน ปุตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน วาเรสิ ฯ  โส วิเสสน ของ ปุณฺณเสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อหํ สยกตฺตา ใน  ทสฺสามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ   ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห  “ปุณฺณเสฏฺฐี สยกตฺตา ใน กโรตุ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กโรตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ  กิริยาวิเสสน ใน กโรตุ, สมฺปตฺติ วุตฺตกมฺม ใน ลทฺธา เต อนภิหิตกตฺตา ใน ลทฺธา ๆ กิตบท   กมฺมวาจก เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน วสนฺเตน อมฺเห อวุตฺตกมฺม ใน นิสฺสาย ๆ สมานกาลกิริยา (หรือ ปุพฺพกาลกิริยา) ใน วสนฺเตน ๆ วิเสสน ของ เต เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ วสนฺเตน, ปุณฺณเสฏฺฐี สยกตฺตา ใน เทตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เม สามีสมฺพนฺธ ใน ปุตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน เทตุ ธีตรํ อวุตฺตกมฺม ใน เทตุ อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเต    ราชคหเสฏฺฐินา อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา  “โส วิเสสน ของ ปุตฺโต ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (ตว สามีสมฺพนฺธ ใน ปุตฺโต) มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิกติกตฺตา ใน โหติ, มม สามีสมฺพนฺธ ใน ธีตา ๆ สยกตฺตา ใน สกฺโกติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สกฺโกติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตีหิ วิเสสน ของ รตเนหิ ๆ อปาทาน ใน วินา ๆ กิริยาวิเสสน ใน วตฺติตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺโกติ, อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ น อสฺส วิเสสน ของ ปุตฺตสฺส (ตว สามีสมฺพนฺธ ใน ปุตฺตสฺส ๆ) สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ ธีตรํ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน ยาจึสุ กุลปุตฺตา สยกตฺตา ใน ยาจึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน  ของ ปุณฺณเสฏฺฐึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ยาจึสุ พหู ก็ดี เสฏฺฐิคหปติกาทโย ก็ดี วิเสสน ของ กุลปุตฺตา “ตฺวํ  สยกตฺตา ใน ภินฺทิ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ภินฺทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ   ราชคหเสฏฺฐินา ๆ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ วิสฺสาสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ภินฺทิ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน เทหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน เทหิ ธีตรํ อวุตฺตกมฺม ใน เทหิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ยาจึสุ ฯ  โส วิเสสน ของ ปุณฺณเสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ วิเสสน ของ กุลปุตฺตานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ อาสาฬฺหปุณฺณมายํ กาลสตฺตมี ใน อทาสิ ธีตรํ อวุตฺตกมฺม ใน อทาสิ ฯ  สา วิเสสน ของ เสฏฺฐิธีตา (หรือ อุตฺตรา) ๆ สยกตฺตา ใน อลตฺถ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อลตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปติกุลํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คต- คตกาลโต อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ  กิริยาวิเสสน ใน อลตฺถ ภิกฺขุํ ก็ดี ภิกฺขุนึ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตุํ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ภิกฺขุํ และ ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมิตุํ ก็ดี ทาตุํ ก็ดี โสตุํ ก็ดี ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อลตฺถ ทานํ  อวุตฺตกมฺม ใน ทาตุํ วา สามศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ, ทานํ ทาตุํ และ ธมฺมํ โสตุํ ธมฺมํ อวุตฺตกมฺม ใน โสตุํ ฯ  เสฏฺฐิธีตา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ ศัพท์ ปการตฺถ อฑฺฒติเยสุ  วิเสสน ของ มาเสสุ ๆ ลกฺขณ ใน วีติวตฺเตสุ ๆ ลกฺขณกิริยา สา วิเสสน ของ เสฏฺฐิธีตา สนฺติเก วิสยาธาร ใน ฐิตํ ๆ ก็ดี ตํ ก็ดี วิเสสน ของ ปริจาริกํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปุจฺฉิ “อนฺโตวสฺสํ สยกตฺตา ใน อวสิฏฺฐํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก อิทานิ กาลสตฺตมี ใน อวสิฏฺฐํ กิตฺตกํ วิเสสน ของ อนฺโตวสฺสํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ ปริจาริกา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อยฺเย อาลปน  อฑฺฒมาโส สยกตฺตา ใน อวสิฏฺโฐ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  สา วิเสสน ของ เสฏฺฐิธีตา ๆ สยกตฺตา ใน ปหิณิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิตุ สมฺปทาน ใน ปหิณิ สาสนํ อวุตฺตกมฺม ใน ปหิณิ  “มาตาปิตโร สยกตฺตา ใน ปกฺขิปึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กสฺมา เหตุ ใน ปกฺขิปึสุ มํ อวุตฺตกมฺม ใน ปกฺขิปึสุ เอวรูเป วิเสสน ของ พนฺธนาคาเร ๆ อาธาร ใน ปกฺขิปึสุ , สาเวตุํ   ตุมตฺถกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วรํ วิกติกตฺตา ใน โหติ มํ อวุตฺตกมฺม ใน กตฺวา ลกฺขณาหตํ วิกติกมฺม ใน กตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน สาเวตุํ ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ทาสึ ๆ สมฺภาวน ใน สาเวตุํ, ทาตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ เอวรูปสฺส วิเสสน ของ มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลสฺส ๆ สมฺปทาน ใน ทาตุํ วรํ  วิกติกตฺตา ใน โหติ, อหํ สยกตฺตา ใน ลภามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลภามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาคตกาลโต อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน ลภามิ ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ วิเสสน ของ   ปุญฺเญสุๆ นิทฺธารณ ใน เอกํปิ ปุญฺญํ ๆ นิทฺธารณีย เอกํ วิเสสน ของ ปุญฺญํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ เอกํ ปุญฺญํ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน ลภามิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน ญาปน-   ญาปนเหตุกํ กิริยาวิเสสน ใน ปหิณิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓ (ครั้งที่ ๒)

(โพธิราชกุมาร ภาค ๖ หน้า ๑ – ๒)

โส (โพธิราชกุมาโร) กิร ปฐวีตเล อญฺเญหิ ปาสาเทหิ อสทิสรูปํ อากาเส อุปฺปตมานํ วิย โกกนทนฺนาม ปาสาทํ กาเรตฺวา วฑฺฒกึ ปุจฺฉิ กึ ตยา อญฺญตฺถาปิ เอวรูโป ปาสาโท กตปุพฺโพ อุทาหุ ปฐมสิปฺปเมว เต อิทนฺติ ฯ ปฐมสิปฺปเมว เทวาติ วุตฺเต โส จินฺเตสิ สเจ อยํ อญฺญสฺสาปิ เอวรูปํ ปาสาทํ กริสฺสติ อยํ ปาสาโท อนจฺฉริโย ภวิสฺสติ อิมํ มยา มาเรตุํ วา หตฺถปาเท วาสฺส ฉินฺทิตุํ อกฺขีนิ วา อุปฺปาเทตุํ วฏฺฏติ เอวํ อญฺญสฺส ปาสาทํ น กริสฺสตีติ ฯ โส ตมตฺถํ อตฺตโน ปิยสหายกสฺส สญฺชีวกปุตฺตสฺส มาณวกสฺส กเถสิ ฯ โส จินฺเตสิ นิสฺสํสยํ เอส วฑฺฒกึ นาเสสฺสติ อนคฺโฆ สิปฺปิโย มยิ สนฺเต มา นสฺสตุ สญฺญมสฺส ทสฺสามีติ ฯ โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปาสาเท เต กมฺมํ นิฏฺฐิตํ โนติ ปุจฺฉิตฺวา นิฏฺฐิตนฺติ วุตฺเต ราชกุมาโร ตํ นาเสตุกาโม ตสฺมา อตฺตานํ รกฺเขยฺยาสีติ อาห ฯ วฑฺฒกี ภทฺทกนฺเต สามิ กตํ มม อาโรเจนฺเตน อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามีติ วตฺวา กึ สมฺม อมฺหากํ   ปาสาเท เต กมฺมํ นิฏฺฐิตนฺติ ราชกุมาเรน ปุฏฺโ ฐ น ตาว เทว นิฏฺฐิตํ พหุํ อวสิฏฺฐนฺติ อาห ฯ กึ กมฺมํ นาม อวสิฏฺฐนฺติ ฯ ปจฺฉา เทว อาจิกฺขิสฺสามิ ทารูนิ ตาว อาหราเปถาติ ฯ กึ ทารูนิ นามาติ ฯ  นิสฺสารานิ สุกฺขทารูนิ เทวาติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ โส วิเสสน ของ โพธิราชกุมาโร ๆ สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปวีตเล อุปสิเลสิกาธาร ใน อญฺเญหิ ปาสาเทหิ อญฺเญหิ วิเสสน ของ ปาสาเทหิ ๆ สหตฺถตติยา ใน อสทิส- อสทิสรูปํ ก็ดี โกกนทํ ก็ดี วิเสสน ของ ปาสาทํ อากาเส อาธาร ใน อุปฺปตมานํ ๆ อุปมาวิเสสน ของ ปาสาทํ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อากาเส อุปฺปตมานํ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ โกกนทํ ปาสาทํ อวุตฺตกมฺม ใน กาเรตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิ วฑฺฒกึ อวุตฺตกมฺม ใน ปุจฺฉิ  “ปาสาโท สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ตยา   อนภิหิตกตฺตา ใน กต- อญฺญตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน กต- อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อญฺญตฺถ เอวรูโป วิเสสน ของ ปาสาโท กตปุพฺโพ วิกติกตฺตา ใน โหติ, อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ สิปฺปํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปฐมสิปฺปํ วิกติกตฺตา ใน โหติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ปฐมสิปฺปํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน ปฐมสิปฺปํ อิทํ วิเสสน ของ สิปฺปํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  โพธิราชกุมาโร สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก วจเน ลกฺขณ ใน วุตฺเต  วฑฺฒกินา อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา “เทว อาลปน อิทํ วิเสสน ของ สิปฺปํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปฐมสิปฺปํ วิกติกตฺตา ใน โหติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ   ปฐมสิปฺปํ (เม สามีสมฺพนฺธ ใน ปฐมสิปฺปํ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน โส วิเสสน ของ    โพธิราชกุมาโร “สเจ ศัพท์ ปริกปฺปตฺถ อยํ วิเสสน ของ วฑฺฒกี ๆ สยกตฺตา ใน กริสฺสติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อญฺญสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สมฺปทาน ใน กริสฺสติ อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อญฺญสฺส เอวรูปํ วิเสสน ของ ปาสาทํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กริสฺสติ, อยํ วิเสสน ของ ปาสาโท ๆ สยกตฺตา ใน ภวิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนจฺฉริโย วิกติกตฺตา ใน ภวิสฺสติ, มาเรตุํ ก็ดี ฉินฺทิตุํ ก็ดี อุปฺปาเตตุํ ก็ดี ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิมํ วิเสสน ของ วฑฺฒกึ ๆ การิตกมฺม ใน มาเรตุํ มยา อนภิหิตกตฺตา ใน มาเรตุํ ฉินฺทิตุํ และ อุปฺปาเตตุํ วา สามศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ อิมํ มยา มาเรตุํ, หตฺถปาเท อสฺส ฉินฺทิตุํ และ (อสฺส) อกฺขีนิ อุปฺปาเตตุํ หตฺถปาเท อวุตฺตกมฺม ใน ฉินฺทิตุํ อสฺส วิเสสน ของ วฑฺฒกิโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน หตฺถปาเท (อสฺส วิเสสน ของ วฑฺฒกิโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อกฺขีนิ) อกฺขีนิ อวุตฺตกมฺม ใน อุปฺปาเตตุํ, โส วิเสสน ของ วฑฺฒกี ๆ สยกตฺตา ใน กริสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กริสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ  วิเสสน ของ ภาเว ๆ ลกฺขณ ใน สนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา อญฺญสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ  สมฺปทาน ใน กริสฺสติ ปาสาทํ อวุตฺตกมฺม ใน กริสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ โพธิราชกุมาโร ๆ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน  ของ อตฺถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน ปิยสหายกสฺส ๆ ก็ดี สญฺชีวกปุตฺตสฺส ก็ดี วิเสสน ของ มาณวกสฺส ๆ สมฺปทาน ใน กเถสิ ฯ  โส วิเสสน ของ มาณวโก ๆ สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “โพธิราชกุมา-โร เหตุกตฺตา ใน นาเสสฺสติ วฑฺฒกึ การิตกมฺม ใน นาเสสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก นิสฺสํสยํ กิริยาวิเสสน ใน นาเสสฺสติ เอโส วิ เสสน ของ โพธิราชกุมาโร, สิปฺปิโย วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนคฺโฆ วิกติกตฺตา ใน โหติ, วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน นสฺสตุ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน นสฺสตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยิ ลกฺขณ ใน สนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา, อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สญฺญํ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺสามิ อสฺส วิเสสน ของ วฑฺฒกิโน ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ มาณวโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วฑฺฒกึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิตฺวา “กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ปาสาเท วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ, อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ โน ศัพท์ ปฏิเสธ ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก (ปาสาเท วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห วจเน ลกฺขณ ใน วุตฺเต วฑฺฒกินา อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา “กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก (เม สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน, “ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ การิตกมฺม ใน นาเสตุ- นาเสตุกาโม วิกติกตฺตา ใน โหติ, ตสฺมา เหตุ ใน รกฺเขยฺยาสิ ตฺวํ สยกตฺตา ใน รกฺเขยฺยาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตานํ อวุตฺตกมฺม ใน รกฺเขยฺยาสิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สามิ อาลปน ภทฺทกํ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กตํ เต อนภิหิตกตฺตา ใน กตํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก มม สมฺปทาน ใน อาโรเจนฺเตน  ๆ วิเสสน ของ เต, อหํ สยกตฺตา ใน ชานิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอตฺถ วิเสสน ของ การเณ ๆ นิมิตฺตสตฺตมี ใน กตฺตพฺพํ ๆ วิเสสน ของ กิจฺจํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ชานิสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุฏฺโฐ “สมฺม อาลปน กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ อมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน ปาสาเท ๆ วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุฏฺโฐ ราชกุมาเรน อนภิหิตกตฺตา ใน ปุฏฺโฐ ๆ วิเสสน ของ วฑฺฒกี “เทว อาลปน กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ตาว กิริยาวิเสสน ใน นิฏฺฐิตํ, พหุํ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ สยกตฺตา ใน อวสิฏฺฐํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  โพธิ ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กึ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ  สยกตฺตา ใน อวสิฏฺฐํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “เทว อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน  อาจิกฺขิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปจฺฉา กาลสตฺตมี ใน อาจิกฺขิสฺสามิ, ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน อาหราเปถ ปุคฺคลํ การิตกมฺม ใน อาหราเปถ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ทารูนิ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปถ ตาว กิริยาวิเสสน ใน อาหราเปถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ ราชากุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อหํ เหตุกตฺตา ใน อาหราเปสฺสา-มิ ปุคฺคลํ การิตกมฺม ใน อาหราเปสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก กึ วิเสสน ของ ทารูนิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปสฺสามิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ ทารูนิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “เทว อาลปน ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน อาหราเปถ ปุคฺคลํ การิตกมฺม ใน อาหราเปถ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก นิสฺสารานิ วิเสสน ของ  สุกฺขทารูนิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๗)

อถสฺส (เสฏฺฐิโน) สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ ฯ โส เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สตฺถุ ติตฺถิเยหิ อวณฺณํ วตฺวา อตฺตโน นิวาริตภาวํ อาโรเจสิ ฯ อถ นํ สตฺถา คหปติ อิเม สตฺตา นาม มหนฺตํปิ อตฺตโน โทสํ น ปสฺสนฺติ อวิชฺชมานํปิ ปเรสํ โทสํ วิชฺชมานกํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ วิย  โอปุนนฺตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ
ปเรสํ หิ โส วชฺชานิ โอปุนาติ ยถา ภุสํ
อตฺตโน ปน ฉาเทติ กลึว กิตวา สโฐติ ฯ

ตตฺถ สุทสฺสนฺติ ปรสฺส อณุมตฺตํปิ วชฺชํ ขลิตํ สุทสฺสํ สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา อตฺตโน ปน อติมหนฺตํปิ ทุทฺทสํ ฯ ปเรสํ หีติ เตเนว การเณน โส ปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌาทีสุ ปเรสํ วชฺชานิ  อุจฺจฏฺฐาเน ฐตฺวา ภุสํ โอปุนนฺโต วิย โอปุนาติ ฯ กลึว กิตวา สโฐติ เอตฺถ สกุเณสุ อปรชฺฌนวเสน อตฺตภาโว กลิ นาม สาขาภงฺคาทิกํ ปฏิจฺฉาทนํ กิตวา นาม สากุณิโก สโฐ นาม ฯ ยถา สกุณลุทฺทโก สกุเณ คเหตฺวา มาเรตุกาโม กิตวาย อตฺตภาวํ ปฏิจฺฉาเทติ เอวํ อตฺตโน วชฺชํ ฉาเทตีติ อตฺโถ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อถ กาลสตฺตมี ใน กเถสิ สตฺถา สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ เสฏฺฐิโน ๆ สมฺปทาน ใน กเถสิ อนุปุพฺพีกถํ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ ฯ  โส วิเสสน ของ เสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อาโรเจสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เทสนาวสาเน กาลสตฺตมี ใน ปตฺวา โสตาปตฺติผลํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาโรเจสิ สตฺถุ สมฺปทาน ใน อาโรเจสิ ติตฺถิเยหิ อนภิหิตกตฺตา ใน นิวาริต- อวณฺณํ อวุตฺตกมฺม ใน วตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิวาริต- อตฺตโน ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน นิวาริตภาวํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาโรเจสิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อาห สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน ของ เสฏฺฐึ ๆ อกถิตกมฺม ใน วตฺวา “คหปติ อาลปน อิเม วิเสสน ของ สตฺตา ๆ สยกตฺตา ใน ปสฺสนฺติ และ โอปุนนฺติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ปสฺสนฺติ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ สตฺตา มหนฺตํ วิเสสน ของ โทสํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ มหนฺตํ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺสนฺติ, อวิชฺชมานํ วิเสสน ของ โทสํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อวิชฺชมานํ ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺติ วิชฺชมานกํ วิกติกมฺม ใน กตฺวา ๆ กิริยาวิเสสน ใน โอปุนนฺติ ตตฺถ สองบท วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน โอปุนนฺโต ภุสํ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาล-กิริยา ใน อาห อิมํ วิเสสน ของ คาถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาห  “วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สุทสฺสํ  วิกติกตฺตา ใน โหติ อญฺเญสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ  ใน วชฺชํ , ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ทุทฺทสํ  วิกติกตฺตา ใน โหติ  (หรือสัมพันธ์ว่า “วชฺชํ วุตฺตกมฺม ใน สุทสฺสํ ปุคฺคเลน อนภิหิต-  กตฺตา ใน สุทสฺสํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก อญฺเญสํ วิเสสน ของ  ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ , ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ  วุตฺตกมฺม ใน ทุทฺทสํ ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺตา ใน ทุทฺทสํ ๆ กิตบท  กมฺมวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ) หิ ศัพท์ เหตุโชตก ปุคฺคโล สยกตฺตา ใน โอปุนาติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ  โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล วชฺชานิ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนาติ ยถา  ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล ภุสํ อวุตฺตกมฺม  ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ,  ปน ศัพท์ วิเสสโชตก โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา  ใน ฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ  ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทติ กลึ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทนฺโต อิว ศัพท์  อุปมาโชตก เข้ากับ กลึ กิตวา ฉาเทนฺโต สโฐ กิตวา กรณ (หรือ  ปฐมากรณ) ใน ฉาเทนฺโต ๆ วิเสสน ของ สโฐ ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ อิติ  ศัพท์ สรูป ใน อิมํ คาถํ ฯ  ตตฺถ วิเสสน ของ ปเทสุ ๆ นิทฺธารณ ใน ปทสฺส สุทสฺสํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาทยตฺถ ใน  ปทสฺส ๆ นิทฺธารณีย และ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ  วชฺชํ ก็ดี ขลิตํ ก็ดี สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปรสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส  ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ และ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ขลิตํ อณุมตฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ และ ขลิตํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อณุมตฺตํ วชฺชํ วิวริย ใน ขลิตํ ๆ วิวรณ สุทสฺสํ ก็ดี สกฺกา ก็ดี วิกติกตฺตา ใน โหติ สุทสฺสํ วิวริย ใน สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา ๆ วิวรณ สุเขน ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ  เข้ากับ สุเขน ปสฺสิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺกา,  ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ อติมหนฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อติมหนฺตํ ทุทฺทสํ วิกติกตฺตา ใน โหติ  (หรือสัมพันธ์ว่า วชฺชํ ก็ดี ขลิตํ ก็ดี วุตฺตกมฺม ใน สุทสฺสํ และ สกฺกา ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺ-ตา ใน สุทสฺสํ และ สกฺกา สุทสฺสํ กิตบท กมฺมวาจก สกฺกา กิริยาบท กิตบท กมฺมวาจก ปรสฺส   วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ และ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ขลิตํ อณุมตฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ และ ขลิตํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อณุมตฺตํ วชฺชํ วิวริย ใน ขลิตํ ๆ วิวรณ สุทสฺสํ วิวริย ใน สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา ๆ วิวรณ สุเขน ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สุเขน  ปสฺสิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺกา,  ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ วุตฺตกมฺม ใน ทุทฺทสํ ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺตา ใน ทุทฺทสํ ๆ  กิตบท กมฺมวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ อติมหนฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อติมหนฺตํ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ  ปเรสํ หิ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาทยตฺถ ใน ปทสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ ปุคฺคโล สยกตฺตา ใน โอปุนาติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ การเณน เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เตน การเณน เหตุ ใน โอปุนาติ โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌาทีสุ วิเสสน ของ ฐาเนสุ ๆ อาธาร ใน โอปุนาติ ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน   โอปุนาติ อุจฺจฏฺฐาเน อุปสิเลสิกาธาร ใน ฐตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอปุนนฺโต ภุสํ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อุจฺจฏฺฐาเน   ฐตฺวา ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ  วินิจฺฉโย วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท  กมฺมวาจก กลึว กิตวา สโฐ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน เอตฺถ คาถาปาเท เอตฺถ วิเสสน ของ คาถาปาเท ๆ ภินฺนาธาร ใน วินิจฺฉโย สกุเณสุ ภินฺนาธาร ใน อปรชฺฌน- อปรชฺฌนวเสน เหตุ (หรือ กรณ) ใน กลิ อตฺตภาโว ลิงฺคตฺถ กลิ วิเสสน ของ อตฺตภาโว นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กลิ,  สาขาภงฺคาทิกํ วิเสสน ของ ปฏิจฺฉาทนํ ๆ ลิงฺคตฺถ กิตวา วิเสสนลิงฺควิปลฺลาส ของ  ปฏิจฺฉาทนํ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กิตวา,  สากุณิโก ลิงฺคตฺถ สโฐ วิเสสน ของ สากุณิโก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ สโฐ ฯ  สกุณลุทฺทโก สยกตฺตา ใน ปฏิจฺฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก สกุเณ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน มาเรตุ- มาเรตุกาโม วิเสสน ของ สกุณลุทฺทโก  กิตวาย กรณ ใน ปฏิจฺฉาเทติ อตฺตภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ปฏิจฺฉาเทติ, โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ  สยกตฺตา ใน ฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท กมฺมวาจก ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

(สานุสามเณร ภาค ๗ หน้า ๑๕๐ – ๑๕๑)

อุปาสิกา มุหุตฺเตเนว ยาคุขชฺชกํ สมฺปาเทตฺวา อทาสิ ฯ อถ สา ภตฺตํ สมฺปาเทสฺสามีติ อวิทูเร นิสินฺนา ตณฺฑุเล โธวติ ฯ ตสฺมึ สมเย สา ยกฺขินี กหํ นุ โข สามเณโร กจฺจิ ภิกฺขาหารํ ลภติ โนติ อาวชฺชมานา ตสฺส วิพฺภมิตุกามตาย นิสินฺนภาวํ ตฺวา มา เหว โข เม เทวตานํ อนฺตเร ลชฺชํ   อุปฺปาเทยฺย คจฺฉามิสฺส วิพฺภมเน อนฺตรายํ กริสฺสามีติ อาคนฺตฺวา ตสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ ฯ โส อกฺขีหิ ปริวตฺเตหิ เขเฬน ปคฺฆรนฺเตน ภูมิยํ วิปฺผนฺทิ ฯ อุปาสิกา ปุตฺตสฺส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา เวเคนาคนฺตฺวา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา อุรูสุ นิปชฺชาเปสิ ฯ สกลคามวาสิโน อาคนฺตฺวา พลิกมฺมาทีนิ กรึสุ ฯ อุปาสิกา ปน ปริเทวมานา อิมา คาถา อภาสิ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี
ปาริหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ
อุโปสถํ อุปวสนฺติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ เย
น เตหิ ยกฺขา กีฬนฺติ อิติ เม อรหตํ สุตํ
สาทานิ อชฺช ปสฺสามิ ยกฺขา กีฬนฺติ สานุนาติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อุปาสิกา สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มุหุตฺเตน ตติยาวิเสสน ใน   สมฺปาเทตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ มุหุตฺเตน ยาคุขชฺชกํ การิตกมฺม ใน สมฺปาเทตฺวา ๆ  ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน โธวติ สา วิเสสน ของ อุปาสิกา ๆ สยกตฺตา ใน โธวติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก “อหํ เหตุกตฺตา ใน สมฺปาเทสฺสามิ ภตฺตํ การิตกมฺม ใน สมฺปาเทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวาๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิสินฺนา อวิทูเร อาธาร ใน   นิสินฺนา ๆ วิเสสน ของ อุปาสิกา ตณฺฑุเล อวุตฺตกมฺม ใน โธวติ ฯ  ยกฺขินี เหตุกตฺตา ใน ปาเตสิ สามเณรํ การิตกมฺม ใน ปาเตสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ตสฺมึ วิเสสน ของ สมเย ๆ กาลสตฺตมี ใน ปาเตสิ สา วิเสสน ของ ยกฺขินี  “สามเณโร สยกตฺตา ใน วสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กหํ อาธาร ใน วสติ (หรือ กหํ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน วสติ) นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ, โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน ลภติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กจฺจิ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ภิกฺขาหารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภติ, โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน ลภติ โน ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลภติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ (ภิกฺขาหารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภติ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาวชฺชมา-นา ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ยกฺขินี ตสฺส วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน นิสินฺนภาวํ วิพฺภมิตุกามตาย เหตุ ใน นิสินฺน- นิสินฺนภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา  “หิ ศัพท์ วากฺยารมฺภ สามเณโร เหตุกตฺตา ใน อุปฺปาเทยฺย ลชฺชํ การิตกมฺม ใน อุปฺปาเทยฺย มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อุปฺปาเทยฺย ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ หิ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ เม สมฺปทาน ใน อุปฺปาเทยฺย เทวตานํ สามีสมฺพนฺธ ใน อนฺตเร ๆ อาธาร ใน  อุปฺปเทยฺย, อหํ สยกตฺตา ใน คจฺฉามิ และ กริสฺสามิ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส  วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน วิพฺภมเน ๆ ภินฺนาธาร ใน อนฺตรายํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กริสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อธิมุจฺจิตฺวา ตสฺส วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน สรีเร ๆ พฺยาปิกาธาร ใน    อธิมุจฺจิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปริวตฺเตตฺวา คีวํ การิตกมฺม ใน ปริวตฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปาเตสิ ภูมิยํ อุปสิเลสิกาธาร ใน ปาเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน วิปฺผนฺทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อกฺขีหิ ก็ดี เขเฬน ก็ดี อิตฺถมฺภูต ใน สามเณโร ปริวตฺเตหิ วิเสสน ของ อกฺขีหิ ปคฺฆรนฺเตน วิเสสน ของ เขเฬน ภูมิยํ อุปสิเลสิกาธาร ใน วิปฺผนฺทิ ฯ  อุปาสิกา เหตุกตฺตา ใน นิปชฺชาเปสิ ปุตฺตํ การิตกมฺม ใน นิปชฺชาเปสิ ๆ อาขฺยาตบท  เหตุกตฺตุวาจก ปุตฺตสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน วิปฺปการํ ตํ วิเสสน ของ วิปฺปการํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาคนฺตฺวา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน  อาลิงฺคิตฺวา ปุตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน อลิงฺคิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิปชฺชาเปสิ อุรูสุ อุปสิเลสิกาธาร ใน นิปชฺชาเปสิ ฯ สกลคามวาสิโน วิเสสน ของ ชนา ๆ สยกตฺตา ใน กรึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  อาคนฺตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน กรึสุ พลิกมฺมาทีนิ วิเสสน ของ กมฺมานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กรึสุ ฯ  ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก อุปาสิกา สยกตฺตา ใน อภาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  ปริเทวมานา อพฺภนฺตรกิริยา ของ อุปาสิกา อิมา วิเสสน ของ คาถา ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภาสิ  “วจนํ วุตฺตกมฺม ใน สุตํ เม อนภิหิตกตฺตา ใน สุตํ ๆ กิตบท กมฺม-  วาจก ‘เย วิเสสน ของ ชนา ๆ สยกตฺตา ใน อุปวสนฺติ และ จรนฺติ  กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก จาตุทฺทสึ ก็ดี ปญฺจทสึ ก็ดี  อฏฺฐมึ ก็ดี ปาริหาริยปกฺขํ ก็ดี อจฺจนฺตสํโยค ใน อุปวสนฺติ ยา  วิเสสน ของ อฏฺฐมี จ สี่ศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ จาตุทฺทสึ,  ปญฺจทสึ, ยา ปกฺขสฺส อฏฺฐมี ตํ อฏฺฐมึ และ ปาริหาริยปกฺขํ  ปกฺขสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน อฏฺฐมี ๆ ลิงฺคตฺถ ตํ วิเสสน ของ อฏฺฐมึ  อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ วิเสสน ของ อุโปสถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อุปวสนฺติ  พฺรหฺมจริยํ อวุตฺตกมฺม ใน จรนฺติ, ยกฺขา สยกตฺตา ใน กีฬนฺติ น  ศัพท์ ปฏิเสธ ใน กีฬนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตหิ วิเสสน  ของ ชเนหิ ๆ สหตฺถตติยา ใน กีฬนฺติ (หรือ ชเนหิ สหตฺถตติยา  ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ กีฬนฺติ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน  วจนํ อรหตํ สามีสมฺพนฺธ ใน วจนํ, สา วิเสสน ของ อหํ ๆ  สยกตฺตา ใน ปสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิทานิ ก็ดี อชฺช  ก็ดี กาลสตฺตมี ใน ปสฺสามิ, ยกฺขา สยกตฺตา ใน กีฬนฺติ ๆ อาขฺยาต-  บท กตฺตุวาจก สานุนา สหตฺถตติยา ใน กีฬนฺติ (หรือ สานุนา  สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ กีฬนฺติ) อิติ  ศัพท์ สรูป ใน อิมา คาถา ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

(นนฺทิย ภาค ๖ หน้า ๑๕๖ – ๑๕๗)

อจฺฉราสงฺโฆปิ นํ ทิสฺวา ปาสาทโต โอตริตฺวา อาห ภนฺเต มยํ นนฺทิยสฺส ปริจาริกา ภวิสฺสามาติ  อิธ นิพฺพตฺตา ตํ ปน อปสฺสนฺตา อติวิย อุกฺกณฺฐิตมฺห มตฺติกปาตึ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณปาตึ คหณสทิสํ หิ มนุสฺสสมฺปตฺตึ หิตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺตึ คหณํ อิธาคมนตฺถาย นํ วเทยฺยาถาติ ฯ เถโร ตโต อาคนฺตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ นิพฺพตฺตติ นุ โข ภนฺเต มนุสฺสโลเก ฐิตานญฺเญว กตกลฺยาณานํ ทิพฺพสมฺปตฺตีติ ฯ โมคฺคลฺลาน นนุ เต เทวโลเก นนฺทิยสฺส นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา กสฺมา มํ ปุจฺฉสีติ ฯ เอวํ ภนฺเต นิพฺพตฺตตีติ ฯ อถ นํ สตฺถา โมคฺคลฺลาน กึ นาเมตํ กเถสิ ยถา หิ จิรปฺปวุตฺถํ ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา ปวาสโต อาคจฺฉนฺตํ คามทฺวาเร ฐิโต โกจิเทว ทิสฺวา เวเคน เคหํ อาคนฺตฺวา อสุโก นาม อาคโตติ อาโรเจยฺย อถสฺส ญาตกา หฏฺฐปฺปหฏฺฐา เวเคน นิกฺขมิตฺวา  อาคโตสิ ตาต อาคโตสิ ตาตาติ ตํ อภินนฺเทยฺยุํ เอวเมว อิธ กตกลฺยาณํ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา อิมํ โลกํ  หิตฺวา ปรโลกํ คตํ ทสวิธํ ทิพฺพปณฺณาการํ อาทาย อหํ ปุรโต อหํ ปุรโตติ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เทวตา อภินนฺทนฺตีติ อาห ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อจฺฉราสงฺโฆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อจฺฉราสงฺโฆ นํ วิเสสน ของ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอตริตฺวา ปาสาทโต อปาทาน ใน โอตริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห  “ภนฺเต อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺตา ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ‘มยํ สยกตฺตา ใน ภวิสฺสาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นนฺทิยสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน ปริจาริกา ๆ วิกติกตฺตา ใน ภวิสฺสาม อิติ ศัพท์  สรูป ใน อาสาย ๆ กรณ ใน นิพฺพตฺตา อิธ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน นิพฺพตฺตา,  ปน ศัพท์ วิเสสโชตก มยํ สยกตฺตา ใน อมฺห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ นนฺทิยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อปสฺสนฺตา ๆ วิเสสน (หรือ อพฺภนฺตรกิริยา) ของ มยํ อติวิย กิริยาวิเสสน ใน อุกฺกณฺฐิตา ๆ วิกติกตฺตา ใน อมฺห,  หิ ศัพท์ ทฬฺหีกรณโชตก คหณํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มตฺติกปาตึ อวุตฺตกมฺม ใน ภินฺทิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คหณ- สุวณฺณปาตึ อวุตฺตกมฺม ใน คหณ- คหณสทิสํ  วิกติกตฺตา ใน โหติ มนุสฺสสมฺปตฺตึ อวุตฺตกมฺม ใน หิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คหณํ ทิพฺพสมฺปตฺ-ตึ อวุตฺตกมฺม ใน คหณํ,  ตุมฺห สยกตฺตา ใน วเทยฺยาถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิธ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ ภินฺนาธาร ใน อาคมน- อาคมนตฺถาย สมฺปทาน ใน วเทยฺยาถ นํ วิเสสน ของ นนฺทิยํ ๆ อกถิตกมฺม ใน  วเทยฺยาถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  เถโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตโต วิเสสน ของ เทวโลกโต ๆ อปาทาน ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถารํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ   ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิ  “ภนฺเต อาลปน ทิพฺพสมฺปตฺติ สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺตติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์  ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ มนุสฺสโลเก อาธาร ใน ฐิตานํ ๆ ก็ดี กตกลฺยาณานํ ก็ดี วิเสสน ของ  ชนานํ ๆ สมฺปทาน ใน นิพฺพตฺตติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ฐิตานํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “โมคฺคลฺลาน อาลปน ทิพฺพสมฺปตฺติ  วุตฺตกมฺม ใน ทิฏฺฐา เต อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺฐา ๆ กิตบท กมฺมวาจก นนุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ เทวโลเก วิสยาธาร ใน นิพฺพตฺตา นนฺทิยสฺส สมฺปทาน ใน นิพฺพตฺตา ๆ วิเสสน ของ ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ กิริยาวิเสสน ใน ทิฏฺฐา,  ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปุจฺฉสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กสฺมา เหตุ ใน ปุจฺฉสิ มํ อวุตฺตกมฺม ใน  ปุจฺฉสิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  เถโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน ทิพฺพสมฺปตฺติ สยกตฺตา ใน นิพฺพตฺตติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน นิพฺพตฺตติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อาห สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน ของ เถรํ ๆ อกถิตกมฺม ใน อาห  “โมคฺคลฺลาน อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ก็ดี เอตํ ก็ดี  วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กึ,  หิ ศัพท์ ตปฺปาฏิกรณโชตก โกจิ สยกตฺตา ใน อาโรเจยฺย ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก จิรปฺปวุตฺถํ ก็ดี อาคจฺฉนฺตํ ก็ดี วิเสสน ของ ปุตฺตํ และ ภาตรํ ปุตฺตํ ก็ดี ภาตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ภาตรํ ปวาสโต อปาทาน ใน อาคจฺฉนฺตํ คามทฺวาเร สมีปาธาร ใน ฐิโต ๆ วิเสสน ของ โกจิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ โกจิ  ทิสฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาคนฺตฺวา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน อาคนฺตฺวา เคหํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาโรเจยฺย  ‘อสุโก วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา ใน อาคโต ๆ กิตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์  สญฺญาโชตก เข้ากับ อสุโก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาโรเจยฺย,  อถ วิวริย ใน เอวํ สนฺเต ๆ วิวรณ เอวํ วิเสสน ของ ภาเว ๆ ลกฺขณ ใน สนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา (หรือสัมพันธ์ว่า อถ วิเสสน ของ ภาเว ๆ ลกฺขณ ใน สนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา) อสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ญาตกา ๆ สยกตฺตา ใน อภินนฺเทยฺยุํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  หฏฺฐปฺปหฏฺฐา วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน นิกฺขมิตฺวา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน นิกฺขมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อภินนฺเทยฺยุํ  ‘ตาต อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน อสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาคโต วิกติกตฺตา ใน อสิ, ตาต อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน อสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาคโต วิกติกตฺตา ใน อสิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อภินนฺเทยฺยุํ ตํ วิเสสน ของ ปุคฺคลํ ๆ อกถิตกมฺม ใน อภินนฺเทยฺยุํ,  เทวตา สยกตฺตา ใน อภินนฺทนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เอวํ อิธ วิเสสน ของ โลเก ๆ อาธาร ใน กต- กตกลฺยาณํ ก็ดี คตํ ก็ดี วิเสสน ของ อิตฺถึ และ ปุริสํ อิตฺถึ ก็ดี ปุริสํ ก็ดี อกถิตกมฺม ใน อภินนฺทนฺติ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ อิตฺถึ และ ปุริสํ อิมํ วิเสสน ของ โลกํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน หิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน คตํ ปรโลกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คตํ ทสวิธํ วิเสสน ของ ทิพฺพปณฺณาการํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาทาย ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา  ‘อหํ สยกตฺตา ใน ภวิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุรโต ตติยาวิเสสน ใน ภวิสฺสามิ, อหํ สยกตฺตา ใน ภวิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุรโต ตติยาวิเสสน ใน ภวิสฺสามิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อภินนฺทนฺติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑ (ครั้งที่ ๒)

(โพธิราชกุมาร ภาค ๖ หน้า ๑ – ๒)

โส (โพธิราชกุมาโร) ตมตฺถํ อตฺตโน ปิยสหายกสฺส สญฺชีวกปุตฺตสฺส มาณวกสฺส กเถสิ ฯ โส จินฺเตสิ นิสฺสํสยํ เอส วฑฺฒกึ นาเสสฺสติ อนคฺโฆ สิปฺปิโย มยิ สนฺเต มา นสฺสตุ สญฺญมสฺส  ทสฺสามีติ ฯ โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปาสาเท เต กมฺมํ นิฏฺฐิตํ โนติ ปุจฺฉิตฺวา นิฏฺฐิตนฺติ วุตฺเต  ราชกุมาโร ตํ นาเสตุกาโม ตสฺมา อตฺตานํ รกฺเขยฺยาสีติ อาห ฯ วฑฺฒกี ภทฺทกนฺเต สามิ กตํ มม อาโรเจนฺเตน อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามีติ วตฺวา กึ สมฺม อมฺหากํ ปาสาเท เต กมฺมํ นิฏฺฐิตนฺติ  ราชกุมาเรน ปุฏฺโฐ น ตาว เทว นิฏฺฐิตํ พหุํ อวสิฏฺฐนฺติ อาห ฯ กึ กมฺมํ นาม อวสิฏฺฐนฺติ ฯ ปจฺฉา เทว อาจิกฺขิสฺสามิ ทารูนิ ตาว อาหราเปถาติ ฯ กึ ทารูนิ นามาติ ฯ นิสฺสารานิ สุกฺขทารูนิ เทวาติ ฯ โส  อาหราเปตฺวา อทาสิ ฯ อถ นํ อาห เทว อิโต ปฏฺฐาย มม สนฺติกํ นาคนฺตพฺพํ สุขุมกมฺมํ กโรนฺตสฺส หิ อญฺเญน สทฺธึ สลฺลาเป สติ วิกฺเขโป โหติ อาหารเวลาย ปน เม ภริยา ว อาหารํ อาหริสฺสตีติ ฯ ราชกุมาโร สาธูติ ปฏิสฺสุณิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

โส วิเสสน ของ โพธิราชกุมาโร ๆ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ อตฺถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน ปิยสหายกสฺส ๆ ก็ดี สญฺชีวกปุตฺตสฺส ก็ดี วิเสสน ของ มาณวกสฺส ๆ สมฺปทาน ใน กเถสิ ฯ  โส วิเสสน ของ มาณวโก ๆ สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “โพธิราชกุมา-โร เหตุกตฺตา ใน นาเสสฺสติ วฑฺฒกึ การิตกมฺม ใน นาเสสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก นิสฺสํสยํ กิริยาวิเสสน ใน นาเสสฺสติ เอโส วิเสสน ของ โพธิราชกุมาโร, สิปฺปิโย วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนคฺโฆ วิกติกตฺตา ใน โหติ, วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน นสฺสตุ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน นสฺสตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยิ ลกฺขณ ใน สนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา, อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สญฺยั อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺสามิ อสฺส วิเสสน ของ วฑฺฒกิโน ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ มาณวโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วฑฺฒกึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุจฺฉิตฺวา “กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ปาสาเท วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ, อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ โน ศัพท์ ปฏิเสธ ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก (ปาสาเท วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห วจเน ลกฺขณ ใน วุตฺเต วฑฺฒกินา อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา “กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก (เม สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน, “ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ การิตกมฺม ใน นาเสตุ- นาเสตุกาโม วิกติกตฺตา ใน โหติ, ตสฺมา เหตุ ใน รกฺเขยฺยาสิ ตฺวํ สยกตฺตา ใน รกฺเขยฺยาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตานํ อวุตฺตกมฺม ใน รกฺเขยฺยาสิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สามิ อาลปน ภทฺทกํ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กตํ เต อนภิหิตกตฺตา ใน กตํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก มม สมฺปทาน ใน อาโรเจนฺเตน ๆ วิเสสน ของ เต, อหํ สยกตฺตา ใน ชานิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอตฺถ วิเสสน ของ การเณ ๆ นิมิตฺตสตฺตมี ใน กตฺตพฺพํ ๆ วิเสสน ของ กิจฺจํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ชานิสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุฏฺโฐ “สมฺม อาลปน กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ อมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน ปาสาเท ๆ วิสยาธาร ใน กมฺมํ เต สามีสมฺพนฺธ ใน กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุฏฺโฐ ราชกุมาเรน อนภิหิตกตฺตา ใน ปุฏฺโฐ ๆ วิเสสน ของ วฑฺฒกี “เทว อาลปน กมฺมํ สยกตฺตา ใน นิฏฺฐิตํ น ศัพท์ ปฏิเสธนตฺถ นิฏฺฐิตํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ตาว กิริยาวิเส-สน ใน นิฏฺฐิตํ, พหุํ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ สยกตฺตา ใน อวสิฏฺฐํ ๆ กิติบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กึ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ สยกตฺตา  ใน อวสิฏฺฐํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กมฺมํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “เทว อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน  อาจิกฺขิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปจฺฉา กาลสตฺตมี ใน อาจิกฺขิสฺสามิ, ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน อาหราเปถ ราชปุริเส การิตกมฺม ใน อาหราเปถ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ทารูนิ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปถ ตาว กิริยาวิเสสน ใน อาหราเปถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชากุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อหํ เหตุกตฺตา ใน อาหราเปสฺสา-มิ ราชปุริเส การิตกมฺม ใน อาหราเปสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ วิเสสน ของ ทารูนิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปสฺสามิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ ทารูนิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “เทว อาลปน ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน อาหราเปถ ราชปุริเส การิตกมฺม ใน อาหราเปถ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก นิสฺสารานิ วิเสสน ของ สุกฺขทารูนิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาหราเปถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  โส วิเสสน ของ ราชกุมาโร ๆ สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาหราเปตฺวา  ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน อาห วฑฺฒกี สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน ของ ราชกุมารํ ๆ อกถิตกมฺม ใน อาห “เทว อาลปน ตุมฺเหหิ อนภิหิตกตฺตา ใน อาคนฺตพฺพํ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อาคนฺตพฺพํ ๆ กิตบท ภาววาจก อิโต วิเสสน ของ กาลโต ๆ อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน อาคนฺตพฺพํ มม สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อาคนฺตพฺพํ , หิ ศัพท์ เหตุโชตก วิกฺเขโป สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มม อนาทร ใน กโรนฺตสฺส ๆ อนาทรกิริยา สุขุมกมฺมํ อวุตฺตกมฺม ใน กโรนฺตสฺส สลฺลาเป ลกฺขณ ใน สติ ๆ ลกฺขณกิริยา อญฺเญน วิเสสน ของ ปุคฺคเลน ๆ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ สลฺลาเป, ปน ศัพท์ สมฺปิณฺฑนตฺถ ภริยา สยกตฺตา ใน อาหริสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาหารเวลาย กาลสตฺตมี ใน อาหริสฺสติ เม สามีสมฺพนฺธ ใน ภริยา ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ภริยา อาหารํ อวุตฺตกมฺม ใน   อาหริสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปฏิสฺสุณิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สาธุ ลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปฏิสฺสุณิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐

(ทุกฺขปีฬิตสตฺต ภาค ๗ หน้า ๑๒๓ – ๑๒๔)

อายสฺมา หิ มหาโมคฺคลฺลาโน ลกฺขณตฺเถเรน สทฺธึ คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต  อฏฺฐิสงฺขลิกเปตาทีนํ อตฺตภาเว ทิสฺวา สิตํ กโรนฺโต ลกฺขณตฺเถเรน สิตการณํ ปุฏฺโฐ อกาโล อาวุโส อิมสฺส ปญฺหสฺส ตถาคตสฺส สนฺติเก มํ ปุจฺเฉยฺยาสีติ วตฺวา ตถาคตสฺส สนฺติเก เถเรน ปุฏฺโฐ   อฏฺฐิสงฺขลิกเปตาทีนํ ทิฏฺฐภาวํ อาจิกฺขิตฺวา อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ ภิกฺขุํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ ตสฺส กาโยปิ อาทิตฺโต โหตีติอาทินา นเยน สทฺธึ ปตฺตจีวรกายพนฺธนาทีหิ ฑยฺหมาเน ปญฺจ สหธมฺมิเก อาโรเจสิ ฯ สตฺถา เตสํ กสฺสปทสพลสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปพฺพชฺชาย อนุรูปํ กาตุํ อสกฺโกนฺตานํ ปาปภาวํ อาจิกฺขิตฺวา ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ นิสินฺนานํ ปาปภิกฺขูนํ   ทุจฺจริตกมฺมสฺส วิปากํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห

กาสาวกณฺฐา พหโว ปาปธมฺมา อสญฺญตา
ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ นิรยํ เต อุปปชฺชเรติ ฯ

ตตฺถ กาสาวกณฺฐาติ กาสาเวน ปลิเวฐิตกณฺฐา ฯ ปาปธมฺมาติ ลามกธมฺมา ฯ อสญฺญตาติ  กายาทิสฺญฺญมวิรหิตา ฯ ตถารูปา ปาปปุคฺคลา อตฺตนา กเตหิ อกุสลกมฺเมหิ นิรเย อุปปชฺชนฺติ เต ตตฺถ ปจิตฺวา ตโต จุตา ปกฺกาวเสเสน เปเตสุปิ ปจฺจนฺตีติ อตฺโถ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

หิ ศัพท์ วิตฺถารโชตก อายสฺมา วิเสสน ของ มหาโมคฺคลฺลาโน ๆ สยกตฺตา ใน อาโรเจสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ลกฺขณตฺเถเรน สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ โอโรหนฺ-โต คิชฺฌกูฏา สฺญฺญาวิเสสน ของ ปพฺพตา ๆ อปาทาน ใน โอโรหนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ มหาโมคฺคลฺลาโน อฏฺฐิสงฺขลิกเปตาทีนํ วิเสสน ของ เนรยิกสตฺตานํ (หรือ เปตานํ) ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺตภาเว ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กโรนฺโต สิตํ อวุตฺตกมฺม ใน กโรนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ มหาโมคฺคลฺลาโน ลกฺขณตฺเถเรน อนภิหิตกตฺตา ใน ปุฏฺโฐ สิตการณํ  อวุตฺตกมฺม ใน ปุฏฺโฐ ๆ สองบท วิเสสน ของ มหาโมคฺคลฺลาโน  “อาวุโส อาลปน อยํ วิเสสน ของ กาโล ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อกาโล วิกติกตฺตา ใน โหติ อิมสฺส วิเสสน ของ ปญฺหสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อกาโล, ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปุจฺเฉยฺยาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตถาคตสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ วิสยาธาร ใน ปุจฺเฉยฺยาสิ มํ อวุตฺตกมฺม ใน ปุจฺเฉยฺยาสิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปุฏฺโฐ ตถาคตสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ วิสยาธาร ใน ปุฏฺโฐ เถเรน อนภิหิตกตฺตา ใน ปุฏฺโฐ  อฏฺฐิสงฺขลิกเปตาทีนํ วิเสสน ของ เนรยิกสตฺตานํ (หรือ เปตานํ) ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ทิฏฺฐภาวํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาจิกฺขิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาโรเจสิ  “อาวุโส อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อทฺทสํ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิธ วิเสสน ของ สาสเน ๆ ภินฺนาธาร ใน ภิกฺขุํ คิชฺฌกูฏา สฺญฺญาวิเสสน ของ ปพฺพตา ๆ อปาทาน ใน โอโรหนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ อหํ ภิกฺขุํ อวุตฺตกมฺม ใน อทฺทสํ เวหาสํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คจฺฉนฺตํ ๆ วิเสสน ของ ภิกฺขุํ, กาโย สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ ภิกฺขุโน ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน กาโย ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ กาโย อาทิตฺโต วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อาทินา นเยน อาทินา วิเสสน ของ นเยน ๆ ตติยาวิเสสน ใน อาโรเจสิ สทฺธึ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ ฑยฺหมาเน ปตฺตจีวรกายพนฺธนาทีหิ วิเสสน ของ ปริกฺขาเรหิ ๆ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ฑยฺหมาเน ก็ดี ปญฺจ ก็ดี วิเสสน ของ สหธมฺมิเก ๆ อกถิตกมฺม ใน อาโรเจสิ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตสํ ก็ดี อสกฺโกนฺตานํ ก็ดี วิเสสน ของ สตฺตานํ (หรือ เปตานํ) ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ปาปภาวํ กสฺสปทสพลสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สาสเน ๆ อาธาร ใน ปพฺพชิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อสกฺโกนฺตานํ ปพฺพชฺชาย สมฺปทาน ใน อนุรูปํ ๆ   วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ (หรือ อนุรูปํ วิกติกมฺม ใน กาตุํ) ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อสกฺโกนฺตานํ ปาปภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน อาจิกฺขิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เทเสนฺโต ตสฺมึ วิเสสน ของ ขเณ ๆ กาลสตฺตมี ใน เทเสนฺโต ตตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน นิสินฺนานํ ๆ วิเสสน ของ ปาปภิกฺขูนํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน ทุจฺจริต-กมฺมสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วิปากํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน   เทเสนฺโต (หรือ ปาปภิกฺขูนํ สมฺปทาน ใน เทเสนฺโต) ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา อิมํ วิเสสน ของ คาถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาห  “ปุคฺคลา สยกตฺตา ใน โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กาสาว-  กณฺฐา ก็ดี พหโว ก็ดี วิเสสน ของ ปุคฺคลา ปาปธมฺมา ก็ดี อสฺญฺญตา  ก็ดี วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ,  ปุคฺคลา สยกตฺตา ใน อุปปชฺชเร ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  ปาปา ก็ดี เต ก็ดี วิ เสสน ของ ปุคฺคลา ปาเปหิ วิเสสน ของ  กมฺเมหิ ๆ เหตุ ใน อุปปชฺชเร นิรยํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปปชฺชเร อิติ  ศัพท์ สรูป ใน อิมํ คาถํ ฯ  ตตฺถ วิเสสน ของ ปเทสุ ๆ นิทฺธารณ ใน ปทสฺส กาสาวกณฺฐา สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน ปทสฺส ๆ นิทฺธารณีย และ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ กาสาเวน กรณ (หรือ อนภิหิตกตฺตา) ใน ปลิเวฐิต- ปลิเวฐิตกณฺฐา วิเสสน ของ ปุคฺคลา อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ  ปาปธมฺมา สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน ปทสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ ลามกธมฺมา วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ  อสญฺญตา สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน ปทสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ กายาทิสญฺญ- มวิรหิตา วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ  อตฺโถ วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท กมฺมวาจก  “ตถารูปา วิเสสน ของ ปุคฺคลา ๆ สยกตฺตา ใน อุปปชฺชนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตนา อนภิหิตกตฺตา ใน กเตหิ ๆ วิเสสน ของ อกุสลกมฺเมหิ ๆ เหตุ ใน อุปปชฺชนฺติ นิรเย วิสยาธาร ใน อุปปชฺชนฺติ, ปาปปุคฺคลา สยกตฺตา ใน ปจฺจนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (หรือสัมพันธ์ว่า ปาปปุคฺคลา วุตฺตกมฺม ใน ปจฺจนฺติ อคฺคินา อนภิหิตกตฺตา ใน ปจฺจนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กมฺมวาจก) เต ก็ดี จุตา ก็ดี วิเสสน ของ ปาปปุคฺคลา ตตฺถ วิเสสน ของ นิรเย ๆ วิสยาธาร ใน  ปจิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จุตา ตโต วิเสสน ของ นิรยโต ๆ อปาทาน ใน จุตา ปกฺกาวเสเสน เหตุ (หรือ กรณ) ใน ปจฺจนฺติ เปเตสุ อาธาร ใน ปจฺจนฺติ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ เปเตสุ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

(อตฺตโน ภาค ๗ หน้า ๑๓๖ – ๑๓๗)

วตฺถุ อปฺปมาทวคฺคสฺส อาทิคาถาวณฺณาย วิตฺถาริตเมว ฯ วุตฺตํ เหตํ ตตฺถ มาคนฺทิยา ตาสํ  กิญฺจิ กาตุํ อสกฺกุณิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺเสว กตฺตพฺพํ กริสฺสามีติ นาครานํ ลญฺจํ ทตฺวา สมณํ โคตมํ อนฺโตนครํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ สทฺธึ อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ปลาเปถาติ อาห ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตีสุ รตเนสุ อปฺปสนฺนา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐํ สตฺถารํ อนุพนฺธิตฺวา โจโรสิ ฯเปฯ นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฏิกงฺขาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อสกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ ฯ ตํ สุตฺวา อายสฺมา อานนฺโท สตฺถารํ เอตทโวจ ภนฺเต อิเม นาครา อมฺเห อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉามาติ ฯ กุหึ อานนฺทาติ ฯ อญฺญํ นครํ ภนฺเตติ ฯ ตตฺถ มนุสฺเสสุ อกฺโกสนฺเตสุ   ปริภาสนฺเตสุ ปุน กตฺถ คมิสฺสาม อานนฺทาติ ฯ ตโตปิ อญฺญํ นครํ ภนฺเตติ ฯ ตตฺถ มนุสฺเสสุ  อกฺโกสนฺเตสุ ปริภาสนฺเตสุ กุหึ คมิสฺสาม อานนฺทาติ ฯ ตโตปิ อญฺญํ นครํ ภนฺเตติ ฯ อานนฺท น เอวํ กาตุํ วฏฺฏติ ยตฺถ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ ตตฺเถว ตสฺมึ วูปสนฺเต อญฺญํ คนฺตุํ วฏฺฏติ เก ปน เต อานนฺท อกฺโกสนฺตีติ ฯ ภนฺเต ทาสกมฺมกเร อุปาทาย สพฺเพ อกฺโกสนฺตีติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

วตฺถุ วุตฺตกมฺม ใน วิตฺถาริตํ มยา อนภิหิตกตฺตา ใน วิตฺถาริตํ ๆ กิตบท เหตุกมฺมวาจก  อปฺปมาทวคฺคสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน อาทิคาถาวณฺณนาย ๆ อาธาร ใน วิตฺถาริตํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ วิตฺถาริตํ ฯ  หิ ศัพท์ ทฬฺหีกรณโชตก วจนํ วุตฺตกมฺม ใน วุตฺตํ มยา อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺตํ ๆ กิตบท  กมฺมวาจก เอตํ วิเสสน ของ วจนํ ตตฺถ วิ เสสน ของ อปฺปมาทวคฺเค ๆ อาธาร ใน วุตฺตํ  “มาคนฺทิยา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตาสํ ก็ดี (สามาวตีปมุขานํ ก็ดี) วิเสสน ของ อิตฺถีนํ ๆ สมฺปทาน ใน กาตุํ กิญฺจิ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน อสกฺกุณิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา  ‘อหํ สยกตฺตา ใน กริสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สมณสฺส สมฺปทาน ใน กริสฺสามิ โคตมสฺส สญฺญาวิเสสน ของ สมณสฺส เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ โคตมสฺส กตฺตพฺพํ วิเสสน ของ กมฺมํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กริสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทตฺวา นาครานํ สมฺปทาน ใน ทตฺวา ลญฺจํ อวุตฺตกมฺม ใน ทตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห  ‘ตุมฺเห เหตุกตฺตา ใน ปลาเปถ (ตํ วิเสสน ของ สมณํ ๆ การิตกมฺม ใน ปลาเปถ) ๆ   อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก สมณํ อวุตฺตกมฺม ใน อกฺโกสิตฺวา และ ปริภาสิตฺวา โคตมํ สญฺญาวิเสสน ของ สมณํ อนฺโตนครํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน ปวิสิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิจรนฺตํ ๆ วิเสสน ของ สมณํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ ตุมฺเห (หรือ ทาสกมฺ-มกรโปริเสหิ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ อกฺโกสิตฺวา และ ปริภาสิตฺวา) อกฺโกสิตฺวา ก็ดี ปริภาสิตฺวา ก็ดี ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปลาเปถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ก็ดี อปฺปสนฺนา ก็ดี วิเสสน ของ ชนา ๆ สยกตฺตา ใน อกฺโกสนฺติ และ  ปริภาสนฺติ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตีสุ วิเสสน ของ รตเนสุ ๆ อาธาร ใน อปฺปสนฺนา อนฺโตนครํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน ปวิฏฺฐํ ๆ วิเสสน ของ สตฺถารํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อนุพนฺธิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อกฺโกสนฺติ และ ปริภาสนฺติ ‘ตฺวํ สยกตฺตา ใน อสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก โจโร วิกติกตฺตา ใน อสิ ฯเปฯ สุคติ สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุยฺหํ สมฺปทาน ใน นตฺถิ, ทุคฺคติ วุตฺตกมฺม ใน ปาฏิกงฺขา ตุยฺหํ ฉฏฺฐี อนภิหิตกตฺตา ใน ปาฏิกงฺขา ๆ กิตบท กมฺมวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทุคฺคติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ ทสหิ วิเสสน ของ  อกฺโกสวตฺถูหิ ๆ กรณ ใน อกฺโกสนฺติ และ ปริภาสนฺติ ฯ  อานนฺโท สยกตฺตา ใน อโวจ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อโวจ อายสฺมา วิเสสน ของ อานนฺโท สตฺถารํ อกถิตกมฺม ใน อโวจ เอตํ วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อโวจ ‘ภนฺเต อาลปน อิเม วิเสสน ของ นาครา ๆ สยกตฺตา ใน อกฺโกสนฺติ และ ปริภาสนฺติ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อมฺเห อวุตฺตกมฺม ใน  อกฺโกสนฺติ และปริภาสนฺติ, มยํ สยกตฺตา ใน คจฺฉาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิโต วิเสสน ของ ฐานโต ๆ อปาทาน ใน อญฺญตฺถ ๆ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน คจฺฉาม อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอตํ วจนํ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘อานนฺท อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน คจฺฉาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กุหึ อาธาร (หรือ กุหึ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร) ใน คจฺฉาม  อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  อานนฺโท สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘ภนฺเต อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน  คจฺฉาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อญฺญํ วิเสสน ของ นครํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คจฺฉาม อิติ ศัพท์  อาการ ใน อาห ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘อานนฺท อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน คมิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตตฺถ วิเสสน ของ นคเร ๆ วิสยาธาร ใน มนุสฺเสสุ ๆ ลกฺขณ ใน  อกฺโกสนฺเตสุ และ ปริภาสนฺเตสุ อกฺโกสนฺเตสุ ก็ดี ปริภาสนฺเตสุ ก็ดี ลกฺขณกิริยา ปุน กิริยาวิเสสน ใน คมิสฺสาม กตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน คมิสฺสาม อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  อานนฺโท สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘ภนฺเต อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน  คมิสฺสาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตโต วิเสสน ของ นครโต ๆ อปาทาน ใน อญฺญํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ตโต อญฺญํ วิเสสน ของ นครํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คมิสฺสาม อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘อานนฺท อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน คมิสฺสาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตตฺถ วิเสสน ของ นคเร ๆ วิสยาธาร ใน มนุสฺเสสุ ๆ ลกฺขณ ใน  อกฺโกสนฺเตสุ และ ปริภาสนฺเตสุ อกฺโกสนฺเตสุ ก็ดี ปริภาสนฺเตสุ ก็ดี ลกฺขณกิริยา กุหึ อาธาร (หรือ กุหึ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร) ใน คมิสฺสาม อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  อานนฺโท สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘ภนฺเต อาลปน มยํ สยกตฺตา ใน  คมิสฺสาม ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตโต วิเสสน ของ นครโต ๆ อปาทาน ใน อญฺญํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ตโต อญฺญํ วิเสสน ของ นครํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คมิสฺสาม อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘อานนฺท อาลปน กาตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน กาตุํ, อธิกรณํ สยกตฺตา ใน อุปฺปนฺนํ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ยตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน อุปฺปนฺนํ, คนฺตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อธิกรเณ ลกฺขณ ใน วูปสนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา ตตฺถ วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน วูปสนฺเต เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตตฺถ อญฺญํ วิเสสน ของ ฐานํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตุํ, อานนฺท อาลปน ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ เก ก็ดี เต ก็ดี วิเสสน ของ ชนา ๆ สยกตฺตา ใน อกฺโกสนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  อานนฺโท สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘ภนฺเต อาลปน ชนา สยกตฺตา ใน  อกฺโกสนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทสกมฺมกเร อวุตฺตกมฺม ใน อุปาทาย ๆ วิเสสน ของ สพฺเพ ชนา สพฺเพ วิเสสน ของ ชนา อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห (อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอตํ วจนํ) ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

(สานุสามเณร ภาค ๗ หน้า ๑๕๓)

อถสฺส อจิรุปสมฺปนฺนสฺส สตฺถา จิตฺตนิคฺคเห อุสฺสาหํ ชเนนฺโต จิตฺตํ นาเมตํ นานารมฺมเณสุ  ทีฆรตฺตํ จาริกํ จริ ตํ อนิคฺคณฺหนฺตสฺส โสตฺถิภาโว นาม นตฺถิ ตสฺมา องฺกุเสน มตฺตหตฺถิโน วิย จิตฺตสฺส นิคฺคณฺหเน โยโค กรณีโยติ วตฺวา อิมํ คาถมาห  อิทํ ปุเร จิตฺตมจาริ จาริกํ  เยนิจฺฉกํ ยตฺถกามํ ยถาสุขํ  ตทชฺชหํ นิคฺคหิสฺสามิ โยนิโส  หตฺถึ ปภินฺนํ วิย องฺกุสคฺคาโหติ ฯ  ตสฺสตฺโถ อิทํ จิตฺตํ นาม อิโต ปุเร รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ราคาทีนํ เยนากาเรน อิจฺฉติ ตสฺส วเสน เยนิจฺฉกํ ยตฺเถวสฺส กาโม อุปฺปชฺชติ ตสฺส วเสน ยตฺถกามํ ยถา วิจรนฺตสฺส สุขํ โหติ ตเถว  วิจรณโต ยถาสุขํ ทีฆรตฺตํ จาริกํ จริ ตํ อชฺช อหํ ปภินฺนํ มตฺตํ หตฺถึ หตฺถาจริยสงฺขาโต เฉโก องฺกุสคฺ-คาโห องฺกุเสน วิย โยนิโส มนสิกาเรน นิคฺคณฺหิสฺสามิ นาสฺส วีติกฺกมิตุํ ทสฺสามีติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อถ กาลสตฺตมี ใน อาห สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส ก็ดี อจิรุป- สมฺปนฺนสฺส ก็ดี วิเสสน ของ สานุโน ๆ สมฺปทาน ใน ชเนนฺโต จิตฺตนิคฺคเห ภินฺนาธาร ใน อุสฺสาหํ ๆ การิตกมฺม ใน ชเนนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา “จิตฺตํ สยกตฺตา ใน จริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ จิตฺตํ เอตํ วิเสสน ของ จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ อาธาร ใน จริ ทีฆรตฺตํ อจฺจนฺตสํโยค ใน จริ จาริกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน จริ,  โสตฺถิภาโว สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อนิคฺคณฺหนฺตสฺส ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สมฺปทาน ใน นตฺถิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ โสตฺถิภาโว,  ตสฺมา เหตุ ใน กรณีโย โยโค วุตฺตกมฺม ใน กรณีโย ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺตา ใน กรณีโย ๆ กิตบท กมฺมวาจก องฺกุเสน กรณ ใน กโรนฺโต มตฺตหตฺถิโน ฉฏฺฐีกมฺม ใน นิคฺคณฺหเน ๆ ภินฺนาธาร ใน โยคํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กโรนฺโต ๆ วิเสสน ของ หตฺถาจริโย ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ องฺกุเสน มตฺตหตฺถิโน นิคฺคณฺหเน โยคํ กโรนฺโต หตฺถาจริโย จิตฺตสฺส ฉฏฺฐีกมฺม ใน นิคฺคณฺหเน ๆ ภินฺนาธาร ใน โยโค อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห อิมํ  วิเสสน ของ คาถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาห  “อิทํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ สยกตฺตา ใน อจาริ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ปุเร กาลสตฺตมี ใน อจาริ จาริกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน  อจาริ เยนิจฺฉกํ ก็ดี ยตฺถกามํ ก็ดี ยถาสุขํ ก็ดี กิริยาวิเสสน ใน  อจาริ,  อหํ สยกตฺตา ใน นิคฺคหิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ  วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นิคฺคหิสฺสามิ อชฺช กาลสตฺตมี  ใน นิคฺคหิสฺสามิ โยนิโส ตติยาวิเสสน ใน นิคฺคหิสฺสามิ หตฺถึ อวุตฺต-  กมฺม ใน นิคฺคณฺหนฺโต ๆ วิเสสน ของ องฺกุสคฺคาโห ปภินฺนํ วิเสสน  ของ หตฺถึ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ หตฺถึ ปภินฺนํ นิคฺคณฺหนฺโต  องฺกุสคฺคาโห องฺกุสคฺคาโห อุปมาลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิมํ  คาถํ ฯ  อตฺโถ วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท กมฺมวาจก  ตสฺส วิเสสน ของ คาถาวจนสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ  “อิทํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ สยกตฺตา ใน จริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ จิตฺตํ อิโต วิเสสน ของ กาลโต ๆ อปาทาน ใน ปุเร ๆ กาลสตฺตมี ใน จริ รูปาทีสุ วิเสสน ของ  อารมฺมเณสุ ๆ อาธาร ใน จริ อตฺตา (หรือ จิตฺตํ) สยกตฺตา ใน อิจฺฉติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ราคาทีนํ วิเสสน ของ  กิเลสานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน เยน อากาเรน เยน วิเสสน ของ อากาเรน ๆ กรณ ใน อิจฺฉติ, ตสฺส  วิเสสน ของ อาการสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วเสน ๆ เหตุ (หรือ กรณ) ใน เยนิจฺฉกํ ๆ ก็ดี ยตฺถกามํ ก็ดี ยถาสุขํ ก็ดี กิริยาวิเสสน ใน จริ  กาโม สยกตฺตา ใน อุปฺปชฺชติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยตฺถ วิเสสน ของ อารมฺมเณ ๆ อาธาร ใน อุปฺปชฺชติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ยตฺถ อสฺส วิเสสน ของ จิตฺตสฺส ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน กาโม, ตสฺส วิเสสน ของ อารมฺมณสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วเสน ๆ เหตุ (หรือ กรณ) ใน   ยตฺถกามํ  สุขํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ ปการตฺถ วิจรนฺตสฺส วิเสสน ของ  จิตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน โหติ, ตถา ศัพท์ ปการตฺถ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา วิจรณโต เหตุ ใน ยถาสุขํ ทีฆรตฺตํ อจฺจนฺตสํโยค ใน จริ จาริกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน จริ,  อหํ สยกตฺตา ใน นิคฺคณฺหิสฺสามิ และ ทสฺสามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ทสฺสามิ นิคฺคณฺหิสฺสามิ ก็ดี ทสฺสามิ ก็ดี อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นิคฺคณฺหิสฺสามิ อชฺช กาลสตฺตมี ใน นิคฺคณฺหิสฺสมิ และ ทสฺสามิ ปภินฺนํ ก็ดี มตฺตํ ก็ดี วิเสสน ของ หตฺถึ ปภินฺนํ วิวริย ใน มตฺตํ ๆ วิวรณ หตฺถึ อวุตฺตกมฺม ใน นิคฺคณฺหนฺโต ๆ ก็ดี หตฺถาจริยสงฺขาโต ก็ดี เฉโก ก็ดี วิเสสน ของ องฺกุสคฺคาโห ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ องฺกุเสน กรณ ใน นิคฺคณฺหนฺโต วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ปภินฺนํ มตฺตํ หตฺถึ หตฺถาจริยสงฺขาโต เฉโก องฺกุสคฺคาโห องฺกุเสน นิคฺคณฺหนฺโต โยนิโส  ตติยาวิเสสน ใน มนสิกาเรน ๆ กรณ ใน นิคฺคณฺหิสฺสามิ ตํ โยนิโส มนสิกาเรน นิคฺคณฺหิสฺสามิ  วิวริย ใน นาสฺส วีติกฺกมิตุํ ทสฺสามิ ๆ วิวรณ อสฺส วิเสสน ของ จิตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ  วีติกฺกมิตุํ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

(สานุสามเณร ภาค ๗ หน้า ๑๔๙ – ๑๕๐)

โส (สานุสามเณโร) อุกฺกณฺฐิตภาวํ อาโรเจสิ ฯ สทฺธา อุปาสิกา นานปฺปกาเรน ฆราวาเส  อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปุตฺตํ โอวทมานาปิ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตี อปฺเปวนาม อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขยฺยาติ อนุยฺโยเชตฺวา ติฏฺฐ ตาต ยาว เต ยาคุภตฺตํ สมฺปาเทมิ ยาคุํ ปิวิตฺวา กตภตฺตกิจฺจสฺส เต มนาปานิ วตฺถานิ นีหริตฺวา ทสฺสามีติ วตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ว อทาสิ ฯ นิสีทิ สามเณโร ฯ  อุปาสิกา มุหุตฺเตเนว ยาคุขชฺชกํ สมฺปาเทตฺวา อทาสิ ฯ อถ สา ภตฺตํ สมฺปาเทสฺสามีติ อวิทูเร   นิสินฺนา ตณฺฑุเล โธวติ ฯ ตสฺมึ สมเย สา ยกฺขินี กหํ นุ โข สามเณโร กจฺจิ ภิกฺขาหารํ ลภติ โนติ อาวชฺชมานา ตสฺส วิพฺภมิตุกามตาย นิสินฺนภาวํ ญตฺวา มา เหว โข เม เทวตานํ อนฺตเร ลชฺชํ   อุปฺปาเทยฺย คจฺฉามิสฺส วิพฺภมเน อนฺตรายํ กริสฺสามีติ อาคนฺตฺวา ตสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา คีวํ  ปริวตฺเตตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ ฯ โส อกฺขีหิ ปริวตฺเตหิ เขเฬน ปคฺฆรนฺเตน ภูมิยํ วิปฺผนฺทิ ฯ อุปาสิกา ปุตฺตสฺส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา เวเคนาคนฺตฺวา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา อุรูสุ นิปชฺชาเปสิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

โส วิเสสน ของ สานุสามเณโรๆ สยกตฺตา ใน อาโรเจสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก  อุกฺกณฺฐิตภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน อาโรเจสิ ฯ  สทฺธา วิเสสน ของ อุปาสิกา ๆ สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นานปฺปกาเรน  ตติยาวิเสสน ใน ทสฺเสตฺวา ฆราวาเส ภินฺนาธาร ใน อาทีนวํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสตฺวา ๆ   ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอวทมานา ปุตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน โอวทมานา ๆ ก็ดี อสกฺโกนฺตี ก็ดี อพฺภนฺตร-กิริยา ของ อุปาสิกา ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ โอวทมานา สฺณาเปตุํ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน   อสกฺโกนฺตี “อปฺเปวนาม ศัพท์ ปริกปฺปตฺถ สามเณโร สยกตฺตา ใน สลฺลกฺเขยฺย ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ (หรือ ภาวาทิสมฺพนฺธ) ใน ธมฺมตาย ๆ ตติยาวิเสสน ใน   สลฺลกฺเขยฺย ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ธมฺมตาย อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน  อนุยฺโยเชตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา  “ตาต อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน ติฏฺฐ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตาว ศัพท์ ปริจฺเฉทนตฺถ, อหํ  เหตุกตฺตา ใน สมฺปาเทมิ ยาคุภตฺตํ การิตกมฺม ใน สมฺปาเทมิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ยาว ศัพท์  ปริจฺเฉทนตฺถ เต สมฺปทาน ใน สมฺปาเทมิ, อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยาคุ  อวุตฺตกมฺม ใน ปิวิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กต- กตภตฺตกิจฺจสฺส วิเสสน ของ เต ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ มนาปานิ วิเสสน ของ วตฺถานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน นีหริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปญฺญาเปตฺวา อาสนํ อวุตฺตกมฺม ใน ปญฺญาเปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ปญฺญเปตฺวา ฯ  สามเณโร สยกตฺตา ใน นิสีทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฯ อุปาสิกา สยกตฺตา ใน อทาสิ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มุหุตฺเตน ตติยาวิเสสน ใน สมฺปาเทตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ มุหุตฺเตน  ยาคุขชฺชกํ การิตกมฺม ใน สมฺปาเทตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อทาสิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน โธวติ สา วิเสสน ของ อุปาสิกา ๆ สยกตฺตา ใน โธวติ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก “อหํ เหตุกตฺตา ใน สมฺปาเทสฺสามิ ภตฺตํ การิตกมฺม ใน สมฺปาเทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิสินฺนา อวิทูเร อาธาร ใน  นิสินฺนา ๆ วิเสสน ของ อุปาสิกา ตณฺฑุเล อวุตฺตกมฺม ใน โธวติ ฯ  ยกฺขินี เหตุกตฺตา ใน ปาเตสิ สามเณรํ การิตกมฺม ใน ปาเตสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ตสฺมึ วิเสสน ของ สมเย ๆ กาลสตฺตมี ใน ปาเตสิ สา วิเสสน ของ ยกฺขินี  “สามเณโร สยกตฺตา ใน วสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กหํ อาธาร ใน วสติ (หรือ กหํ  วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน วสติ) นุ โข สองศัพท์ วจนาลงฺการ (หรือ นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ), โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน ลภติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กจฺจิ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ภิกฺขาหารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภติ (โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน ลภติ) โน ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลภติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อุทาหุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ (ภิกฺขาหารํ อวุตฺตกมฺม ใน ลภติ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาวชฺชมานา ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ยกฺขินี ตสฺส วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน นิสินฺนภาวํ วิพฺภมิตุกามตาย เหตุ ใน นิสินฺน- นิสินฺนภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา  “หิ ศัพท์ วากฺยารมฺภ สามเณโร เหตุกตฺตา ใน อุปฺปาเทยฺย ลชฺชํ การิตกมฺม ใน อุปฺปาเทยฺย  มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อุปฺปาเทยฺย ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ หิ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ เม สมฺปทาน ใน อุปฺปาเทยฺย เทวตานํ สามีสมฺพนฺธ ใน อนฺตเร ๆ อาธาร ใน  อุปฺปาเทยฺย, อหํ สยกตฺตา ใน คจฺฉามิ และ กริสฺสามิ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส  วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน วิพฺภมเน ๆ ภินฺนาธาร ใน อนฺตรายํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กริสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อธิมุจฺจิตฺวา ตสฺส วิเสสน ของ สามเณรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน สรีเร ๆ พฺยาปิกาธาร ใน    อธิมุจฺจิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปริวตฺเตตฺวา คีวํ การิตกมฺม ใน ปริวตฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปาเตสิ ภูมิยํ อาธาร ใน ปาเตสิ ฯ  โส วิเสสน ของ สามเณโร ๆ สยกตฺตา ใน วิปฺผนฺทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อกฺขีหิ ก็ดี เขเฬน ก็ดี อิตฺถมฺภูต ใน สามเณโร ปริวตฺเตหิ วิเสสน ของ อกฺขีหิ ปคฺฆรนฺเตน วิเสสน ของ เขเฬน ภูมิยํ อาธาร ใน วิปฺผนฺทิ,  อุปาสิกา เหตุกตฺตา ใน นิปชฺชาเปสิ ปุตฺตํ การิตกมฺม ใน นิปชฺชาเปสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุวาจก ปุตฺตสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน วิปฺปการํ ตํ วิเสสน ของ วิปฺปการํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทิสฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาคนฺตฺวา เวเคน ตติยาวิเสสน ใน อาคนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน  อาลิงฺคิตฺวา ปุตฺตํ อวุตฺตกมฺม ใน อาลิงฺคิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิปชฺชาเปสิ อุรูสุ อุปสิเลสิกาธาร ใน นิปชฺชาเปสิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

(ยมกปฺปาฏิหาริย ภาค ๖ หน้า ๙๒ – ๙๓)

สตฺถา สารีปุตฺโต กิลมติ กิญฺจาปิ หิ เอส

เย จ สงฺขาตธมฺมา เส เย จ เสขา ปุถู อิธ
เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสาติ

อิมํ พุทฺธวิสเย ปุฏฺฐปญฺหํ สุตฺวา สตฺถา มํ เสขาเสขานํ อาคมนปฺปฏิปทํ ปุจฺฉตีติ ปญฺเห นิกฺกงฺโข ขนฺธาทีสุ ปน กตเรน นุ โข มุเขน อิมํ ปฏิปทํ กเถนฺโต อหํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ สกฺขิสฺสามีติ มม อชฺฌาสยํ กงฺขติ โส มยา นเย อทินฺเน กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ นยมสฺส ทสฺสามีติ นยํ ทสฺเสนฺโต ภูตมิทํ สารีปุตฺต สมนุปสฺสาหีติ อาห ฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ สารีปุตฺโต มม อชฺฌาสยํ  คเหตฺวา กเถนฺโต ขนฺธวเสน กเถสฺสตีติ ฯ เถรสฺส สห นยทาเนน โส ปญฺโห นยสเตน นยสหสฺเสน อุปฏฺฐาสิ ฯ โส สตฺถารา ทินฺนนเย ฐตฺวา ตํ ปญฺหํ กเถสิ ฯ เปตฺวา กิร สมฺมาสมฺพุทฺธํ อญฺโญ   สารีปุตฺตตฺเถรสฺส ปญฺญํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ ฯ เตเนว กิร เถโร สตฺถุ ปุรโต ฐตฺวา สี หนาทํ นทิ อหํ ภนฺเต สกลกปฺปปิ เทเว วสฺสนฺเต เอตฺตกานิ พินฺทูนิ มหาสมุทฺเท ปติตานิ เอตฺตกานิ ภูมิยํ เอตฺตกานิ ปพฺพเตติ คเณตฺวา ลกฺขํ อาโรเปตุํ สมตฺโถติ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สารีปุตฺโต สยกตฺตา ใน กิลมติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก,  หิ ศัพท์ ผลโชตก สารีปุตฺโต สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กิญฺจาปิ ศัพท์ อนุคฺคหตฺถ เอโส วิเสสน ของ สารีปุตฺโต  ‘เย วิเสสน ของ อเสขา (หรือ อริยปุคฺคลา) ๆ สยกตฺตา ใน  โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก จ สองศัพท์ วากฺยสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ  เย สงฺขาตธมฺมา เส โหนฺติ และ เย สาขา ปุถู อิธ โหนฺติ สงฺขาต-  ธมฺมา วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ เส ศัพท์ ปทปูรณ เย วิเสสน ของ  เสขา ๆ สยกตฺตา ใน โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุถู วิกติ-  กตฺตา ใน โหนฺติ อิธ วิเสสน ของ โลเก ๆ อาธาร ใน โหนฺติ,  มาริส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปพฺรูหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุ-  วาจก เตสํ วิเสสน ของ อเสขานํ และ เสขานํ อเสขานํ ก็ดี เสขานํ  ก็ดี ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน อิริยํ จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ  อเสขานํ และ เสขานํ เม อนภิหิตกตฺตา ใน ปุฏฺโฐ และ สมฺปทาน  ใน ปพฺรูหิ นิปโก ก็ดี ปุฏฺโฐ ก็ดี วิเสสน ของ ตฺวํ อิริยํ อวุตฺตกมฺม  ใน ปพฺรูหิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิมํ ปุฏฺฐปญฺหํ  อิมํ วิเสสน ของ ปุฏฺฐปญฺหํ พุทฺธวิสเย อาธาร ใน ปุฏฺฐ – ปุฏฺฐปญฺหํ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โหติ  ‘สตฺถา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มํ อกถิตกมฺม ใน ปุจฺฉติ เสขาเสขานํ สามีสมฺพนฺธ ใน อาคมนปฺปฏิปทํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปุจฺฉติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน นิกฺกงฺโข ปญฺเห ภินฺนาธาร ใน นิกฺกงฺโข ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ,  ปน ศัพท์ อรุจิสูจนตฺถ โส วิเสสน ของ สารีปุตฺโต ๆ สยกตฺตา ใน กงฺขติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘อหํ สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ขนฺธาทีสุ วิเสสน ของ ธมฺเมสุ ๆ ภินฺนาธาร ใน ปฏิปทํ (หรือสัมพันธ์ว่า ขนฺธาทีสุ วิเสสน ของ ธมฺเมสุ ๆ นิทฺธารณ ใน กตเรน   มุเขน ๆ นิทฺธารณีย ) กตเรน วิเสสน ของ มุเขน นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ มุเขน กรณ ใน กเถนฺโต อิมํ วิเสสน ของ ปฏิปทํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถนฺโต ๆ วิเสสน ของ อหํ สตฺถุ สามีสมฺพนฺธ ใน อชฺฌาสยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คณฺหิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺขิสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน กงฺขติ มม สามีสมฺพนฺธ ใน อชฺฌาสยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กงฺขติ,  โส วิเสสน ของ สารีปุตฺโต ๆ สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สกฺขิสฺสติ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นเย ลกฺขณ ใน อทินฺเน มยา อนภิหิตกตฺตา ใน อทินฺเน ๆ ลกฺขณกิริยา กเถตุํ  ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺขิสฺสติ,  อหํ สยกตฺตา ใน ทสฺสามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นยํ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺสามิ อสฺส   วิเสสน ของ สารีปุตฺตสฺส ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺสามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทสฺเสนฺโต นยํ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา  “สารีปุตฺต อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน สมนุปสฺสาหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ภูตํ ก็ดี อิทํ ก็ดี  วิเสสน ของ ขนฺธปญฺจกํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สมนุปสฺสาหิ (หรือสัมพันธ์ว่า อิทํ วิเสสน ของ ภูตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สมนุปสฺสาหิ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ เอวํ วิเสสน ของ จินฺตนํ ๆ สยกตฺตา ใน อโหสิ ๆ อาขฺยาตบท   กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ สตฺถุ ๆ สมฺปทาน ใน อโหสิ  “สารีปุตฺโต สยกตฺตา ใน กเถสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มม สามีสมฺพนฺธ ใน อชฺฌาสยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กเถนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สารีปุตฺโต  ขนฺธวเสน กรณ ใน กเถสฺสติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอวํ จินฺตนํ ฯ  ปญฺโห สยกตฺตา ใน อุปฏฺฐาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เถรสฺส สมฺปทาน ใน อุปฏฺฐาสิ สห  ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ อุปฏฺฐาสิ นยทาเนน สหตฺถตติยา ใน สห โส วิเสสน ของ ปญฺโห นยสเตน ก็ดี นยสหสฺเสน ก็ดี ตติยาวิเสสน ใน อุปฏฺฐาสิ ฯ  โส วิเสสน ของ เถโร ๆ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สตฺถารา อนภิหิตกตฺ-ตา ใน ทินฺน- ทินฺนนเย อาธาร ใน ฐตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน กเถสิ ตํ วิเสสน ของ ปญฺหํ ๆ  อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ ฯ  กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ ปุคฺคโล สยกตฺตา ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฐเปตฺวา   วิเสสน ของ อญฺโญ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺธํ อวุตฺตกมฺม ใน ฐเปตฺวา อญฺโญ ก็ดี สมตฺโถ ก็ดี วิเสสน ของ ปุคฺคโล สารีปุตฺตตฺเถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน ปญฺหํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปาปุณิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สมตฺโถ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ สมตฺโถ ฯ  กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ เถโร สยกตฺตา ใน นทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ การเณน ๆ เหตุ ใน นทิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เตน สตฺถุ สามีสมฺพนฺธ ใน ปุรโต ๆ ตติยาวิเส-สน ใน ฐตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นทิ สีหนาทํ อวุตฺตกมฺม (หรือ กิริยาวิเสสน) ใน นทิ  “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เทเว ลกฺขณ ใน วสฺสนฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา สกลกปฺป อจฺจนฺตสํโยค ใน วสฺสนฺเต ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ สกลกปฺป  ‘เอตฺตกานิ วิเสสน ของ พินฺทูนิ ๆ สยกตฺตา ใน ปติตานิ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก มหาสมุทฺเท อาธาร ใน ปติตานิ, เอตฺตกานิ วิเสสน ของ พินฺทูนิ ๆ สยกตฺตา ใน ปติตานิ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ภูมิยํ อุปสิเลสิกาธาร ใน ปติตานิ, เอตฺตกานิ วิเสสน ของ พินฺทูนิ ๆ สยกตฺตา ใน ปติตานิ ๆ กิตบท กตฺตุวาจก ปพฺพเต อุปสิเลสิกาธาร ใน ปติตานิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน คเณตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาโรเปตุํ ลกฺขํ อวุตฺตกมฺม ใน อาโรเปตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สมตฺโถ ๆ วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน นทิ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

(โพธิราชกุมาร ภาค ๖ หน้า ๓)

สตฺถา อปฺปวิสิตฺวาว อานนฺทตฺเถรํ โอโลเกสิ ฯ เถโร โอโลกิตสญญาเยว วตฺถานํ  อนกฺกมนภาวํ ญตฺวา สํหร ราชกุมาร ทุสฺสานิ น ภควา เจลปฏิกํ อกฺกมิสฺสติ ปจฺฉิมํ ชนตํ ตถาคโต โอโลเกตีติ ทุสฺสานิ สํหราเปสิ ฯ โส (โพธิราชกุมาโร) ทุสฺสานิ สํหริตฺวา สตฺถารํ อนฺโต ปเวเสตฺวา ยาคุขชฺชเกน สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน วนฺทิตฺวา อาห อหํ ภนฺเต ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาโก ติกฺขตฺตุํ สรณํ คโต กุจฺฉิคโต จ กิรมฺหิ เอกวารํ สรณํ คโต ทุติยมฺปิ ตรุณทารกกาเล ตติยมฺปิ วิญฺญุภาวํ  ปตฺตกาเล ตสฺส เม กสฺมา เจลปฏิกํ น อกฺกมิตฺถาติ ฯ กึ ปน ตฺวํ กุมาร จินฺเตตฺวา เจลปฏิกํ อตฺถรีติ ฯ สเจ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลจฺฉามิ สตฺถา เม เจลปฏิกํ อกฺกมิสฺสตีติ อิทํ จินฺเตตฺวา ภนฺเตติ ฯ เตนาหํ กุมาร น อกฺกมินฺติ ฯ กึ ปนาหํ ภนฺเต ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา เนว ลจฺฉามีติ ฯ อาม กุมาราติ ฯ กึการณา ภนฺเตติ ฯ ปุริมตฺตภาเว ชายาย สทฺธึ ปมาทํ อาปนฺนตฺตาติ ฯ กิสฺมึ กาเล ภนฺเตติ ฯ อถสฺส สตฺถา อตีตํ   อาหริตฺวา ทสฺเสสิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน โอโลเกสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อปฺปวิสิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน  โอโลเกสิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อปฺปวิสิตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกสิ ฯ  เถโร เหตุกตฺตา ใน สํหราเปสิ ราชกุมารํ การิตกมฺม ใน สํหราเปสิ ๆ อาขฺยาตบท เหตุกตฺตุ-  วาจก โอโลกิตสญฺญาย กรณ ใน ญตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ โอโลกิตสญฺญาย วตฺถานํ ฉฏฺฐีกมฺม ใน อนกฺกมน- อนกฺกมนภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน สํหราเปสิ  “ราชกุมาร อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน สํหร ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุสฺสานิ อวุตฺตกมฺม ใน สํหร, ภควา สยกตฺตา ใน อกฺกมิสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อกฺกมิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เจลปฏิกํ อวุตฺตกมฺม ใน อกฺกมิสฺสติ, ตถาคโต สยกตฺตา ใน โอโลเกติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปจฺฉิมํ   วิเสสน ของ ชนตํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเนน ๆ กรณ ใน สํหราเปสิ  ทุสฺสานิ อวุตฺตกมฺม ใน สํหราเปสิ ฯ  โส วิเสสน ของ โพธิราชกุมาโร ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุสฺสานิ อวุตฺตกมฺม ใน สํหริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปเวเสตฺวา สตฺถารํ การิตกมฺม ใน ปเวเสตฺวา อนฺโต อาธาร ใน ปเวเสตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน สนฺตปฺเปตฺวา ยาคุขชฺชเกน กรณ ใน สนฺตปฺเปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิสินฺโน เอกมนฺตํ อาธาร (หรือ กิริยาวิเสสน) ใน นิสินฺโน ๆ วิเสสน ของ  โพธิราชกุมาโร วนฺทิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห  “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน อุปฏฺฐาโก ๆ ก็ดี คโต ก็ดี วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ (หรือสัมพันธ์ว่า อุปฏฺฐาโก วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน อมฺหิ) ติกฺขตฺตุํ ๆ กิริยาวิเสสน ใน คโต ตุมฺเห อวุตฺตกมฺม ใน คโต สรณํ  สมฺภาวน ใน คโต, จ ศัพท์ วากฺยารมฺภ กิร ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กุจฺฉิคโต วิเสสน ของ อหํ เอกวารํ กาลสตฺตมี (หรือ กิริยาวิเสสน) ใน คโต ตุมฺเห   อวุตฺตกมฺม ใน คโต สรณํ สมฺภาวน ใน คโต ๆ วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ, อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ  อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุติยํ วิเสสน ของ วารํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ทุติยํ วารํ กาลสตฺตมี ใน คโต (หรือ ทุติยํ กิริยาวิเสสน ใน คโต) ตรุณทารกกาเล กาลสตฺตมี ใน คโต ตุมฺเห อวุตฺตกมฺม ใน คโต สรณํ สมฺภาวน ใน คโต ๆ วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ อหํ สยกตฺตา ใน อมฺหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตติยํ วิเสสน ของ วารํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ ตติยํ วารํ กาลสตฺตมี ใน คโต (หรือ ตติยํ กิริยาวิ-เสสน ใน คโต) วิญฺญุภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺต- ปตฺตกาเล กาลสตฺตมี ใน คโต ตุมฺเห อวุตฺตกมฺม ใน คโต สรณํ สมฺภาวน ใน คโต ๆ วิกติกตฺตา ใน อมฺหิ, ตุมฺเห สยกตฺตา ใน อกฺกมิตฺถ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อกฺกมิตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺส วิเสสน ของ เม ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน เจลปฏิกํ กสฺมา เหตุ ใน อกฺกมิตฺถ เจลปฏิกํ อวุตฺตกมฺม ใน อกฺกมิตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ สตฺถา สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กุมาร อาลปน ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ ตฺวํ  สยกตฺตา ใน อตฺถริ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ อวุตฺตกมฺม (หรือ กึ วิเสสน ๆ ของ การณํ ๆ  อวุตฺตกมฺม) ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อตฺถริ เจลปฏิกํ อวุตฺตกมฺม ใน อตฺถริ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน  อตฺถรึ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ‘สเจ ศัพท์ ปริกปฺปตฺถ อหํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉามิ ๆ อาขฺยาตบท  กตฺตุวาจก ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉามิ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ, สตฺถา สยกตฺตา ใน อกฺกมิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เม สามีสมฺพนฺธ ใน เจลปฏิกํ ๆ  อวุตฺตกมฺม ใน อกฺกมิสฺสติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิทํ การณํ อิทํ วิเสสน ของ การณํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อตฺถรึ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กุมาร อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อกฺกมึ  น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อกฺกมึ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ การเณน ๆ เหตุ ใน อกฺกมึ  อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน ปน ศัพท์   วากฺยารมฺภ อหํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลจฺฉามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉามิ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ น อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “กุมาร อาลปน อาม ศัพท์ สมฺปฏิจฺฉนตฺถ  เอวํ สจฺจวาจกลิงฺคตฺถ (หรือ อาม ศัพท์ สมฺปฏิจฺฉนตฺถ ตฺวํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉสิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน  ลจฺฉสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉสิ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ  เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ น) อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลจฺฉามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึการณา เหตุ ใน ลจฺฉามิ (ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉามิ วา สองศัพท์ ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ตฺวํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉสิ (ลภิสฺสสิ) น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลจฺฉสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปุริมตฺตภาเว กาลสตฺตมี (หรือ อาธาร) ใน  อาปนฺนชายาย สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ อาปนฺน- (หรือ ทพฺพสมวาย เข้ากับ อตฺตโน) ปมาทํ อวุตฺตกมฺม ใน อาปนฺน- อาปนฺนตฺตา เหตุ ใน ลจฺฉสิ (ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉสิ วา สองศัพท์ ปทวิ กปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ  ราชกุมาโร สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน ลจฺฉามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ลจฺฉามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กิสฺมึ วิเสสน ของ กาเล ๆ กาลสตฺตมี  ใน อาปนฺน- ชายาย สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ กิริยาสมวาย เข้ากับ อาปนฺน- ปมาทํ อวุตฺตกมฺม ใน อาปนฺน- อาปนฺนตฺตา เหตุ ใน ลจฺฉามิ (ปุตฺตํ ก็ดี ธีตรํ ก็ดี อวุตฺตกมฺม ใน ลจฺฉามิ วา สองศัพท์  ปทวิกปฺปตฺถ เข้ากับ ปุตฺตํ และ ธีตรํ) (หรือสัมพันธ์ว่า ภนฺเต อาลปน อหํ สยกตฺตา ใน อโหสึ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กิสฺมึ วิเสสน ของ กาเล ๆ กาลสตฺตมี ใน อโหสึ ปมาทํ อวุตฺตกมฺม ใน  อาปนฺโน ๆ วิกติกตฺตา ใน อโหสึ) อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ  อถ กาลสตฺตมี ใน ทสฺเสสิ สตฺถา สยกตฺตา ใน ทสฺเสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส   วิเสสน ของ ราชกุมารสฺส ๆ สมฺปทาน ใน ทสฺเสสิ อตีตํ อวุตฺตกมฺม ใน อาหริตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ทสฺเสสิ ฯ

The post ประโยค ป.ธ.๓ วิชา สัมพันธ์ไทย first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

ครั้งที่ ๑ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

แปล โดยพยัญชนะ

๑. เอกสฺมึ หิ สมเย ราชคหเสฏฺฐี ปริสฺสยโมจนตฺถญฺเจว ปมาเทน ขลิตานิ อาภรณาทีนิ รกฺขณตฺถญฺจ ชาลกรณฺฑกํ ปริกฺขิปาเปตฺวา คงฺคาย อุทกกีฬํ กีฬิ ฯ  อเถโก รตฺตจนฺทนรุกฺโข คงฺคาย อุปริตีเร ชาโต คงฺโคทเกน โธตมูโล ปติตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปาสาเณสุ สมฺภญฺชมาโน วิปฺปกิริ ฯ  ตโต เอกา ฆฏปฺปมาณา ฆฏิกา ปาสาเณหิ ฆํสิยมานา อุทกอูมีหิ โปถิยมานา มฏฺฐา หุตฺวา อนุปุพฺเพน วุยฺหมานา เสวาลปริโยนทฺธา อาคนฺตฺวา ตสฺส ชาเล ลคฺคิ ฯ เสฏฺฐี กิเมตนฺติ วตฺวา รุกฺขฆฏิกาติ สุตฺวา ตํ อาหราเปตฺวา กินฺนาเมตนฺติ อุปธารณตฺถํ วาสิกณฺเณน ตจฺฉาเปสิ ฯ  ตาวเทว อลตฺตกวณฺณํ รตฺตจนฺทนํ ปญฺญายิ ฯ เสฏฺฐี ปน จินฺเตสิ มยฺหํ เคเห  รตฺตจนฺทนํ พหุ กินฺนุ โข อิมินา กโรมีติ ฯ  อถสฺส เอตทโหสิ อิมสฺมึ โลเก มยํ อรหนฺโตติ วตฺตาโร พหู อหํ เอกํ อรหนฺตํปิ น ชานามิ เคเห ภมํ โยเชตฺวา ปตฺตํ ลิขาเปตฺวา สิกฺกาย ฐเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย สฏฺฐิหตฺถมตฺเต อากาเส โอลมฺพาเปตฺวา  สเจ อรหา อตฺถิ อากาเสนาคนฺตฺวา อิมํ คณฺหาตูติ วกฺขามิ โย ตํ คเหสฺสติ ตํ สปุตฺตทาโร สรณํ คมิสฺสามีติ ฯ โส จินฺติตนิยาเมเนว ปตฺตํ ลิขาเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย อุสฺสาเปตฺวา โย อิมสฺมึ โลเก อรหา โส อากาเสนาคนฺตฺวา อิมํ ปตฺตํ คณฺหาตูติ อาห ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ฉ สตฺถาโร อมฺหากํ เอส อนุจฺฉวิโก อมฺหากเมว นํ เทหีติ วทึสุ ฯ โส อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหาถาติ อาห ฯ ฉฏฺเฐ ทิวเส นิคฺคณฺโฐ นาฏปุตฺโต อนฺเตวาสิเก เปเสสิ คจฺฉถ เสฏฺฐึ เอวํ วเทถ อมฺหากํ อาจิยสฺส อนุจฺฉวิโก มา อปฺปมตฺตกสฺส การณา อากาเสน อาคมนํ กริ เทหิ กิเรตํ ปตฺตนฺติ ฯ  เต คนฺตฺวา เสฏฺฐึ ตถา วทึสุ ฯ เสฏฺฐี อากาเสนาคนฺตฺวา คณฺหิตุํ สมตฺโถว คณฺหาตูติ อาห ฯ นาฏปุตฺโต สยํ คนฺตุกาโม หุตฺวา อนฺเตวาสิกานํ สญฺญมทาสิ  อหํ เอกํ หตฺถญฺจ ปาทญฺจ อุกฺขิปิตฺวา อุปฺปติตุกาโม วิย ภวิสฺสามิ ตุมฺเห มํ  อาจริย กึ กโรถ ทารุมยปตฺตสฺส การณา ปฏิจฺฉนฺนํ อรหตฺตํ มหาชนสฺส มา ทสฺสยิตฺถาติ วตฺวา มํ หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา อากฑฺฒนฺตา ภูมิยํ ปาเตยฺยาถาติ ฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา สฏฺฐึ อาห มหาเสฏฺฐิ มยฺหํ อยํ ปตฺโต อนุจฺฉวิโก อญฺเญสํ นานุจฺฉวิโก มา เต อปฺปมตฺตกสฺส การณา มม อากาเส อุปฺปตนํ รุจฺจติ เทหิ เม ปตฺตนฺติ ฯ ภนฺเต อากาเสน อุปฺปติตฺวา ว คณฺหาถาติ ฯ  ตโต นาฏปุตฺโต เตนหิ อเปถ อเปถาติ อปเนตฺวา  อากาเส อุปฺปติสฺสามีติ เอกํ หตฺถญฺจ ปาทญฺจ อุกฺขิปิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓ (ครั้งที่๑)

แปลโดยพยัญชนะ

๑.ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ในสมัยหนึ่ง อ.เศรษฐีในพระนรรชื่อว่าราชคฤห์ ยังบุคคลให้ขึงแล้วซึ่งข่ายมีสัณฐานเพียงดังขวด เพื่ออันเปลื้อง ซึ่งอันตรายเป็นเครื่องนอนรอบด้วยนั่นเที่ยว เพื่ออันรักษา ซึ่งวัตถุ ท. มีเครื่องประดับเป็นต้น อันหลุดแล้ว ด้วยความพลั้งเผลอด้วย เล่นแล้ว เล่นด้วยน้ำในแม่น้ำ ฯ ครั้งนั้น อ.ต้นจันทน์แดง ต้นหนึ่ง เกิดแล้ว ในเบื้องบนแห่งฝั่งแห่งแม่น้ำ มีรากอันน้ำในแม่น้ำเซาะแล้ว ล้มลงแล้ว หักโค่นเรี่ยรายอยู่แล้วบนแผ่นหิน ท. ในที่นั้นๆ ฯ ลำดับนั้น อ.ปุ่ม อันมีหม้อเป็นประมาณ ปุ่มหนึ่งอันอันแผ่นหิน ท. เสียดสีอยู่ อันอันคลื่นแห่งน้ำ ท. เซาะอยู่ เป็นของเกลี้ยงเกลา เป็น อันอันน้ำพัดไปอยู่ ตามลำดับ อันอันสาหร่ายรวบรัดแล้ว มาแล้วา ติดแล้ว ในข่าย ของเศรษฐีนั้น ฯ อ.เศรษฐี กล่าวแล้วว่า อ.วัตถุนั่น อะไร ดังนี้ ฟังแล้ว ว่า อ.ปุ่มแห่งต้นไม้ ดังนี้ อังบุคคลให้นำมามาแล้ว ซึ่งปุ่มแห่งต้นไม้นั้น ยังบุคคลให้ถากแล้ว ด้วยปลายแห่งมีด เพื่ออันใคร่ครวญว่า อ.วัตถุนั้น ชื่ออะไร ดังนี้ ฯ อ.จันทน์แดง อันมีสีเพียงดังสีแห่งครั่งสด ปรากฏแล้ว ในขณะนั้นนั่นเทียว ฯ ก็ อ.เศรษฐี คิดแล้วว่า อ.จันทน์แดง ในเรือน ของเรา เป็นของมาก ย่อมเป็น, อ.เรา จะกระทำซึ่งอะไรหนอแล ด้วยจันทน์แดงนี้ ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.ความคิดนั่นว่า อ.ชน ท. ผู้กล่าวว่า อ.เรา ท. เป็นพระอรหันต์ ย่อมเป็น ดังนี้ ในโลกนี้ เป็นผู้มาก ย่อมเป็น, อ.เรา ย่อมไม่รู้ แม้ซึ่งพระอรหันต์องค์หนึ่ง, อ.เรา ยังบุคคลให้ประกอบแล้ว ซึ่งเครื่องกลึง ในเรือน ให้กลึงแล้ว ซึ่งบาตร วางไว้แล้วในสาแหรก ยังบาตรให้ห้อยลงแล้ว ในอากาศ อันมีศอก ๖๐ เป็นประมาณ โดยอันสืบต่อแห่งไม้ไผ่ จักกล่าวว่า ถ้าว่า อ.พระอรหันต์ มีอยู่ไซร้, อ.พระอรหันต์นั้น มาแล้ว โดยอากาศ จงถือเอา ซึ่งบาตรนี้ ดังนี้, อ.บุคคลใด จักถือเอา ซึ่งบาตรนั้น, อ.เรา ผู้เป็นไปกับด้วยบุตรและภรรยา จักถึงซึ่งบุคคลนั้น ว่าเป็นสรณะ ดังนี้ ได้มีแล้ว แก่เศรษฐีนั้น ฯ อ.เศรษฐีนั้น ยังบุคคลให้กลึงแล้ว ซึ่งบาตร โดยทำนองเห่งเหตุอันตนคิดแล้วนั่นเทียว ยังบุคคคลให้ยกขึ้นแล้ว โดยอันสืบต่อแห่งไม้ไผ่ กล่าวแล้วว่า อ.บุคคลใด เป็นพระอรหันต์ ย่อมเป็น ในโลกนี้, อ.บุคคลนั้น มาแล้ว โดยอากาศ จงถือเอา ซึ่งบาตรนี้ ดังนี้ ฯ

แปลโดยอรรถ

๒. ครูทั้ง ๖ คนกล่าวว่า บาตรนั่น สมควรแก่พวกข้าพเจ้า ท่ามจงให้บาตรนั้น แก่พวกข้าพเจ้าเท่านั้นเถิด ดังนี้ ฯ เศรษฐีนั้นกล่าวว่า พวกท่านจงเหาะมาเอาไปเถิด ดังนี้ ฯ ในวันที่ ๖ นิครนถ์นาฏบุตร ส่งพวกอันเตวาสิกไปด้วยสั่งว่า พวกเข้าจงไป จงพูดกะเศรษฐีอย่างนี้ว่า บาตรนั่น สมควร แก่อาจารย์ของพวกข้าพเจ้า ท่านอย่าเหาะมา เพราะเหตุแห่งของเล็กน้อยเลย นัยว่า ท่านจงให้บาตรนั่น เถิด ดังนี้ ฯ พวกเขา ไปพูดกะเศรษฐีอย่างนั้นแล้ว ฯ เศรษฐีกล่าวว่า คนที่สามารถเหาะมาถือเอาได้เท่านั้น จงอาไป ดังนี้ ฯ นาฏบุตร เป็นผู้ปรารถนาจะไปเอง จึงได้ให้สัญญาณ แก่พวกอันเตวาสิกว่า เราจักยกมือและเท้าขึ้นข้างหนึ่ง ทำทีว่าปรารถนาจะเหาะ พวกเจ้าจงร้องบอกเราว่า ท่านอาจารย์ ท่านจะทำอะไร ท่านอย่าแสคงความเป็นพระอรหันต์ที่ปกปิดไว้ เพราะเหตุแห่งบาตรไม้ แก่มหาชนเลย ดังนี้ แล้วจงพากันจับเราที่มือและเท้าดึงไว้ ให้ล้มลงที่พื้นดิน ดังนี้ ฯ เขาไปในที่นั่นแล้ว กล่าวกะเศรษฐีว่า มหาเศรษฐี บาตรนี้ สมคารแก่เรา ไม่สมควรแก่ชนพวกอื่นเลย ท่านอย่าชอบใจการเหาะขึ้นไปในอากาศของเรา เพราะเหตุแห่งของเพียงเล็กน้อย จงให้บาตรแก่เราเถิด ดังนี้ ฯ เศรษฐีกล่าวว่า ผู้เจริญ ท่านจงเหาะขึ้นไปทางอากาศเท่านั้นแล้วถือเองเถิด ดังนี้ ฯ ลำดับนั้น นาฏบุตรกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น พวกเจ้าจงหลีกไปๆ ดังนี้ กันพวกอันเตวาสิกออกไปแล้ว กล่าวว่า เราจักเหาะขึ้นไปในอากาศ ดังนี้ แล้วยกมือและเท้าขึ้นข้างหนึ่ง ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

ครั้งที่ ๒ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

แปล โดยพยัญชนะ

๑. สตฺถา ตสฺส (อมฺพฏฺฐิสฺส) อุปริ หตฺถํ โธวิ ฯ หตฺเถ โธตมตฺเตเยว นงฺคลสีสมตฺตกฺขนฺโธ หุตฺวา อนุปุพฺเพน ปณฺณาสหตฺโถ อมฺพรุกฺโข อุฏฺฐหิ ฯ จตูสุ ทิสาสุ เอเกกา อุทฺธํ เอกาติ ปญฺจ มหาสาขา ปณฺณาสปณฺณาสหตฺถา ว อเหสุํ ฯ โส ตาวเทว ปุปฺผผลสมฺปนฺโน หุตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ปริปกฺก- อมฺพปิณฺฑิธโร อโหสิ ฯ ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตา ภิกฺขู อมฺพปกฺกานิ ขาทนฺตาเยว อาคมึสุ ฯ ราชา เอวรูโป กิร อมฺพรุกฺโข อุฏฺฐิโตติ สุตฺวา  มา นํ โกจิ ฉินฺทีติ อารกฺขู ฐเปสิ ฯ โส ปน คณฺเฑน โรปิตตฺตา คณฺฑามฺพรุกฺโขเตฺวว ปญฺญายิ ฯ ธุตฺตกาปิ อมฺพปกฺกานิ ขาทิตฺวา อเร ทุฏฺฐติตฺถิยา สมโณ โคตโม คณฺฑามฺพรุกฺขมูเล ปาฏิหาริยํ กริสฺสตีติ ตุมฺเหหิ โยชนพฺภนฺตเร ตทหุชาตาปิ อมฺพโปตกา อุปฺปาฏาปิตา คณฺฑามฺโพ นาม อยนฺติ วตฺวา เต อุจฺฉิฏฺฐอมฺพฏฺฐีหิ ปหรึสุ ฯ สกฺโก วตาวลาหกเทวปุตฺตํ อาณาเปสิ  ติตฺถิยานํ มณฺฑปํ วาเตหิ อุปฺปาเฏตฺวา อุกฺการภูมิยํ ขิปาเปหีติ ฯ โส ตถา อกาสิ ฯ สุริยเทวปุตฺตํ อาณาเปสิ สุริยมณฺฑลํ นิคฺคณฺหนฺโต ตาเปหีติ ฯ โส ตถา อกาสิ ฯ อถ เนสํ กาโย กพรคาวีสทิโส อโหสิ ฯ เต นิคฺคณา หุตฺวา สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเยว ปลายึสุ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. เอวํ ปลายนฺเตสุ ปูรณกสฺสปสฺส อุปฏฺฐาโก เอโก กสฺสโก อิทานิ เม อยฺยานํ ปาฏิหาริยกรณเวลา ตํ ปาฏิหาริยํ ปสฺสิสฺสามีติ โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา ปาโต ว อาภตํ ยาคุกุฏญฺเจว โยตฺตญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ปูรณํ ตถา ปลายนฺตํ ทิสฺวา  ภนฺเต อหํ อยฺยานํ ปาฏิหาริยํ ปสฺสิสฺสามีติ อาคจฺฉามิ ตุมฺเห กหํ คจฺฉถาติ กินฺเต ปาฏิหาริเยน อิมํ เม กุฏญฺจ โยตฺตญฺจ เทหีติ ฯ โส เตน ทินฺนํ กุฏญฺจ โยตฺตญฺจ อาทาย นทีตีรํ คนฺตฺวา กุฏํ โยตฺเตน อตฺตโน คีวายํ พนฺธิตฺวา หรเท ปติตฺวา อุทกพุพฺพุฬเก อุฏฺฐาเปนฺโต กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติ ฯ สตฺถา อากาเส รตนจงกมํ มาเปสิ ฯ ตสฺส เอกา โกฏิ ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ อโหสิ เอา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฯ สตฺถา สนฺนิปติตาย ฉตฺตึสโยชนาย ปริสาย วฑฺฒมานกจฺฉายาย อิทานิ ปาฏิหาริยกรณเวลาติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปมุเข อฏฺฐาสิ ฯ
อถ นํ ฆรณี นาม นนฺทมาตา เอกา อนาคามิอุปาสิกา อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต มาทิสาย ธีตริ วิชฺชมานาย ตุมฺหากํ กิลมนกิจฺจํ นตฺถิ อหํ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามีติ อาห ฯ กถํ กริสฺสสิ ฆรณีติ ฯ ภนฺเต เอกสฺมึ จกฺกวาฬคพฺเภ มหาปฐวึ อุทกํ กตฺวา อุทกสกุณิกา วิย นิมุชฺชิตฺวา ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามิ อถ มหาชนา มํ ทิสฺวา กา เอสาติ วุตฺเต วกฺขนฺติ ฆรณี นาเมสา อยํ ตาว เอกิสฺสา อิตฺถิยา อานุภาโว พุทฺธานํ อานุภาโว ปน กีทิโส ภวิสฺสตีติ เอวํ ติตฺถิยา ตุมฺเห อทิสฺวา ว ปลายิสฺสนฺตีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓ (ครั้งที่๒)

แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระศาสดา ทรงล้ำงแล้ว ซึ่งพระหัตถ์ ในเบื้องบน แห่งเมล็ดแห่งมะม่วงนั้น ฯ ครั้นเมื่อพระหัตถ์ สักว่าอันพระศาสดาทรงน้ำทรงล้างแล้วนั่นเที่ยว มีอยู่  อ.ต้นแห่งมะม่วง เป็นต้นไม้มีลำต้นมีงอนแห่งไถเป็นประมาณ เป็น มีศอกห้าสิบ เป็นประมาณ ตามสำดับ ตั้งขึ้นแล้ว ฯ อ.กิ่งใหญ่ ท. ห้า คือ อ.กิ่งใหญ่ กิ่งหนึ่งๆ ในทิศ ท. สี่ อ.กิ่งใหญ่ กิ่งหนึ่ง ในเบื้องบน เป็นกิ่งทั้งมีศอกห้าสิบเป็นประมาณทั้งมีศอกห้าสิบเป็นประมาณเทียว ได้เป็นแล้ว ฯ อ.ต้นแห่งมะม่วงนั้น เป็นต้นไม้ ถึงพร้อมแล้วด้วยดอกและผล เป็น เป็นต้นไม้ทรงไว้ซึ่งพวงแห่งมะม่วงอันสุกรอบแล้ว ได้เป็นแล้ว ในที่แห่งหนึ่ง ในขณะนั้น นั่นเทียว ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มาอยู่ข้างหลัง มา ฉันอยู่ ซึ่งมะม่วงอันสุกแล้ว ท. (ซึ่งผลอันสุกแล้วของมะม่วง ท.) นั่นเทียวแล้ว ฯ อ.พระราชา ทรงสดับแล้วว่า ได้ยินว่า อ.ต้นแห่งมะม่วง มีรูปอย่างนี้ ตั้งขึ้นแล้ว ดังนี้ ทรงตั้งไว้แล้ว ซึ่งการรักษาทั่ว ด้วยพระราชดำรัสว่า อ.ใคร ๆ อย่าตัดแล้ว ซึ่งต้นแห่งมะม่วงนั้น ดังนี้ ฯ ก็ อ.ต้นแห่งแห่งมะนั้น ปรากฏแล้วว่า อ.ต้นไม้ชื่อว่าคัณฑามพะ ดังนี้นั่นเทียว เพราะความที่แห่งต้นแห่งมะม่วงนั้น เป็นต้นไม้อันบุคคลผู้รักษาซึ่งอุทยานชื่อว่าคัณฑะ ปลูกแล้ว ฯ แม้ อ.นักเลง ท. เคี้ยวกินแล้ว ซึ่งมะม่วงอันสุกแล้ว ท. กล่าวแล้วว่า ดูก่อนเดียรถีย์ผู้อันโทษประทุษร้ายเเล้ว ท. เว้ย อ.มะม่วงต้นอ่อน ท. แม้เกิดแล้วในวันนั้น ในภายในแห่งโยชน์ อันท่าน ท. ยังบุคคลให้ถอนแล้ว ด้วยอันคิดว่า อ.พระสมณะ ผู้โคตมะ จักทรงกระทำ ซึ่งปาฏิหาริย์ ที่โคนแห่งต้นไม้ชื่อว่าคัณฑามพะ ดังนี้ อ.ต้นไม้ นี้ ชื่อว่าคัณฑามพะ ดังนี้ ประหารแล้ว ซึ่งเดียรถีย์ ท. เหล่านั้น ด้วยเมล็ดแห่งมะม่วงอันเป็นเดน ท. ฯ อ.ท้าวสักกะ สั่งบังคับแล้ว ซึ่งเทพบุตรชื่อว่า วาตวลาหกะ ด้วยพระดำรัสว่า อ.ท่าน ยังลม ท. ให้เพิกขึ้นแล้ว ซึ่งมณฑป ของเดียรถีย์ ท. จงให้ซัดไป บนพื้นที่อันแปดเปื้อนแล้วด้วยคูถ ดังนี้ ฯ อ.เทพบุตร ชื่อว่า วาตวลาหกะ นั้น ได้กระทำแล้ว ด้วยประการนั้น ฯ อ.ท้าวสักกะ สั่งบังคับแล้ว ซึ่งเทพบุตรชื่อว่าสุริยะ ด้วยพระดำรัสว่า อ.ท่าน ยึดไว้อยู่ ซึ่งมณฑลแห่งพระอาทิตย์ จงยังมณฑลแห่งพระอาทิตย์ ให้ร้อน ดังนี้ ฯ อ.เทพบุตรชื่อว่าสุริยะ แม้นั้น ได้กระทำแล้ว ด้วยประการนั้น ฯ อ.ท้าวสักกะ สั่งบังคับแล้ว แม้ซึ่งเทพบุตรชื่อว่าวัสสวลาหกะ ด้วยพระคำรัสว่า อ.ท่าน ยังหยดน้ำ ท. อันใหญ่ ๆ จงให้ตก ดังนี้ ฯ อ.ทพบุตรชื่อว่าวัสสวลาหกะ ได้กระทำแล้ว ด้วยประการนั้น ฯ ครั้งนั้น อ.กายของเดียรถีย์ ท. เหล่านั้น เป็นเช่นกับแม่โคด่าง ได้เป็นแล้ว ฯ อ.เดียรถีย์ ท. เหล่านั้นเป็นผู้มีคณะออกแล้ว เป็น หนีไปแล้ว ในที่ทั้งมีหน้าพร้อม ทั้งมีหน้าพร้อมนั่นเทียว ฯ

แปลโดยอรรถ

๒. เมื่อพวกเดียรถีย์หนีไปอยู่อย่างนั้น ชาวนาคนหนึ่งผู้เป็นอุปัฏฐากของปูรณกัสสปะ คิดว่า บัดนี้เป็นเวลาทำปาฏิหาริย์แห่งพระผู้เป็นเจ้าของเรา เราจักดูปาฏิหาริย์นั้น ดังนี้ แล้วปล่อยโคทั้งหลาย ถือหม้อยาคูและเชือก ซึ่งตนนำมาแต่เช้าตรู่ เดินมาอยู่ เห็นปูรณะหนีไปอยู่เช่นนั้น จึงกล่าวว่า ท่านขอรับ ผมมาด้วยหวังว่า ผมจักดูปาฏิหาริย์ของพระผู้เป็นเจ้า ดังนี้ พวกท่านจะไปที่ไหน ดังนี้ ฯ ปูรณะ กล่าวว่า ท่านจะต้องการอะไรด้วยปาฏิหาริย์ ท่านจงให้หม้อและเชือกนี้แก่เรา ดังนี้ ฯ เขาถือเอาหม้อและเชือกที่ชาวนาผู้เป็นอุปัฏฐากนั้น ให้แล้ว ไปยังฝั่งแม่น้ำ เอาเชือกผูกหม้อเข้าที่คอของตนแล้วกระโดดลงไปในห้วงน้ำ ทำฟองน้ำให้ตั้งขึ้นอยู่ ตายไปเกิดในอเวจีนรกแล้ว ฯ พระบรมศาสดา ทรงเนรมิตที่จงกรมแก้วขึ้นในอากาศ ฯ ที่สุดด้านหนึ่งของที่จงกรมแก้วนั้น

ได้มีที่ขอบปากจักรวาลด้านทิศปาจีน ด้านหนึ่งได้มีที่ขอบปากจักรวาฬด้านทิศปัจฉิม ฯ พระบรมศาสดา เมื่อบริษัทมีประมาณ ๓๖ โยชน์ประชุมกันแล้ว ในเวลาบ่าย ทรงดำริว่า บัดนี้ เป็นเวลาทำปาฏิหาริย์ ดังนี้ เสด็จออกจากพระคันธกุฎีแล้วได้ประทับยืนที่หน้ามุข ฯ           ครั้งนั้น อนาคามีอุบาสิกาคนหนึ่ง ผู้เป็นมารดาของนันทมาณพชื่อฆรณี เข้าไปเฝ้าพระองค์แล้ว กราบทูลว่า พระเจ้าข้า เมื่อธิดาเช่นหม่อมฉันมีอยู่ กิจที่พระองค์ต้องลำบากย่อมไม่มี หม่อมฉันจักทักทำปาฏิหาริย์ ดังนี้ฯ พระพระบรมศาสดา ตรัสถามว่า ฆรณี เธอจักทำอย่างไร ดังนี้ ฯ นางฆรณี กราบทูลว่า พระเจ้าข้า หม่อมฉัน จักทำแผ่นดินใหญ่ในห้องแห่งจักรวาลหนึ่ง ให้เป็นน้ำแล้ว ดำลงเหมือนนางนกเป็ดน้ำ แสดงตนที่ขอบปากแห่งจักรวาลด้านทิศปาจีน เมื่อเป็นเช่นนั้น มหาชนเห็นหม่อมฉันแล้ว เมื่อใคร ๆ พูดขึ้นว่า หญิงนั่นเป็นใคร ก็จะบอกว่า หญิงนั่น ชื่อนางฆรณี อานุภาพของหญิงคนหนึ่งยังเพียงเท่านี้ก่อน ส่วนอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จักเป็นเช่นไร ดังนี้ พวกเดียรถีย์ ไม่ทันเห็นพระองค์เลย ก็จักหนีไปด้วยอาการอย่างนี้ ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘

แปล โดยพยัญชนะ

๑. เถโรปิ สุตฺตญฺเจว สูจิโย จ สํวิทหิตฺวา จีวรการเก ทหรสามเร สนฺนิปาเตตฺวา ภคินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ เม สาฏกํ เทถ จีวรํการาเปสฺสามีติ อาห ฯ สา นวหตฺถํ สาฏกํ นีหริตฺวา กนิฏฺฐภาติกสฺส หตฺเถ ฐเปสิ ฯ โส ตํ คเหตฺวา วิจาเรตฺวา มม สาฏโก ถูโล อฏฺฐหตฺโถ ตเมว เม เทถาติ อาห ฯ ภนฺเต ตุมฺหากเมว เอโส คณฺหถ นนฺติ ฯ โส เนว อิจฺฉิ ฯ อถสฺส  อตฺตนา กตกิจฺจํ สพฺพํ อาโรเจตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากเมว เอส คณฺหถ นนฺติ อทาสิ ฯ โส ตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา จีวรกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ ฯ อถสฺส ภคินี จีวรการกานํ อตฺถาย ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทสิ ฯ จีวรสฺส นิฏฺฐิตทิวเส ปน อติเรกสกฺการํ กาเรสิ ฯ โส จีวรํ โอโลเกตฺวา ตสฺมึ อุปฺปนฺนสิเนโห เสฺวทานิ นํ ปารุปิสฺสามีติ สํหริตฺวา จีวรวํเส ฐเปตฺวา ตํ รตฺตึ กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ  ภคินีปิสฺส  กาลกิริยํ  สุตฺวา ภิกฺขูนํ  ปาเทสุ ปวตฺตมานา โรทิ ฯ  ภิกฺขู ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา ศิลานุปฏฺฐากสฺส   อภาเวน ตํ สงฺฆสฺเสว ปาปุณาติ ภาเชสฺสาม นนฺติ ตํ จีวรํ นีหราเปสุํ ฯ อูกา อิเม มม สนฺตกํ วิลุมฺปนฺตีติ วิรวนฺตี อิโต จิโต จ สนฺธาวิ ฯ สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน ว ทิพฺพาย โสตธาตุยา ตํ สทฺทํ สุตฺวา  อานนฺท ติสฺสสฺส  จีวรํ อภาเชตฺวา สตฺตาหํ นิกฺขิปิตุํ วเทหีติ อาห ฯ เถโร ตถา กาเรสิ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. สาปิ สตฺตเม ทิวเส กาลํ กตฺวา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺติ ฯ สตฺถา อฏฺฐเม ทิวเส  ติสฺสสฺส จีวรํ ภาเชตฺวา คณฺหนฺตูติ  อาณาเปสิ ฯ ภิกฺขู ตถา กรึสุ ฯ   ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ กสฺมา นุ โข สตฺถา ติสฺสสฺส จีวรํ สตฺต ทิวเส ฐปาเปตฺวา  อฏฺฐเม ทิวเส คณฺหิตุํ อนุชานีติ ฯ  สตถา อาคนฺตฺวา  กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต   ภิกฺขเว ติสโส อตฺตโน จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพตฺโต ตุมฺเหหิ ตสฺมึ ภาชิยมาเน  อิเม มม สนฺตกํ  วิลุมฺปนฺตีติ วิรวนฺโต อิโต จิโต จ ธาวิ โส ตุมฺเหหิ จีวเร คยฺหมาเน ตุมฺเหสุ มนํ ปทุสฺสิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺเตยฺย เตนาหํ จีวรํ นิกฺขิปาเปสึ อิทานิ ปน โส    ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺโต เตน โว มยา จีวรคฺคหณํ อนุญฺญาตนฺติ วตฺวา ปุน เตหิ  ภาริยา วต อยํ ภนฺเต ตณฺหา นามาติ วุตฺเต อาม ภิกฺขเว อิเมสํ สตฺตานํ ตณฺหา นาม ภาริยา ยถา อยโต มลํ  อุฏฺฐหิตฺวา อยเมว ขาทติ วินาเสติ อปริโภคํ กโรติ เอวเมวายํ ตณฺหา อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชิตฺวา เต สตฺเต นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตาเปติ วินาสํ ปาเปตีติ วตุวา อิมํ คาถมาห
อยสา ว มลํ สมุฏฺฐาย
ตทุฏฺฐาย ตเมว ขาทติ
เอวํ อติโธนจารินํ
สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคตินฺติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓ (ครั้งที่๑)

แปล โดยพยัญชนะ

๑. แม้ อ.พระเถระ จัดแจงแล้ว ซึ่งด้าย ด้วยนั่นเทียว ซึ่งเข็ม ท. ด้วย ยังภิกษุหนุ่มและสามเณร ท. ผู้กระทำซึ่งจีวร ให้ประชุมกันแล้ว ไปแล้ว สู่สำนัก ของพี่สาว กล่าวแล้วว่า อ.ท่าน จงให้ ซึ่งผ้าสาฎกนั้น แก่อาตมภาพ อ.อาตมภาพ ยังบุคคล จักให้กระทำ ซึ่งจีวร ดังนี้ ฯ อ.พี่สาวนั้น นำออกแล้ว ซึ่งผ้าสาฎก อันมีศอก ๙ เป็นประมาณ วางไว้แล้วใกล้มือ ของน้องชายผู้น้อยที่สุด ฯ อ.พระเถระนั้น รับแล้ว ซึ่งผ้าสาฎกนั้น พิจารณาแล้ว กล่าวแล้วว่า อ.ผ้าสาฎก ของอาตมภาพ เป็นผ้าเนื้อหยาบ เป็นผ้ามีศอก ๘ เป็นประมาณ ย่อมเป็น อ.ท่าน จงให้ ซึ่งผ้าสาฎกนั้นนั่นเทียว แก่อาตมภาพ ดังนี้ ฯ อ.พี่สาวนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ผ้าสาฎกนั่น เป็นผ้าสาฎก ของท่านนั่นเที่ยว ย่อมเป็น^๑  อ.ท่าน จงรับ ซึ่งผ้าสาฎกนั้น ดังนี้ ฯ อ.พระเถระนั้น ไม่ปรารถนาแล้วนั่นเทียว ฯ ครั้งนั้น อ.พี่สาว บอกแจ้งแล้ว ซึ่งกิจอันตน กระทำแล้ว ทั้งปวง แก่พระเถระนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ผ้าสาฎกนั่น เป็นผ้าสาฎก ของท่านนั่นเทียวย่อมเป็น^๒ อ.ท่าน จงซึ่งผ้าสาฎกนั้นดังนี้ได้ถวายแล้ว ฯ อ.พระเถระนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งผ้าสาฎกนั้น ไปแล้ว สู่วิหาร เริ่มตั้งแล้ว ซึ่งจีวรกรรม^๓ ฯ ครั้งนั้น อ.พี่สาว ของพระเถระนั้น ยังโภชนะ ท. มีข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น ให้ถึงพร้อมแล้วเพื่อประโยชน์ แก่ภิกษุหนุ่มและสามเณร ท. ผู้กระทำซึ่งจีวร ฯ ก็ อ.พี่สาวนั้น ยังบุคคล ให้กระทำแล้ว ซึ่งสักการะอันยิ่งเกิน ในวัน แห่งจีวรสำเร็จแล้ว ฯ อ.พระเถระนั้น แลดูแล้ว ซึ่งจีวร ผู้มีความรักอันเกิดขึ้นแล้ว ในจีวรนั้น คิดแล้วว่า อ.เรา จักห่ม ซึ่งจีวรนั้น ในกาลนี้ ในวันพรุ่ง ดังนี้ พับแล้ว วางไว้แล้วบนราวแห่งจีวร กระทำแล้ว ซึ่งกาละ ในราตรีนั้น เป็นเล็น เป็น บังเกิดแล้ว ในจีวรนั้นนั่นเทียว ฯ แม้ อ.พี่สาว ฟังแล้ว ซึ่งการกระทำซึ่งกาละ ของพระเถระนั้น ร้องให้กลิ้งเกลือกอยู่แล้ว ใกล้เท้า ท. ของภิกษุ ท. ฯ อ.ภิกษุ ท. กระทำแล้ว ซึ่งกิจคืออันยังสรีระ ของพระเถระนั้นให้ไหม้ กล่าวแล้วว่า อ.จีวรนั้น ย่อมถึง แก่สงฆ์นั่นเทียว เพราะความไม่มี แห่งศิลานุปัฏฐาก อ.เรา ท. จักแบ่ง ซึ่งจีวรนั้น ดังนี้  ยังกันและกัน ให้นำออกไปแล้ว ซึ่งจีวร นั้น ฯ อ.เล็น ร้องอยู่ว่า อ.ภิกษุ ท. เหล่านี้ ย่อมแย่ง ซึ่งจีวร อันเป็นของมีอยู่ของเรา ดังนี้ แล่นไปแล้ว ข้างนี้ด้วย ข้างนี้ด้วย ฯ อ.พระศาสดา ประทับนั่งแล้ว ในพระคันธกุฎีเทียว ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียง นั้น ด้วยพระโสตธาตุ อันเป็นทิพย์ ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอานนท์ อ.เธอ จงบอก เพื่ออันไม่แบ่งซึ่งจีวร ของติสสะ แล้วจึงเก็บไว้ สิ้นวัน ๗ ดังนี้ ฯ อ.พระเถระ ยังภิกษุ ท. ให้กระทำแล้ว เหมือนอย่างนั้น ฯ

^๑ อีกนัยหนึ่ง แปลว่า “อ.ผ้าสาฎกนั่น ของท่านนั่นเทียว”
^๒ อีกนัยหนึ่ง แปลว่า “อ.ผ้าสาฎกนั่น ของท่านนั่นเทียว”
^๓ อีกนัยหนึ่ง แปลวา “ซึ่งกรรมคือการเย็บซึ่งจีวร”

แปลโดยอรรถ

๒. ในวันที่ ๗ แม้เล็นนั้น ตาย เกิดในวิมานชั้นดุสิตแล้ว ฯ ในวันที่ ๘ พระบรมศาสดา ทรงรับสั่งว่า ภิกษุทั้งหลาย จงแบ่งจีวรของติสสะแล้วถือเอาดังนี้ ฯ พวกภิกษุ ทำอย่างนั้นแล้ว ฯ พวกภิกษุ สนทนากันในธรรมสภาว่า เพราะเหตุไรหนอแล พระบรมศาสดาจึงให้เก็บจีวรของติสสะไว้สิ้น ๗ วัน แล้วทรงอนุญาตเพื่อถือเอาในวันที่ ๘ ดังนี้ ฯ พระบรมศาสดา เสด็จมาแล้ว ตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ด้วยเรื่องชื่อนี้ ดังนี้ ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ติสสะ เกิดเป็นเล็น ในจีวรของตน เมื่อพวกเธอจะแบ่งจีวรนั้น วิ่งร้องไปข้างโน้นและข้างนี้ว่า ภิกษุพวกนี้ แย่งจีวรอันเป็นของเรา ดังนี้ เมื่อพวกเธอถือเอาจีวรอยู่ เขาโกรธในพวกเธอแล้ว พึงบังเกิดในนรก เพราะเหตุนั้น เราจึงให้พวกเธอเก็บจีวรไว้แล้ว แต่บันดนี้เขาเกิดในวิมานชั้นดุสิตแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงอนุญาตการถือเอาจีวรแก่พวกเธอ ดังนี้ เมื่อภิกษุพวกนั้น กราบทูลอีกว่า พระเจ้าข้า ขึ้นชื่อว่าตัณหานี้ หยาบหนอ ดังนี้ จึงตรัสว่า อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย ขึ้นชื่อว่าตัณหาของสัตว์เหล่านี้ หยาบ สนิมเกิดขึ้นแต่เหล็ก ย่อมกัดเหล็กนั่นเอง ย่อมทำให้เหล็กพินาศไป ทำให้เป็นของใช้สอยไม่ได้ ฉันใด ตัณหานี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เกิดขึ้นภายในของสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้แล้ว ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น ให้ถึงความพินาศ ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า

สนิมเกิดขึ้นแต่เหล็ก ครั้นเกิดขึ้นแต่เหล็กแล้ว
ย่อมกัดเหล็กนั่นเอง ฉันใด กรรมทั้งหลายของตน
ย่อมนำบุคคลผู้มักประพฤติล่วงปัญญาชื่อว่าโธนา
ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ

๑. เอโก กิร สุวณฺณการกปุตฺโต อภิรูโป เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิ ฯ เถโร ตรุณานํ ราโค อุสฺสนฺโน โหตีติ จินฺเตตฺวา ตสฺส ราคปฏิฆาตาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ ฯ ตสฺส ปน ตํ อสปฺปายํ ตสฺมา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา เตมาสํ วายมนฺโต จิตฺเตกคฺคตามตฺตํปิ อลภิตฺวา ปุน เถรสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา เถเรน อุปฏฺฐิตํ เต อาวุโส กมฺมฏฺฐานนฺติ วุตฺเต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ ฯ อถสฺส เถโร กมฺมฏฺฐานํ น สมฺปชฺชตีติ โวสานํ อาปชฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ วตฺวา ปุน ตเทว กมฺมฏฺฐานํ สาธุกํ กเถตฺวา อทาสิ ฯ โส ทุติยวาเรปิ กญฺจิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ ฯ เถโรปิ สการณํ สอุปมํ กตฺวา ตเทว กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิ ฯ โส ปุนปิ อาคนฺตฺวา กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนภาวํ กเถสิ ฯ เถโร จินฺตสิ การโก ภิกฺขุ อตฺตนิ วิชฺชมาเน กามฉนฺทาทโย วิชฺชมานาติ อวิชฺชมาเน อวิชฺชมานาติ จ ชานาติ อยญฺจาปี ภิกฺขุ การโก โน อการโก ปฏิปนฺโน โน อปฺปฏิปนฺโน อหํ ปเนตสฺส อชฺฌาสยํ น ชานามิ พุทฺธเวเนยฺโย เอโส ภวิสฺสตีติ ตํ อาทาย สายณฺหสมเย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา  อยํ ภนฺเต มม สทฺธิวิหาริโก อิมสฺส มยา อิมินา การเณน อิทํ นาม กมฺมฏฺฐานํ ทินฺนนฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ ฯ

แปลโดยอรรถ

๒. อถ นํ สตฺถา  อาสยานุสยญาณํ นาเมตํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ทสสหสฺสโลกธาตุํ อุนฺนาเทตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺตานํ พุทธานํเยว โหตีติ วตฺวา  กตรกุลา นุ โข เอส ปพฺพชิโตติ อาวชฺชนฺโต สุวณฺณการกุลาติ ญตฺวา อตีเต อตฺตภาเว โอโลเกนฺโต ตสฺส สุวณฺณการกมฺมํ กโรนฺเตน กณฺณิการปุปฺผปทุมปุปฺผาทีนิ กริสฺสามีติ รตฺตสุวณฺณเมว สมฺปริวตฺติตํ อิมสฺส อสุภปฏิกูลกมฺมฏฐานํ น วฏฺฏติ มนาปเมวสฺส กมฺมฏฺฐานสปฺปายนฺติ จินฺเตตฺวา  สารีปุตฺต ตยา กมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา จตฺตาโร มาเส กิลมิตํ ภิกฺขุํ อชฺช ปจฺฉาภตฺเตเยว อรหตฺตํ ปตฺตํ ปสฺสิสฺสสิ คจฺฉ ตฺวนฺติ เถรํ อุยฺโยเชตฺวา อิทฺธิยา จกฺกมตฺตํ สุวณฺณปทุมํ มาเปตฺวา ปตฺเตหิ เจว นาเฬน จ อุทกพินฺทูนิ มุญฺจนฺตํ วิย กตฺวา  หนฺท ภิกฺขุ อิมํ ปทุมํ อาทาย วิหารปจฺจนฺเต วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา สมฺมุขฏฺฐาเน ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา โลหิตกํ โลหิตกนฺติ ปริกมฺมํ กโรหีติ อทาสิ ฯ ตสฺส สตฺถุ หตฺถโต ปทุมํ คณฺหนฺตสฺเสว จิตฺตํ ปสีทิ ฯ โส วิหารปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา ปริกมฺมํ อารภิ ฯ อถสฺส ตํ ขณํเยว นีวรณานิ วิกฺขมฺภึสุ อุปจารชฺฌำ อุปฺปชฺชิ  ตทนนฺตรํ ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปญฺจหากาเรหิ วสีภาวํ ปาเปตฺวา ยถานิสินฺโน ว ทุติยชฺฌานาทีนิ ปตฺวา วสีภูเต จตุตฺถชฺฌาเน ฌานกีฬํ กีฬนฺโต นิสีทิ ฯ

เฉลย แปล โดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ.บุตรของบุคคลผู้กระทำซึ่งทอง คนหนึ่ง เป็นผู้มี รูปงาม เป็น บวชแล้ว  ในสำนัก  ของพระเถระ ฯ อ.พระเถระ คิดแล้ว ว่า อ.ราคะ ของชายหนุ่ม ท. เป็นกิเลส หนาขึ้นแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ให้แล้ว ซึ่งอสุภกัมมัฏฐาน เพื่ออันกำจัดซึ่งราคะ แก่ภิกษุ นั้น ฯ ก็ อ.อสุภกัมมัฏฐาน นั้น เป็นกัมมัฏฐานไม่สัปปายะ แก่ภิกษุนั้น ย่อมเป็น เพราะเหตุนั้น อ.ภิกษุนั้น เข้าไปแล้ว สู่ป่า พยายามอยู่ ตลอดประชุม แห่งเดือน ๓ ไม่ได้แล้ว ซึ่งคุณ) แม้สักว่าความที่แห่งจิตมีอารมณ์เดียวเป็นเลิศ มาแล้ว  สู่สำานัก ของพระเถระ อีก ครั้นเมื่อคำ ว่า ดูก่อนท่าน ผู้มีอายุ  อ.กัมมัฏฐาน ปรากฏแล้ว แก่ท่าน หรือ ดังนี้ อันพระเถระ กล่าวแล้ว, บอกแล้ว  ซึ่งความเป็นไปทั่ว นั้น ฯ ครั้งนั้น อ.พระเถระ กล่าวแล้ว ว่า อ.อัน อันเธอ ถึง ซึ่งความท้อแท้ ว่า อ.กัมมัฏฐาน ย่อมไม่ถึงพร้อม ดังนี้ ย่อมไม่ควร ดังนี้ กล่าวแล้ว ซึ่งกัมมัฏฐาน นั้นนั่นเทียว กระทำให้ดี ได้ให้แล้ว แก่ภิกษุ นั้น อีก ฯ อ.ภิกษุนั้น ไม่อาจอยู่  เพื่ออัน ยังคุณวิเศษ อะไรๆ ให้บังเกิด แม้ในวาระที่ ๒ มาแล้ว บอกแล้ว แก่พระเถระ ฯ แม้ อ.พระเถระ บอกแล้ว ซึ่งกัมมัฏฐาน นั้นนั่นเทียว กระทำให้เป็นไปกับด้วยเหตุ ให้เป็นไปกับด้วยอุปมา ฯ อ.ภิกษุนั้น มาแล้ว แม้อีก บอกแล้ว ซึ่งความเป็นคืออันไม่ถึงพร้อม แห่งกัมมัฏฐาน ฯ อ.พระเถระ คิดแล้ว ว่า อ.ภิกษุ ผู้กระทำย่อมรู้ ซึ่งนิวรณธรรม ท. มีกามฉันทะเป็นต้น อันมีอยู่ ในตน ว่า มีอยู่ ดังนี้ ด้วย ซึ่งนิวรณธรรม ท. มีกามฉันทะเป็นต้น) อันไม่มีอยู่ ว่าไม่มีอยู่ ดังนี้ ด้วย, ก็ อ.ภิกษุ แม้นี้ เป็นผู้กระทำ ย่อมเป็น อ.ภิกษุ นี้  เป็นผู้ไม่กระทำ ย่อมเป็น หามิได้, อ.ภิกษุ นี้ เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว ย่อมเป็น อ.ภิกษุ นี้  เป็นผู้ไม่ปฏิบัติแล้ว ย่อมเป็น หามิได้, แต่ว่า อ.เรา ย่อมไม่รู้ ซึ่งอัธยาศัย ของภิกษุ นั่น, อ.ภิกษุ นั่น เป็นผู้อันพระพุทธเจ้า พึงทรงแนะนำ จักเป็น ดังนี้ พาไปแล้ว ซึ่งภิกษุ นั้น เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ในสมัยคือเวลาเย็นแห่งวัน กราบทูลแล้ว ซึ่งความ เป็นไปทั่ว นั้น ทั้งปวง ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ภิกษุ นี้ เป็นสัทธิวิหาริก ของข้าพระองค์ ย่อมเป็น, อ.กัมมัฏฐาน ชื่อ นี้ อันข้าพระองค์  ให้แล้ว  แก่ภิกษุ นี้  ด้วยเหตุนี้  ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสกะพระเถระนั้นว่า “ชื่อว่าอาสยานุสยญาณนั่น ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้บำเพ็ญบารมีแล้ว ยังหมื่นโลกธาตุให้บันลือแล้ว ถึงความเป็นพระสัพพัญญูนั่นแล” แล้ว ทรงรำพึงอยู่ว่า “ภิกษุนี้บวชจากสกุลไหนหนอแล ” ทรงทราบว่า “จากสกุลช่างทอง, ทรงพิจารณาอัตภาพที่ล่วงมาแล้ว ทรงเห็นอัตภาพ ๕๐๐ ของภิกษุนั้น อันเกิดโดยลำดับเฉพาะในสกุลช่างทอง แล้ว ทรงดำริว่า “ภิกษุหนุ่มนี้ ทำหน้าที่ช่างทองอยู่ตลอดกาลนาน หลอมแต่ทองมีสีสุกอย่างเดียว ด้วยคิดว่า ‘เราจักทำให้เป็นดอกกัณณิกาและดอกปทุมเป็นต้น, อสุภปฏิกูลกัมมัฏฐานไม่เหมาะแก่ภิกษุหนุ่มนี้, กัมมัฏฐานที่พอใจเท่านั้น จึงจะเป็นกัมมัฏฐานที่สบายแก่เธอ ” จึงตรัสว่า “สารีบุตร เธอจักเห็นภิกษุที่เธอให้กัมมัฏฐาน ลำบากแล้ว ตลอด ๔ เดือน บรรลุพระอรหัตในภายหลังภัตในวันนี้นั่นแหละ เธอไปเถิด” ดังนี้แล้ว ทรงส่งพระเถระไป ทรงนิรมิตดอกปทุมทองประมาณเท่าจักรด้วยพระฤทธิ์ แล้วทรงทำให้เป็นเหมือนหลั่งหยาดน้ำ จากใบและก้าน แล้วได้ประทานให้ด้วยพระดำรัสว่า “เอาเถิด ภิกษุ เธอจงถือเอาดอกปทุมนี้ไปวางไว้ที่กองทรายที่ท้ายวิหาร นั่งขัดสมาธิในที่ตรงหน้า แล้วทำบริกรรมว่า ‘โลหิตกํ โลหิตกํ’ (สีแดง สีแดง) ฯ เมื่อภิกษุนั้นรับดอกปทุมจากพระหัตถ์ของพระศาสดาเท่านั้น, จิตก็ เสื่อมใสแล้ว ฯ ท่านไปยังท้ายวิหารแล้ว เริ่มบริกรรม ฯ ครั้งนั้น นิวรณ์ทั้งหลายของท่านระงับแล้วในขณะนั้นนั่นเอง อุปจารฌานเกิดแล้ว ฯ ท่านยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น ในลำดับแห่งอุปจารฌานนั้น ให้ถึงความเป็นผู้ชำนาญโดยอาการ ๕ นั่งอยู่ตามเดิมเทียว บรรลุฌานทั้งหลายมีทุติยฌานเป็นต้นแล้ว นั่งเล่นฌานในจตุตถฌานที่ ชำนาญอยู่ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

แปล โดยพยัญชนะ
(กุมารกสฺสปตฺเถรมาตุ ภาค ๖ หน้า ๑๒ – ๑๓)

๑. เถโร รญฺโญ ปุรโต วิสาขํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตํ อธิกรณํ ปฏิจฺฉาเปสิ ฯ สา สาณิปฺปาการํ ปริกขิปาเปตฺวา อนฺโตสาณิยํ ตสฺสา หตฺถปาทนาภิอุทรปริโยสานานิ โอโลเกตฺวา มาสทิวเส มาเนตฺวา คิหิภาเว อิมาย คพฺโภ ลทฺโธติ ญตฺวา เถรสฺส ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถสฺสา เถโร ปริสมชฺเฌ ปริสุทธภาวํ ปติฏฺฐาเปสิ ฯ สา อปเรน สมเยน ปทุมุตฺตรพุทธปาทมูเล ปติฏฺฐิตปฺปตฺถนํ มหานุภาวํ ปุตฺตํ วิชายิฯ

อเถกทิวสํ ราชา ภิกฺขุนีอุปสฺสยสมีเป คจฺฉนฺโต ทารกสทฺทํ สุตวา กึ อิทนฺติ ปุจฺฉิตฺวา เทว เอติสฺสา ภิกฺขุนิยา ปุตฺโต ชาโต ตสฺเสส สทฺโทติ วุตฺเต ตํ กุมารํ อตฺตโน ฆรํ เนตฺวา ธาตีนํ อทาสิ ฯ นามคฺคหณทิวเส จสฺส กสฺสโปติ นามํ กตฺวา กุมารปริหาเรน วฑฺฒิตตฺตา กุมารกสฺสโปติ สญฺชานึสุ ฯ โส ราชานํ อุปสฺงกมิตฺวา เทว มํ นิมฺมาตาปิติโกติ วทนฺติ มาตรํ เม อาจิกฺขถาติ ปุจฺฉิตฺวา รญฺญา ธาติโย ทสฺเสตฺวา อิมา เต มาตโรติ วุตุเต น เอตฺตกา มม มาตโร เอกาย เม มาตรา ภวิตพฺพํ ตํ เม อาจิกฺขถาติ อาห ฯ ราชา น สกฺกา อิมํ วญฺเจตุนฺติ จินเตตฺวา ตาต ตว มาตา ภิกขุนี ตฺวํ มยา ภิกขุนีอุปสฺสยา อานีโตติ ฯ โส ตาวตเกเนว สมุปฺปนฺนสํเวโค หุตฺวา ตาต ปพฺพาเชถ มนฺติ อาห ฯ ราชา สาธุ ตาตาติ ตํ มหนฺเตน สกฺกาเรน สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพาเชสิ ฯ

แปลโดยอรรถ
(กุมารกสฺสปตฺเถรมาตุ ภาค ๖ หน้า ๑๔)

๒. ตสฺส ปน นิกฺขนฺตทิวสโต ปฏฺฐาย ทฺวาทส วสฺสานิ มาตุ ภิกฺขุนิยา อกฺขีหิ อสฺสูนิ ปวตฺตยึสุ ฯ สา ปุตฺตวิโยคทุกฺขิตา อสฺสุตินฺเตเนว มุเขน ภิกฺขาย จรมานา อนฺตรวีถิยํ เถรํ ทิสฺวา ว ปุตฺต ปุตฺตาติ วิรวนฺตี ตํ คณฺหิตุํ อุปธาวมานา ปวตฺติตฺวา ปติ ฯ สา กเนหิ ขีรํ มุญฺจนฺเตหิ อุฏฺฐหิตฺวา อลฺลจีวรา คนฺตฺวา เถรํ คณฺหิ ฯ โส จินฺเตสิ สจายํ มม สนฺติกา มธุรวจนํ ลภิสฺสติ วินสฺสิสฺสติ ถทฺธเมว กตฺวา อิมาย สทฺธึ สลฺลปิสฺสามีติ ฯ ถน นํ อาห กึ กโรนฺตี วิจรสิ สิเนหมตฺตํปิ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกสีติ ฯ สา อโห กกฺขฬา เถรสฺส กถาติ จินฺเตตฺวา กึ วเทสิ ตาตาติ วตฺวา ปุนปิ ตเถว วุตฺตา จินฺเตสิ อหํ อิมสฺส การณา ทฺวาทส วสฺสานิ อสฺสูนิ นิวาเรตุํ น สกฺโกมิ อยํ ปน เม อิมสฺส การณา ทฺวาทส วสฺสานิ อสฺสูนิ นิวาเรตุํ น สกฺโกมิ อยํ ปน เม ถทฺธหทโย กึ เม อิมินาติ ปุตฺตสิเนหํ ฉินฺทิตฺวา ตํทิวสเมว อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ

อปเรน สมเยน ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ อาวุโส เทวทตฺเตน เอวํ อุปนิสฺสายสมฺปนฺโน กุมารกสฺสโป จ เถรี จ นาสิตา สตฺถา ปน เตสํ ปติฏฺฐา ชาโต อโห พุทฺธา นาม โลกานุกมฺปกาติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ.๓

แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระเถระ ยังบุคคลให้เรียกมาแล้ว ซึ่งนางวิสาขา ยังนางวิสาขานั้น ให้สอบสวนแล้ว ซึ่งอธิกรณ์ ข้างพระพักตร์ ของพระราชา ฯ อ.นางวิสาขานั้น ยังบุคคลให้ล้อมแล้ว ซึ่งกําแพงคือม่าน ตรวจดูแล้ว ซึ่งมือและเท้าและสะดือและที่สุดรอบแห่งท้อง ท. ของนางภิกษุณีสาวนั้น ในภายในแห่งม่าน นับแล้ว ซึ่งเดือนและวัน ท. รู้แล้วว่า อ.สัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ อันนางภิกษุณีสาวนี้ ได้แล้ว ในความเป็นแห่งคฤหัสถ์ ดังนี้ บอกแจ้งแล้ว ซึ่งเนื้อความนั้น แก่พระเถระ ฯ ครั้งนั้น อ.พระเถระ ยังความที่แห่งนางภิกษุณีสาวนั้นเป็นผู้หมดจดรอบแล้ว ให้ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว ในท่ามกลางแห่งบริษัท ฯ โดยสมัยอื่นอีก อ.นางภิกษุณีสาวนั้น คลอดแล้ว ซึ่งบุตรผู้มีอานุภาพใหญ่ ผู้มีความปรารถนาอันตั้งไว้เฉพาะแล้ว ณ ที่ใกล้แห่งพระบาทของพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ฯ

ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระราชา เสด็จไปอยู่ ณ ที่ใกล้แห่งที่เป็นที่เข้าไปอาศัยแห่งนางภิกษุณี ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียงแห่งทารก ตรัสถามแล้วว่า อ.เสียงนี้ อะไร ดังนี้ ครั้นเมื่อคําว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.บุตร ของนางภิกษุณี นั่น เกิดแล้ว อ.เสียงนั่น เป็นเสียง ของบุตรของนางภิกษุณี นั้น ย่อมเป็น ดังนี้ อันราชบุรุษ กราบทูลแล้ว ทรงนําไปแล้ว ซึ่งกุมารนั้น สู่วัง ของพระองค์ ได้พระราชทานแล้ว แก่หญิงแม่นม ท. ฯ ก็ ในวันเป็นที่ถือเอาซึ่งชื่อ อ.ชน ท. กระทําแล้ว ซึ่งคําว่า อ.กัสสปะ ดังนี้ ให้เป็นชื่อ ของกุมารนั้น รู้พร้อมแล้วว่า อ.กุมารกัสสปะ ดังนี้ เพราะความที่แห่งกุมารนั้น เป็นผู้เติบโตแล้ว ด้วยวัตถุเป็นเครื่องบริหารแห่งพระกุมาร ฯ อ.พระกุมารนั้น เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระราชา ทูลถามแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.เด็ก ท. ย่อมกล่าวว่า อ.เด็กผู้มีมารดาและบิดาออกแล้ว ดังนี้ กะหม่อมฉัน อ.พระองค์ ขอจงตรัสบอก ซึ่งมารดา แก่หม่อมฉัน ดังนี้ ครั้นเมื่อพระดํารัสว่า อ.หญิง ท. เหล่านี้ เป็นมารดา ของเจ้า ย่อมเป็น ดังนี้ อันพระราชา ทรงแสดงแล้ว ซึ่งหญิงแม่นม ท. ตรัสแล้ว กราบทูลแล้วว่า อ.หญิง ท. ผู้มีประมาณเท่านี้ เป็นมารดา ของหม่อมฉัน ย่อมเป็น หามิได้ อันหญิงคนเดียว เป็นมารดา ของหม่อมฉัน พึงเป็น อ.พระองค์ ขอจงตรัสบอก ซึ่งมารดานั้น แก่หม่อมฉัน ดังนี้ ฯ อ.พระราชา ทรงดําริแล้วว่า อันเรา ไม่อาจ เพื่ออันลวง ซึ่งพระกุมารนี้ ดังนี้ ตรัสแล้วว่า ดูก่อนพ่อ อ.มารดา ของเจ้า เป็นนางภิกษุณี ย่อมเป็น อ.เจ้า อันเรา นํามาแล้ว จากที่เป็นที่เข้าไปอาศัยแห่งนางภิกษุณี ดังนี้ ฯ อ.พระกุมารนั้น เป็นผู้มีความสังเวชอันเกิดขึ้นพร้อมแล้ว ด้วยเหตุอันมีประมาณเพียงนั้นนั้นเทียว เป็น กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่เสด็จพ่อ อ.พระองค์ ขอจงทรงยังหม่อมฉัน ให้บวช ดังนี้ ฯ อ.พระราชา ทรงรับพร้อมเฉพาะแล้วว่า ดูก่อนพ่อ อ.ดีละ ดังนี้ทรงยังพระกุมารนั้น ให้บวชแล้ว ในสํานักของพระศาสดา ด้วยสักการะ อันใหญ่ ฯ

แปลโดยอรรถ

๒. ก็ตั้งแต่วันที่พระเถระนั้นออกไปแล้ว น้ำตาไหลออกจากนัยน์ตาทั้ง ๒ ของนางภิกษุณีผู้เป็นมารดาตลอดระยะเวลา ๑๒ ปี ฯ นางมีทุกข์เพราะพลัดพรากจากบุตร มีหน้าชุ่มไปด้วยน้าตาทีเดียว เที่ยวไปเพื่อภิกษา พอเห็นพระเถระในระหว่างถนนเท่านั้น จึงร้องว่า ลูก ลูก ดังนี้ วิ่งเข้าไปเพื่อจะจับพระเถระนั้น ซวนเซล้มลงแล้ว ฯ นางมีถันหลั่งน้ำนมอยู่จึงลุกขึ้น มีจีวรเปียกชุ่มไปแล้วจับพระเถระ ฯ พระเถระนั้นคิดว่าถ้ามารดานี้จักได้ถ้อยคําอันไพเราะจากสํานักของเราไซร้ นางจักพินาศ เราจักเจรจากับมารดานี้ทําให้แข็งกระด้างทีเดียวดังนี้ ฯ ทีนั้น พระเถระกล่าวกะนางภิกษุณีผู้เป็นมารดานั้นว่า ท่านเที่ยวทําอะไรอยู่จึงไม่สามารถเพื่อตัดแม้เพียงความรักได้เลยหรือ ดังนี้ ฯ นางคิดว่า น่าอนาถ ถ้อยคําของพระเถระหยาบกระด้าง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ลูก ลูกพูดอะไร ดังนี้ แม้พระเถระก็พูดเหมือนอย่างนั้นนั่นแหละอีก จึงคิดว่าเราไม่สามารถกลั้นน้ำตาไว้ได้ ตลอดระยะเวลา ๑๒ ปี เพราะเหตุแห่งบุตรนี้ แต่บุตรของเรานี้มีหัวใจแข็งกระด้าง จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยบุตรนี้ ดังนี้ จึงตัดความเสน่หาในบุตรบรรลุพระอรหัตในวันนั้นนั้นเอง ฯ

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายพากันสนทนาในโรงธรรมว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระกุมารกัสสปะและพระเถรี ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยอย่างนี้ ถูกพระเทวทัตให้พินาศแล้ว ส่วนพระศาสดา เกิดเป็นที่พึ่งของท่านทั้ง ๒ นั้น น่าอัศจรรย์จริงหนอ ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์ชาวโลก ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อุตฺตราอุปาสิกา ภาค ๖ หน้า ๑๗๐ – ๑๗๑)

๑. อถสฺสา (อุตฺตราย) ปิตา ทุกฺขิตา วต เม ธีตาติ อนตฺตมนฺตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส ปาทปริจาริกํ กตฺวา สยํ ปุญฺญานิ กโรตูติ ฯ สา สิริมํ ปกฺโกสาเปตฺวา สหายิเก อิเม กหาปเณ คเหตฺวา อิมํ อฑฺฒมาสํ ตว สหายิกํ ปริจราหีติ อาห ฯ สา ตํ อาทาย สามิกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน สิริมํ ทิสฺวา กิมิทนฺติ วุตฺเต สามิ อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามาติ อาห ฯ โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ ฯ อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ภนฺเต อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพาติ สตฺถุ ปฏิญญํ คเหตฺวา อิโตทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามีติ ตุฏฺฐมานสา เอวํ ยาคุํ ปจถ เอวํ ปูเว ปจถาติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อุตฺตราอุปาสิกา ภาค ๖ หน้า ๑๗๑ – ๑๗๒)

๒. อถสฺสา สามิโก เสฺว ปวารณา ภวิสฺสตีติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ตฺวา กินฺนุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตีติ โอโลเกนฺโต ตํ เสฏฺฐิธีตรํ ทิสฺวา อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุโภติ มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามีติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตีติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ ฯ ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา กินฺนุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสีติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถีติ จินฺเตสิ ฯ สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถีภาวํ อชานิตฺวา อหํ ฆรสามินีติ สญฺญมกาสิ ฯ สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามีติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุฏฺิ ตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขี ปายาสิ ฯ อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา มม สหายิกาย มยฺหํ มหาอุปกาโร กโต จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ พฺรหฺมโลโก อตินีโจ มม ปน สหายิกาย คุโณ ว มหนฺโต อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ สเจ มม เอติสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ อิทํ สปฺปิ มํ ฑหตุ สเจ นตฺถิ มา ฑหตูติ ตํ เมตฺตาย ผริ ฯ ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิตฺตํ ปกฺกุฏิ ตสปฺปิ สีตุทกํ วิย อโหสิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ.บิดา ของนางอุตตรานั้น กล่าวแล้วว่า อ.ธิดา ของเรา เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ หนอ ย่อมเป็น ดังนี้ ยังบุคคล ให้รู้ทั่วแล้ว ซึ่งความที่แห่งตนเป็นผู้มีใจมิใช่ของแห่งตน ส่งไปแล้ว ซึ่งพันแห่งกหาปณะ ท. ๑๕ ด้วยคําว่า อ.หญิงคณิกา ชื่อว่าสิริมา มีอยู่ ในพระนครนี้ อ.ธิดา ของเรา กล่าวแล้วว่า อ.ท่าน จงรับเอา ซึ่งพันแห่งทรัพย์ ทุก ๆ วัน ดังนี้ นํามาแล้ว ซึ่งนางสิริมานั้น ด้วยกหาปณะ ท. เหล่านี้ กระทําแล้ว ให้เป็นผู้บําเรอซึ่งเท้า ของสามี จงกระทํา ซึ่งบุญ ท. เอง ดังนี้ ฯ อ.นางอุตตรานั้น ยังบุคคล ให้เรียกมาแล้ว ซึ่งนางสิริมา กล่าวแล้วว่า ดูก่อนหญิงสหาย อ.ท่าน รับเอาแล้ว ซึ่งกหาปณะ ท. เหล่านี้ จงบําเรอ ซึ่งสหาย ของท่าน ตลอดกึ่งแห่งเดือน นี้ ดังนี้ ฯ อ.นางสิริมานั้น รับพร้อมเฉพาะแล้วว่า อ.ดีละ ดังนี้ ฯ อ.นางอุตตรานั้น พาเอาแล้ว ซึ่งนางสิริ มานั้น ไปแล้ว สู่สํานัก ของสามี ครั้นเมื่อคําว่า อ.เหตุนี้ อะไร ดังนี้ อันสามีนั้น เห็นแล้ว ซึ่งนางสิริมา กล่าวแล้ว กล่าวแล้วว่า ข้าแต่นาย อ.หญิงสหาย ของดิฉัน จงบําเรอ ซึ่งท่าน ตลอดกึ่งแห่งเดือน นี้ ส่วนว่า อ.ดิฉัน เป็นผู้ใคร่เพื่ออันถวาย ซึ่งทานด้วยนั่นเทียว เป็นผู้ใคร่เพื่ออันฟัง ซึ่งธรรมด้วย ตลอดกึ่งแห่งเดือน นี้ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.สามีนั้น เห็นแล้ว ซึ่งหญิง ผู้มีรูปงาม นั้น ผู้มีความรักอันเกิดขึ้นแล้ว รับพร้อมเฉพาะแล้วว่า อ.ดีละ ดังนี้ ฯ แม้ อ.นางอุตตรา แล นิมนต์แล้ว ซึ่งหมู่แห่งภิกษุ ผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ภิกษา อันพระองค์ ไม่เสด็จไปแล้ว ในที่อื่น พึงรับ ในเรือนนี้นั่นเทียว ตลอดกึ่งแห่งเดือน นี้ ดังนี้ รับแล้ว ซึ่งปฏิญญา ของพระศาสดา ผู้มีใจอันยินดีแล้วว่า อ.วันมหาปวารณา ย่อมมี เพียงใด อ.เรา จักได้ เพื่ออันบํารุง ซึ่งพระศาสดาด้วย เพื่ออันฟัง ซึ่งธรรมด้วย เพียงนั้น จําเดิม แต่วันนี้ ในกาลนี้ ดังนี้ ย่อมเที่ยวจัดแจงอยู่ ซึ่งกิจทั้งปวง ท. ในโรงครัวใหญ่ ด้วยคําว่า อ.ท่าน ท. จงต้ม ซึ่งข้าวต้ม อย่างนี้ อ.ท่าน ท. จงทอด ซึ่งขนม ท. อย่างนี้ ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ครั้งนั้น สามีของนางอุตตรานั้น คิดว่า พรุ่งนี้จักเป็นวันปวารณา ดังนี้ ยืนตรงหน้าต่าง หันหน้าไปทางโรงครัวใหญ่ มองดูอยู่ด้วยคิดว่า นางอันธพาลนั้น เที่ยวทําอะไรอยู่หนอแล ดังนี้ มองเห็นธิดาเศรษฐีนั้นแล้ว จึงคิดว่า พุโธ่ หญิงอันธพาล ไม่เสวยสมบัติมีสิริเช่นนี้ ในฐานะเห็นปานนี้ กลับมีจิตยินดีว่า เราจักบํารุงสมณะโล้น ดังนี้ เที่ยวไปได้ จึงหัวเราะแล้วหลีกไป ฯ เมื่อบุตรเศรษฐีนั้นหลีกไปแล้ว นางสิริมาซึ่งยืนอยู่ในที่ใกล้ของเขาคิดว่า บุตรเศรษฐีนั่นมองดูอะไรหนอแล จึงหัวเราะ ดังนี้ จึงมองลงไปทางหน้าต่างนั้นแหละ เห็นนางอุตตราแล้วคิดว่า บุตรเศรษฐีนี้ มองดูนางคนนี้ จึงหัวเราะ บุตรเศรษฐีนี้คงมีความเชยชิดกับนางเป็นแน่ ดังนี้ ฯ ได้ยินว่า นางสิริมานั้น แม้อยู่เป็นผู้หญิงภายนอกในเรือนนั้น ตลอดกึ่งเดือน เสวยสมบัตินั้นอยู่ ก็ยังไม่ทราบว่าตนเองเป็นหญิงภายนอก ได้ทําความสําคัญว่า ตนเองเป็นเจ้าของเรือน ดังนี้ฯ นางสิริมานั้น ผูกอาฆาตต่อนางอุตตราคิดว่า เราจักทําทุกข์ให้เกิดแก่ มัน ดังนี้ จึงลงจากปราสาท เข้าไปยังโรงครัวใหญ่ ใช้ทัพพีตักเนยใสอันเดือดพล่าน ในที่ทอดขนมแล้ว เดินมุ่งหน้าไปหานางอุตตรา ฯนางอุตตรา เห็นนางสิริมานั้นกําลังเดินมา จึงแผ่เมตตาไปถึงนางว่า หญิงสหายของเราทําอุปการะเป็นอันมาก แก่เรา จักรวาลก็แคบเกินไป พรหมโลกก็ต่ำยิ่งนัก ส่วนคุณของหญิงสหายของเรา ใหญ่มากทีเดียว ก็เรา อาศัยนาง จึงได้เพื่อถวายทานและฟังธรรม หากเรามีความโกรธเหนือนาง ขอเนยใสนี้ จงลวกเราเถิด หากไม่มี จงอย่าลวก (เรา) เลย ดังนี้ ฯ เนยใสที่เดือดพล่าน อันนางสิริมานั้นราดลงบนกระหม่อมของนางอุตตรานั้น ได้เป็นเหมือนน้ำเย็น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖

แปล โดยพยัญชนะ
(โคฆาตกปุตฺต ภาค ๗ หน้า ๑ – ๒)

๑. สาวตฺถิยํ กิเรโก โคฆาตโก คาโว วธิตฺวา วรมํสานิ คเหตฺวา ปจาเปตฺวา ปุตฺตทาเรน สทฺธึ นิสีทิตฺวา มํสญฺจ ขาทติ มูเลน จ วิกฺกีณาติ ฯ โส เอวํ ปญฺจปณฺณาสวสฺสานิ โคฆาตกกมฺมํ กโรนฺโต ธูรวิหาเร วิหรนฺตสฺส สตฺถุโน เอกทิวสํ กฏจฺฉุมตฺตมฺปิ ยาคุํ วา ภตฺตํ วา น อทาสิ ฯ โส วินา มํเสน ภตฺตํ น ภุญฺชติ ฯ โส เอกทิวสํ ทิวสภาเค มํสํ วิกฺกีณิตฺวา อตฺตโน อตฺถาย ปจิตุํ เอกํ มํสขณฺฑํ ภริยาย ทตฺวา นหายิตุํ อคมาสิ ฯ อถสฺส สหายโก เคหํ อาคนฺตฺวา ภริยํ อาห โถกํ เม วิกฺกีณิยมํสํ เทหิ เคเห เม ปาหุนโก อาคโตติ ฯ นตฺถิ วิกฺกีณิยมํสํ สหายโก เต มํสํ วิกฺกีณิตฺวา อิทานิ นหายิตุํ คโตติ ฯ มา เอวํ กริ สเจ มํสขณฺฑํ อตฺถิ เทหีติ ฯ สหายกสฺส เต นิกฺขิตฺตํ มํสขณฺฑํ เปตฺวา อฺํ มํสํ นตฺถีติ ฯ โส สหายกสฺส เม อตฺถาย ปิตมํสโต อฺํ นตฺถิ โส จ วินา มํเสน น ภุญฺชติ นายํ ทสฺสตีติ สามํ ตํ มํสํ คเหตฺวา ปกฺกามิ ฯ โคฆาตโกปิ นหาตฺวา อาคโต ตาย อตฺตโน ปกฺกปณฺเณน สทฺธึ วฑฺเฒตฺวา ภตฺเต อุปนีเต อาห กหํ มํสนฺติ ฯ นตฺถิ สามีติ ฯ นนุ อหํ ปจนตฺถาย มํสํ ทตฺวา คโตติ ฯ ตว สหายโก อาคนฺตฺวา ปาหุนโก เม อาคโต วิกฺกีณิยมํสํ เม เทหีติ วตฺวา พลกาเรน ตํ มํสํ สามํเยว คเหตฺวา คโตติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(โคฆาตกปุตฺต ภาค ๗ หน้า ๒ – ๓)

๒. โส อหํ วินา มํเสน ภตฺตํ น ภุญฺชามิ หราหิ นนฺติ ฯ กึ สกฺกา กาตุํ ภุญฺช สามีติ ฯ โส นาหํ ภตฺตํ ภฺุญฺชามีติ ตํ ภตฺตํ หราเปตฺวา สตฺถํ อาทาย ปจฺฉาเคเห ฐิโต โคโณ อตฺถิ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มุเข หตฺถํ ปกฺขิปิตฺวา ชิวฺหํ นีหริตฺวา สตฺเถน มูเล ฉินฺทิตฺวา อาทาย คนฺตฺวา องฺคาเรสุ ปจาเปตฺวา ภตฺตมตฺถเก เปตฺวา นิสินฺโน เอกํ ภตฺตปิณฺฑํ ภุญฺชิตฺวา เอกํ มํสขณฺฑํ มุเข ฐเปสิ ฯ ตํขณญฺเญวสฺส ชิวฺหา ฉิชฺชิตฺวา ภตฺตปาติยํ ปติ ฯ ตํขณํเยว กมฺมสริกฺขกํ วิปากํ ลภิ ฯ โสปิ โข โคโณ วิย โลหิตธาราย มุขโต ปคฺฆรนฺติยา อนฺโตเคหํ ปวิสิตฺวา ชนฺนุเกหิ วิจรนฺโต วิรวิ ฯ ตสฺมึ สมเย โคฆาตกสฺส ปุตฺโต ปิตรํ โอโลเกตฺวา สมีเป ฐิโต โหติ ฯ อถ นํ มาตา อาห ปสฺส ปุตฺต อิมํ โคณํ วิย เคหมชฺเฌ ชนฺนุเกหิ วิจริตฺวา วิรวนฺตํ อิทํ ทุกฺขํ ตว มตฺถเก ปติสฺสติ มมํปิ อโนโลเกตฺวา อตฺตโน โสตฺถึ กโรนฺโต ปลายสฺสูติ ฯ โส มรณภยตชฺชิโต มาตรํ วนฺทิตฺวา ปลายิ ปลายิตฺวา จ ปน ตกฺกสิลํ อคมาสิ ฯ โคฆาตโกปิ โคโณ วิย เคหมชฺเฌ วิรวนฺโต วิจริตฺวา กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติ ฯ โคโณปิ กาลมกาสิ ฯ โคฆาตกปุตฺโตปิ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สุวณฺณการกมฺมํ อฺุคฺคณฺหิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโค คนหนึ่ง ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฆ่าแล้ว ซึ่งโค ท. ถือเอาแล้ว ซึ่งเนื้ออันล่ำ ท. ยังภรรยา ให้ปิ้งแล้ว นั่งแล้ว กับ ด้วยบุตรและภรรยา ย่อมเคี้ยวกิน ซึ่งเนื้อด้วย ย่อมขาย ด้วยราคาด้วย ฯ อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโคนั้น กระทำอยู่ ซึ่งกรรมแห่งบุคคลผู้ฆ่าซึ่งโค สิ้นปีห้าสิบห้า ท. อย่างนี้ ไม่ได้ถวายแล้ว ซึ่งข้าวต้มหรือ หรือว่า ซึ่งข้าวสวย แม้สักว่าทัพพี หนึ่ง แด่พระศาสดา ผู้ประทับอยู่อยู่ ในวิหาร อันใกล้ ในวันหนึ่ง ฯ อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโคนั้น ย่อมไม่บริโภค ซึ่งข้าวสวย เว้น จากเนื้อ ฯ ในวันหนึ่ง อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโคนั้น ขายแล้ว ซึ่งเนื้อ ในกาลอันเป็นส่วนแห่งวัน ให้แล้ว ซึ่งชิ้นแห่งเนื้อ ชิ้นหนึ่ง แก่ภรรยา เพื่ออันปิ้ง เพื่อประโยชน์ แก่ตน ได้ไปแล้ว เพื่ออันอาบ ฯ ครั้งนั้น อ. สหาย ของบุคคลผู้ฆ่าซึ่งโคนั้น มาแล้ว สู่เรือน กล่าวแล้วว่า อ. เธอ จงให้ ซึ่งเนื้ออันบุคคลพึงขาย หน่อยหนึ่ง แก่ข้าพเจ้า, อ. แขกของข้าพเจ้า มาแล้ว ในเรือน ดังนี้ กะภรรยา ฯ อ. ภรรยานั้น กล่าวแล้วว่า อ. เนื้ออันบุคคลพึงขาย ย่อมไม่มี, อ. สหาย ของท่าน ขายแล้ว ซึ่งเนื้อ ไปแล้ว เพื่ออันอาบ ในกาลนี้ ดังนี้ ฯ อ. สหายนั้น กล่าวแล้วว่า อ. เธอ อย่ากระทำแล้วอย่างนี้, ถ้าว่า อ. ชิ้นแห่งเนื้อ มีอยู่ไซร้, อ. เธอ ขอจงให้ ดังนี้ ฯ อ. ภรรยานั้น กล่าวแล้วว่า อ. เนื้อ อื่น เว้น ซึ่งชิ้นแห่งเนื้อ อันอันดิฉันเก็บไว้ แล้ว เพื่อสหาย ของท่าน ย่อมไม่มี ดังนี้ ฯ อ. สหายนั้น คิดแล้วว่า อ. เนื้ออื่น จากเนื้ออันหญิงนี้เก็บไว้แล้ว เพื่อประโยชน์ แก่สหาย ของเรา ย่อมไม่มี, อนึ่ง อ. สหายของเรานั้น ย่อมไม่บริโภค เว้น จากเนื้อ, อ. หญิงนี้ จักไม่ให้ ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งเนื้อนั้นเอง หลีกไปแล้ว ฯ แม้ อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโค อาบแล้ว มาแล้ว ครั้นเมื่อ ข้าวสวย อันภรรยานั้น ให้เจริญแล้ว นำเข้าไปแล้ว กับด้วยผักอันสุกแล้ว เพื่อตน กล่าวแล้วว่า อ. เนื้อ มีอยู่ในที่ไหน ดังนี้ ฯ อ. ภรรยานั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่นายอ. เนื้อ ย่อมไม่มี ดังนี้ ฯ อ. บุคคลผู้ฆ่าซึ่งโคนั้น กล่าวแล้วว่า อ. เรา ให้แล้ว ซึ่งเนื้อ เพื่อประโยชน์แก่อันปิ้ง ไปแล้ว มิใช่หรือ ดังนี้ ฯ อ. ภรรยานั้น กล่าวแล้วว่า อ. สหาย ของท่าน มาแล้ว กล่าวแล้วว่า อ. แขก ของข้าพเจ้า มาแล้ว, อ. เธอ จงให้ ซึ่งเนื้ออันบุคคลพึงขาย แก่ข้าพเจ้า ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งเนื้อนั้นเองนั่นเทียว โดยอันกระทำซึ่งกำลัง ไปแล้ว ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. นายโคฆาตก์นั้น พูดว่า เว้นจากเนื้อ เราจะไม่บริโภคข้าวสวย, เธอจงนำข้าวสวยนั้น ไปเถิด ดังนี้ ฯ ภรรยา กล่าวว่า ฉันจะสามารถทำอย่างไรได้, ขอจงบริโภคเถิดพี่ ดังนี้ ฯ เขาตอบว่า เราไม่บริโภคข้าวสวย ดังนี้ ให้ภรรยานำข้าวสวยนั้นไปแล้ว ถือมีดไปยังที่ใกล้โคตัวที่ยืนอยู่หลังเรือน แล้วจึงสอดมือเข้าไปในปากดึงลิ้นออกมาเอามีดตัดที่โคน (ลิ้น) แล้วถือไปให้ภรรยาปิ้ง บนถ่านเพลิงแล้ว วางไว้บนข้าวสวย นั่งบริโภคก้อนข้าวสวยก้อนหนึ่ง วางชิ้นเนื้อชิ้นหนึ่งไว้ ในปาก ฯ ในขณะนั้นเอง ลิ้นของเขาขาดตกลงในถาดข้าวสวย ฯ ในขณะนั้นแล เขาได้รับวิบาก ที่เห็นสมด้วยกรรม ฯ แม้เขาแล เป็นเหมือนโค มีสายเลือดไหลออกจากปาก เข้าไปภายในเรือน เที่ยวคลานร้องไป ฯ เวลานั้น บุตรของนายโคฆาตก์ยืนแลดูบิดาอยู่ใกล้ๆ ฯ ลำดับนั้น มารดาพูดกะเขาว่ า ลูก เจ้าจงดูบิดานี้เป็นเหมือนโคเที่ยวคลานร้องไปในท่ามกลางเรือน, ความทุกข์นี้ จักตกบนกระหม่อมของเจ้า, เจ้าไม่ต้องห่วงแม่เลย จงทำความสวัสดีแก่ตนหนีไปเถิด ดังนี้ ฯ เขาถูกมรณภัยคุกคาม ไหว้มารดาแล้ว จึงหนีไป, ก็แล ครั้นหนีไปแล้ว ได้ไปยังนครตักกสิลา ฯ แม้นายโคฆาตก์เป็นเหมือนโค เที่ยวร้องไปในท่ามกลางเรือน ตายแล้วเกิดในนรกอเวจี ฯ แม้โคก็ตายแล้ว ฯ ฝ่ายบุตรนายโคฆาตก์ไปยังนครตักกสิลา เรียนการงานของนายช่างทอง ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๕ – ๓๖)

๑. อถสฺส ภริยา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตณฺฑุเล มินาเปตฺวา เตหิ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก ปญฺเญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา สุวณฺณกฏจฺฉํฃอาทาย ภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ สกลทิวสมฺปิ เทนฺติยา กฏจฺฉุนา คหิตฏฺฐานเมว ปญฺญฺายิ ฯ ตสฺสา ปน ปุริมพุทฺธานํปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วามหตฺเถน อุกฺขลึ ทกฺขิณหตฺเถน กฏจฺฉํฃ คเหตฺวา เอวเมว ปตฺเต ปูเรตฺวา ภตฺตสฺ ส ทินฺนตฺตา วามหตฺถตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ทกฺขิณหตฺถตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ฯ ยสฺมา ปน ธมกรกํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ททมานา อปราปรํ วิจริ เตนสฺสา ทกฺขิณปาทตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติ วามปาทตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ฯ ตสฺสา อิมินา การเณน จนฺทปทุมาติ นามํ กรึสุ ฯ ปุตฺโตปิสฺส สีสํ นหาโต สหสฺสตฺถวิกํ อาทาย กหาปเณหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ ถวิกาย กหาปณสหสฺ สํ อโหสิเยว ฯ สุณิสาปิสฺส สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา วีหิปิฏกํ อาทาย อากาสงฺคเณ นิสินฺนา วีชภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ ปิฏกํ ยถาปูริตเมว อโหสิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๖ – ๓๗)

๒. ทาโสปิสฺส สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สุวณฺณยุเค สุวณฺณโยตฺเตหิ โคเณ โยเชตฺวา สุวณฺณปโตทยฏฺฐึ อาทาย โคณานํ คนฺธปญฺจงฺคุลิกานิ ทตฺวา วิสาเณสุ สุวณฺณโกสเก ปฏิมุญฺจิตฺวา เขตฺตํ คนฺตฺวา ปาเชสิ ฯ อิโต ติสฺโส เอโต ติสฺโส มชฺเฌ เอกาติ สตฺต สิตา ภิชฺชิตฺวา อคมํสุ ฯ ชมฺพุทีปวาสิโน ภตฺตวีชหิรญฺญสุวณฺณทีสุ ยถารุจิตํ เสฏฺฐิเคหโตเยว คณฺหึสุ ฯ

เอวํ มหานุภาโว เสฏฺฐี สตฺถา กิร อาคโตติ สุตฺวา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามีติ นิกฺขมนฺโต อนฺตรามคฺเค ติตฺถิเย ทิสฺวา เตหิ กสฺมา ตฺวํ คหปติ กิริยวาโท สมาโน อกิริยวาทสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คจฺฉสีติ นิวาริยมาโนปิ เตสํ วจนํ อนาทยิตฺวา ว คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ อถสฺส สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ ฯ โส เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สตฺถุ ติตฺถิเยหิ อวณฺณํ วตฺวา อตฺตโน นิวาริตภาวํ อาโรเจสิ ฯ อถ นํ สตฺถา คหปติ อิเม สตฺตา นาม มหนฺตํ อตฺตโน โทสํ น ปสฺสนฺติ อวิชฺชมานํปิ ปเรสํ โทสํ วิชฺชมานกํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ วิย โอปุนนฺตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ           อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ
ปเรสํ หิ โส วชฺชานิ           โอปุนาติ ยถา ภุสํ
อตฺตโน ปน ฉาเทติ           กลึว กิตวา สโฐติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. ภรรยา ของเศรษฐีนั้น ประดับแล้ว ด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ท. เมื่อมหาชน เห็นอยู่นั่นเทียว ยังบุคคลให้ตวงแล้ว ซึ่งข้าวสาร ท. ยังบุคคลให้หุงแล้ว ซึ่งภัตร ด้วยข้าวสาร ท. เหล่านั้น นั่งแล้ว บนอาสนะ อันบุคคลปูลาดแล้ว ที่ซุ้มแห่งประตู ถือเอาแล้ว ซึ่งทัพพีอันบุคคลทําแล้วด้วยทองคํา ยังบุคคลให้ป่าวร้องแล้วว่า อ. ชน ท. ผู้มีความต้องการ ด้วยภัตร จงมา ดังนี้ ยังภาชนะ อันชน ท. ผู้ทั้งมาแล้วทั้งมาแล้ว ถือเอาแล้ว ท. ให้เต็มแล้ ว ได้ให้แล้ว ฯ อ. ที่แห่งภัตร อันภรรยาของเศรษฐี ผู้ให้อยู่ แม้ตลอดวันทั้งสิ้น ถือเอาแล้ว ด้วยทัพพีนั่นเทียว ปรากฏแล้ว ฯ ก็ อ. ลักษณะแห่งดอกปทุม บังเกิดแล้ว ยังพื้นแห่งมือข้างซ้าย ให้เต็ม, อ.ลักษณะแห่งพระจันทร์ บังเกิดแล้ว ยังพื้นแห่งมือข้างขวา ให้เต็ม เพราะความที่แห่งภัตรเป็นภัตรอันภรรยาของเศรษฐีนั้น จับ ซึ่งหม้อข้าว ด้วยมือข้างซ้าย ซึ่งทัพพี ด้วยมือข้างขวา แล้วจึง ยังบาตร ท. ให้เต็ม จึงถวายแล้ว แก่หมู่แห่งภิกษุ แม้ของพระพุทธเจ้าผู้มีในกาลก่อน ท. อย่างนี้นั่นเทียว ฯ ก็ อ. ภรรยา ของเศรษฐีนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งเครื่องกรองน้ำ กรองแล้ว ซึ่งน้ำ ถวายอยู่ แก่หมู่แห่งภิกษุ เที่ยวไปแล้ว ไป ๆ มา ๆ เหตุใด, เพราะเหตุนั้น อ. ลักษณะแห่งพระจันทร์ บังเกิดแล้ว ยังพื้นแห่งเท้าข้างขวา ของภรรยาของเศรษฐีนั้น ให้เต็ม, อ. ลักษณะแห่งดอกปทุม บังเกิดแล้ว ยังพื้นแห่งเท้าข้างซ้าย ของภรรยา ของเศรษฐีนั้น ให้เต็ม ฯ อ. ญาติ ท. กระทําแล้ว ซึ่งคําว่า อ. จันทปทุมา ดังนี้ ให้เป็นชื่อ ของภรรยา ของเศรษฐีนั้น เพราะเหตุนี้ ฯ แม้ อ. บุตร ของเศรษฐีนั้น อาบแล้ว ซึ่งศีรษะ ถือเอาแล้ว ซึ่งถุง อันเต็มแล้ว ด้วยพัน (แห่งกหาปณะ) กล่าวแล้วว่า อ. ชน ท. ผู้มีความต้องการ ด้วยกหาปณะ ท. จงมา ดังนี้ ยังภาชนะ อันชน ท. ผู้ทั้งมาแล้วทั้งมาแล้ว ถือเอาแล้ว ท. ให้เต็มแล้ว ได้ให้แล้ว ฯ อ. พันแห่งกหาปณะ ได้มีแล้ว ในถุง นั่นเทียว ฯ แม้ อ. หญิงสะใภ้ ของเศรษฐีนั้น ประดับแล้ว ด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ท. ถือเอาแล้ว ซึ่งกระบุง แห่งข้าวเปลือก นั่งแล้ว ที่เนินในที่แจ้ง กล่าวแล้วว่า อ. ชน ท. ผู้มีความต้องการ ด้วยภัตรอันเป็นพืช จงมา ดังนี้ ยังภาชนะ อันชน ท. ผู้ทั้งมาแล้วทั้งมาแล้ว ถือเอาแล้ว ท. ให้เต็มแล้ว ได้ให้แล้ว ฯ อ. กระบุง เป็นของเต็มแล้วอย่างไรนั่นเทียว ได้เป็นแล้ว ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. แม้ทาสของเศรษฐีนั้น แต่งตัวเต็มที่ด้วยเครื่องประดับทุกชนิด เทียมโคที่แอกทองคํา ด้วยเชือกทองคํา ถือด้ามปฏักทองคํา ให้ของหอมที่จะพึงเจิมด้วยนิ้วมือทั้ง ๕ แก่โคทั้งหลาย สวมปลอกทองคําที่เขา แล้วขับไปยังนา ฯ รอยไถได้แตกออกเป็น ๗ รอย คือ ข้างนี้ ๓ รอย ข้างโน้น ๓ รอย กลาง ๑ รอย ฯ ชาวชมพูทวีปถือเอาสิ่งของ บรรดาภัตรพืชเงินและทองคําเป็นต้น ตามที่ตนชอบใจจากเรือนของเศรษฐีนั่นแหละ ฯ

เศรษฐีผู้มีอานุภาพมากอย่างนั้น ฟังมาว่า ข่าวว่า พระบรมศาสดาเสด็จมาแล้ว ดังนี้ จึงดําริว่า เราจักกระทําการรับเสด็จพระบรมศาสดา ดังนี้ เมื่อออกไปก็พบพวกเดียรถีย์ เข้ากลางทาง แม้ถูกพวกเดียรถีย์เหล่านั้นห้ามว่า คฤหบดี ท่านเป็นผู้กล่าวว่ากรรมอั นบุคคลทําแล้ว ชื่อว่าเป็นอันทํา จะไปยังสํานักพระสมณโคดมผู้กล่าวว่ากรรมอันบุคคลทําแล้วว่าไม่เป็นอันทํา เพราะเหตุไร ? ดังนี้ ก็มิได้เชื่อถ้อยคําของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นเลย ไปถวายบังคมพระบรมศาสดาแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ฯ ลําดับนั้น พระบรมศาสดา ตรัสอนุบุพพีกถาแก่เศรษฐีนั้น ฯ ในเวลาจบเทศนา เศรษฐีนั้นบรรลุโสดาปัตติผล แล้วกราบทูลความที่ตนถูกพวกเดียรถีย์กล่าวโทษ (ของพระองค์) แล้วห้ามไว้ แก่พระบรมศาสดา ฯ ลําดับนั้น พระบรมศาสดา ตรัสกะท่านเศรษฐีนั้นว่า คฤหบดี ธรรมดาสัตว์เหล่านี้ ย่อมไม่มองโทษของตนซึ่งมีอยู่มาก ย่อมโปรยโทษของบุคคลเหล่าอื่นแม้ไม่มีอยู่ กระทําให้มีอยู่ เหมือนบุคคลโปรยแกลบลงในที่นั้น ๆ ฉะนั้น ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า

โทษของบุคคลอื่น เห็นได้ง่าย ส่วนโทษของตน เห็นได้ยาก เพราะว่า
ผู้นั้น ย่อมโปรยโทษของบุคคลเหล่าอื่น เหมือนบุคคลโปรยแกลบ
แต่ว่า ย่อมปกปิด (โทษ) ของตน เหมือนนายพรานนก ปกปิด
อัตภาพด้วยเครื่องปกปิด ฉะนั้น ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕

แปล โดยพยัญชนะ
(วิสาขาย สหายิกา ภาค ๕ หน้า ๙๑ – ๙๒)

๑. สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจสตา กุลปุตฺตา เอวํ อิมา อปฺปมาทวิหารินิโย ภวิสฺสนฺตีติ อตฺตโน อตฺตโน ภริยาโย วิ สาขํ มหาอุปาสิกํ ปฏิจฺฉาเปสุํ ฯ ตา อุยฺยานํ วา วิหารํ วา คจฺฉนฺติโย ตาย สทฺธึเยว คจฺฉนฺติ ฯ ตา เอกสฺมึ กาเล สตฺตาหํ สุราฉโณ ภวิสฺสตีติ ฉเณ สงฺฆุฏฺเฐ อตฺตโน อตฺตโน สามิกานํ สุรํ ปฏิยาเทสุํ ฯ เต สตฺตาหํ สุราฉณํ กีฬิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส กมฺมนฺตกิริยาย นิกฺขนฺตา อคมํสุ ฯ ตาปิ อิตฺถิโย มยํ สามิกานํ สมฺมุขา สุรํ ปาตุํ น ลภิมฺหา อวเสสสุรา จ อตฺถิ อิมํ ยถา เต น ชานนฺติ ตถา ปิวิสฺสามาติ วิสาขาย สนฺติกํ คนฺตฺวา อิจฺฉาม อยฺเย อุยฺยานํ ทฏฺฐุนฺติ วตฺวา สาธุ อมฺมา เตนหิ กตฺตพฺพกิจฺจานิ กตฺวา นิกฺขมถาติ วุตฺเต ตาย สทฺธึ คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนากาเรน สุรํ นีหราเปตฺวา อุยฺยาเน ปิวิตฺวา มตฺตา วิจรึสุ ฯ วิสาขา อยุตฺตํ อิ มาหิ กตํ อิทานิ สมณสฺส โคตมสฺส สาวิกา สุรํ ปิวิตฺวา วิจรนฺตีติ ติตฺถิยาปิ ครหิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา ตา อิตฺถิโย อาห อมฺมา อยุตฺตํ โว กตํ มมปิ อยโส อุปฺปาทิโต สามิกาปิ โว กุชฺฌิสฺสนฺติ อิทานิ กึ กริสฺสถาติ ฯ คิลานาลยํ ทสฺสยิสฺสาม อยฺเยติ ฯ เตนหิ ปญฺญายิสฺสถ สเกน กมฺเมนาติ ฯ ตา เคหํ คนฺตฺวา คิลานาลยํ กรึสุ ฯ

แปล โดยอรรถ
(วิสาขาย สหายิกา ภาค ๕ หน้า ๙๒ – ๙๓)

๒. อถ ตาสํ สามิกา อิตฺถนฺนามา จ อิตฺถนฺนามา จ กหนฺติ ปุจฺฉิตฺวา คิลานาติ สุตฺวา อทฺธา เอตาหิ อวเสสสุรา ปีตา ภวิสฺสตีติ สลฺลกฺเขตฺวา ตา โปเถตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสุํ ฯ ตา อปรสฺมึปิ ฉณวาเร ตเถว สุรํ ปาตุกามา วิสาขํ อุปสงฺกมิตฺวา อยฺเย อุยฺยานํ โน เนหีติ วตฺวา ปุพฺเพปิ เม ตุมฺเหหิ อยโส อุปฺปาทิโต คจฺฉถ น โว อหํ เนสฺสามีติ ตาย ปฏิกฺขิตฺตา อิทานิ เอวํ น กริสฺสามาติ สมสฺสาเสตฺวา ปุน ตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ อยฺเย พุทฺธปูชํ กาตุกามมฺห วิหารํ โน เนหีติ ฯ อิทานิ อมฺมา ยุชฺชติ คจฺฉถ ปริวจฺฉํ กโรถาติ ฯ ตา จงฺโกฏเกหิ คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา สุราปุณฺเณ มุฏฺฐิวารเก หตฺเถหิ โอลมฺเพตฺวา มหาปเฏ ปารุปิตฺวา วิสาขํ อุปสงฺกมิตฺวา ตาย สทฺธึ วิหารํ ปวิสมานา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา มุฏฺฐิวารเกเหว สุรํ ปิวิตฺวา วารเก ฉฑฺเฑตฺวา ธมฺมสภายํ สตฺถุ ปุรโต นิสีทึสุ ฯ วิสาขา อิเมสํ ภนฺเต ธมฺมํ กเถถาติ อาห ฯ ตาปิ มทเวเคน กมฺปมานสรีรา นจฺจิสฺสาม คายิสฺสามาติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสุํ ฯ อเถกา มารกายิกา เทวตา อิทานิ อิมาสํ สรีเรสุ อธิมุจฺจิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส ปุรโต วิปฺปการํ ทสฺเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตาสํ สรีเรสุ อธิมุจฺจิ ฯ ตาสุ เอกจฺจา สตฺถุ ปุรโต ปาณึ ปหริตฺวา หสิตุํ เอกจฺจา นิจฺจิตุํ อารภึสุ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ. กุลบุตร ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ยังนางวิสาขา ผู้มหาอุบาสิกา ให้รับรองแล้ว ซึ่งภรรยา ท. ของตน ของตน ด้วยความหวังว่า อ. หญิง ท. เหล่านี้ จักเป็นผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาทโดยปกติ จักเป็น อย่างนี้ ดังนี้ ฯ อ. หญิง ท. เหล่านั้น เมื่อไป สู่สวนหรือ หรือว่าสู่วิหาร ย่อมไป กับ ด้วยนางวิสาขานั้นนั่นเทียว ฯ ในกาลหนึ่ง อ. หญิง ท. เหล่านั้น ครั้นเมื่อมหรสพ อันบุคคล ป่าวร้องแล้วว่า อ. มหรสพอันบุคคลพึงเล่นในเพราะสุรา จักมี ตลอดวัน ๗ ดังนี้ จัดแจงแล้ว ซึ่งสุรา เพื่อสามี ท. ของตน ของตน ฯ อ. สามี ท. เหล่านั้น เล่นแล้ว ซึ่งมหรสพอันบุคคลพึงเล่นในเพราะสุรา ตลอดวัน ๗ ออกแล้ว ได้ไปแล้ว เพื่ออันกระทําซึ่งการงาน ในวัน ที่ ๘ ฯ อ. หญิง ท. แม้เหล่านั้น ปรึกษากันแล้วว่า อ. เรา ท. ไม่ได้แล้ว เพื่ออันดื่ม ซึ่งสุรา ในที่พร้อมหน้า แห่งสามี ท., ก็ อ. สุราอันเหลือลง มีอยู่, อ. เรา ท. จักดื่ม ซึ่งสุรานี้ อ. สามี ท. เหล่านั้น จะไม่รู้ โดยประการใด โดยประการนั้น ดังนี้ ไปแล้วสู่สํานัก ของนางวิสาขา กล่าวแล้วว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ. ดิฉัน ท. ย่อมปรารถนา เพื่ออันเห็น ซึ่งสวน ดังนี้ ครั้นเมื่อคําว่า ดูก่อนแม่ ท. อ. ดีละ, ถ้าอย่างนั้น อ. เธอ ท. กระทําแล้ว ซึ่งกิจอันตนพึงกระทํา ท. จงออกไป ดังนี้ อันนางวิสาขานั้น กล่าวแล้ว ไปแล้ว กับ ด้วยนางวิสาขานั้น ยังกันและกัน ให้นําออกไปแล้ว ซึ่งสุรา โดยอาการอันตนปกปิดแล้ว ดื่มแล้ว เมาแล้ว เที่ยวไปแล้ว ในสวน ฯ อ. นางวิสาขา คิดแล้วว่า อ. กรรม อันไม่สมควรแล้ว อันหญิง ท. เหล่านี้ กระทําแล้ว, ในกาลนี้ แม้ อ. เดียรถีย์ ท. จักติเตียนว่า อ. สาวิกา ท. ของพระสมณะ ผู้โคดม ดื่มแล้ว ซึ่งสุรา ย่อมเที่ยวไป ดังนี้ ดังนี้ กล่าวแล้ว กะหญิง ท. เหล่านั้นว่า ดูก่อนแม่ ท. อ. กรรม อันไม่สมควรแล้ว อันเธอ ท. กระทําแล้ว, อ. โทษมิใช่ยศ อันเธอ ท. ให้เกิดขึ้นแล้ว แม้แก่ เรา แม้ อ. สามี ท. จักโกรธ ต่อเธอ ท., ในกาลนี้ อ. เธอ ท. จักกระทํา อย่างไร ดังนี้ ฯ อ. หญิง ท. เหล่านั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ. ดิฉัน ท. จักแสดง ซึ่งการลวงว่าเป็นไข้ ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขากล่าวแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ. เธอ ท. จักปรากฏ ด้วยกรรม อันเป็นของตน ดังนี้ ฯ อ. หญิง ท. เหล่านั้น ไปแล้ว สู่เรือน กระทําแล้ว ซึ่งการลวงว่าเป็นไข้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ทีนั้น สามีของหญิงเหล่านั้นถามว่า หญิงชื่อนี้และชื่อนี้ไปไหน ได้ยินว่าเป็นไข้ ก็กําหนดจับได้ว่า พวกนี้จักดื่มสุราที่เหลือเป็นแน่แท้ จึงได้ทุบตีหญิงเหล่านั้นให้ถึงความบอบช้ำฯ ในคราวมหรสพ แม้อื่นอีก หญิงเหล่านั้นอยากดื่มสุราเหมือนอย่างนั้น จึงเข้าไปหานางวิสาขา กล่าวว่า แม่เจ้า โปรดพาพวกดิฉันไปสวนเถิด ถูกนางวิสาขานั้นห้ามว่า แม้ในคราวก่อน พวกเธอกระทําความเสื่อมเสียให้เกิดขึ้นแก่ฉัน, ไปเองเถอะ, ฉันจักไม่พาพวกเธอไป ได้พูดเอาใจว่า ทีนี้ พวกดิฉันจักไม่ทําอย่างนี้ ดังนี้ แล้วจึงเข้าไปหานางวิสาขานั้นอีก พูดว่า แม่เจ้า พวกดิฉันประสงค์จะทําพุทธบูชา, ขอจงพาพวกดิฉันไปวิหารเถิด ฯ นางวิสาขาจึงพูดว่า แน่ะแม่ทั้งหลาย บัดนี้ ย่อมสมควร, พวกเธอจงไปจัดแจงเตรียมตัวเถิด ฯ หญิงเหล่านั้นช่วยกันถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นด้วยผอบ หิ้วขวดมีสัณฐานดุจกํามือ ซึ่งเต็มไปด้วยสุรา ด้วยมือทั้ง ๒ ข้าง คลุมผ้าผืนใหญ่เข้าไปหานางวิสาขาแล้ว เข้าไปยังวิหารพร้อมกับนางวิสาขานั้น นั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ดื่มสุราด้วยขวดอันมีสัณฐานดุจกํามือนั่นเองแล้ว ทิ้งขวดเสีย นั่งตรงพระพักตร์พระศาสดาในธรรมสภา ฯ นางวิสาขากราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า ขอพระองค์ทรงแสดงธรรมแก่หญิงเหล่านี้ ฯ ฝ่ายหญิงเหล่านั้น มีตัวสั่นเทิ้มอยู่ด้วยฤทธิ์เมา เกิดความคิดขึ้นว่า พวกเราจักฟ้อน จักขับร้อง ดังนี้ ฯ ลําดับนั้น เทวดาซึ่งนับเนื่องในหมู่มารตนหนึ่ง คิดว่า บัดนี้ เราจักเข้าสิงในร่างของหญิงเหล่านี้แล้ว จักแสดงอาการอันแปลก เบื้องพระพักตร์พระสมณโคดม ดังนี้ แล้วจึงเข้าสิงในร่างของหญิงเหล่านั้น ฯ บรรดาหญิงเหล่านั้น บางพวกเริ่มปรบมือหัวเราะ, บางพวกเริ่มฟ้อน เบื้องพระพักตร์พระศาสดา ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(รูปนนฺทตฺเถรี ภาค ๕ หน้า ๑๐๓ – ๑๐๔)

๑. รูปนนฺทา ภิกฺขุนีนญฺเจว อุปาสิกานญฺจ สนฺติกา ตถาคตสฺส คุณกถํ สุตฺวา จินฺเตสิ อติวิย เม ภาติกสฺส วณฺณํ กเถนฺติเยว เอกทิวสํปิ เม รูเป โทสํ กเถนฺโต กิตฺตกํ กเถสฺสติ ยนฺนูนาหํ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ คนฺตฺวา อตฺตานํ อทสฺเสตฺวา ว ตถาคตํ ปสฺสิตฺวา ธมฺมํ สุณิตฺวา อาคจฺเฉยฺยนฺติ ฯ สา อหํ อชฺช ธมฺมสฺสวนํ คมิสฺสามีติ ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ ฯ ภิกฺขุนิโย จิรสฺสํ วต รูปนนฺทาย สตฺถุ อุปฏฺฐานํ คนฺตุกามตา อุปฺปนฺนา อชฺช สตฺถา อิมํ นิสฺสาย วิจิตฺตํ ธมฺมเทสนํ เทเสสฺสตีติ ตุฏฺฐมานสา ตมาทาย นิกฺขมึสุ ฯ สา นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ เนว ทสฺเสสฺสามีติ จินฺเตสิ ฯ สตฺถา อชฺช รูปนฺนทา มยฺหํ อุปฏฺฐานํ อาคมิสฺสติ กีทิสี นุ โข ตสฺสา ธมฺมเทสนา สปฺปายาติ จินฺเตตฺวา รูปครุกา เอสา อตฺตภาเว พลวสิเนหา กณฺฏเกน กณฺฏกุทฺธรณํ วิย รูเปนวสฺสา รูปมทนิมฺมทนํ สปฺปายนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตสฺสา วิหารํ ปวิสนสมเย เอกํ อภิรูปํ อิตฺถึ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ รตฺตวตฺถนิวตฺถํ สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตํ วีชนึ คเหตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ตฺวา วีชมานํ อิทฺธิพเลน อภินิมฺมินิ ฯ ตํ โข ปน อิตฺถึ สตฺถา เจว ปสฺสนฺติ รูปนนฺทา จ ฯ

แปล โดยอรรถ
(รูปนนฺทตฺเถรี ภาค ๕ หน้า ๑๐๔ – ๑๐๕)

๒. ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขุนีนํ ปิฏฺฐิปสฺเส ตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภิกฺขุนีนํ อนฺตเร นิสินฺนา ปาทโต ปฏฺ าย สตฺถารํ โอโลเกนฺตี ลกฺขณวิจิตฺตํ อนุพฺยญฺชนสมุชฺชลํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺตํ สตฺถุ สรีรํ ทิสฺวา ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ มุขํ โอโลเกนฺตี สมีเป ฐิตํ อิตฺถีรูเป อทฺทส ฯ สา ตํ โอโลเกตฺวา อตฺตภาวํ โอโลเกนฺตี สุวณฺณราชหํสิยา ปุรโต กากีสทิสํ อตฺตานํ อวมญฺิ ฯ อิทฺธิมยรูปํ ทิฏฺกาลโต ปฏฺฐาเยว หิ ตสฺสา อกฺขีนิ ภมึสุ ฯ สา อโห อิมิสฺสา เกสา โสภา อโห ลลาฏํ โสภนฺติ สพฺเพสํ สรีรปฺปเทสานํ รูปสิริยา สมากฑฺฒิตจิตฺตา ตสฺมึ รูเป พลวสิเนหา อโหสิ ฯ สตฺถา ตสฺสา ตตฺถ อภิรตึ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต ว ตํ รูปํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกภาวํ อติกฺกมิตฺวา วีสติวสฺสุทฺเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสสิ ฯ รูปนนฺทา โอโลเกตฺวา น วติทํ รูปํ ปุริมสทิสนฺติ โถกํ วิรตฺตจิตฺตา อโหสิ ฯ สตฺถา อนุกฺกเมเนว ตสฺสา อิตฺถิยา สกึ วิชาตวณฺณํ มชฺฌิมิตฺถีวณฺณํ มหลฺลกิตฺถีวณฺณํ ชราชิณฺณมหลฺลกิตฺถีวณฺณนฺติ ฯ สาปิ อนุปุพฺเพเนว อิทํปิ อนฺตรหิตํ อิทํปิ อนฺตรหิตนฺติ ชราชิณฺณกาเล ตํ วิรชฺชมานา ขณฺฑหนฺตํ ปลิตสิรํ โอภคฺคํ โคปานสิวงฺกํ ทณฺฑปรายนํ ปเวธมานํ ทิสฺวา อติวิย วิรชฺชิ ฯ อถ สตฺถา ตํ พฺยาธินา อภิภูตํ กตฺวา ทสฺเสสิ ฯ สา ตํขณญฺเญว ทณฺฑญฺจ ตาลปณฺณญฺจ ฉฑฺเฑตฺวา มหาวิรวํ วิรวมานา ภูมิยํ ปติตฺวา สเก มุตฺตกรีเส นิมุคฺคา อปราปรํ ปริวตฺติ ฯ รูปนนฺทา ตํ ทิสฺวา อติวิย วิรชฺชิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. พระนางรูปนันทา ทรงสดับแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งพระคุณ ของพระตถาคต จากสํานัก ของภิกษุณี ท. ด้วยนั่นเทียว ของอุบาสิกา ท. ด้วย ทรงดําริแล้วว่า อ. ชน ท. ย่อมกล่าว ซึ่งคุณอันบุคคลพึงพรรณนา ของพระภาดา ของเรา เกินเปรียบนั่นเทียว อ. พระภาดา เมื่อตรัส ซึ่งโทษ ในรูป ของเรา จักตรัส ซึ่งโทษอันมีประมาณเท่าไหร่ แม้ในวันหนึ่ง ไฉนหนอ อ. เรา ไปแล้ว กับ ด้วยภิกษุณี ท. ไม่แสดงแล้ว ซึ่งตนเทียว เฝ้าแล้ว ซึ่งพระตถาคต ฟังแล้ว ซึ่งธรรม พึงมา ดังนี้ ฯ อ. พระนางรูปนันทานั้น ตรัสบอกแล้ว แก่ภิกษุณี ท. ว่า อ. ดิฉัน จักไป สู่ที่เป็นที่ ฟังซึ่งธรรม ในวันนี้ ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุณี ท. ผู้มีใจยินดีแล้วว่า อ. ความที่แห่งพระนางรูปนันทาเป็นผู้ทรงประสงค์เพื่ออันเสด็จไป สู่ที่เป็นที่บํารุง แห่งพระศาสดา เกิดขึ้นแล้ว สิ้นกาลนานหนอ อ. พระศาสดา ทรงอาศัยแล้ว ซึ่งพระนางรูปนันทานี้ จักทรงแสดง ซึ่งพระธรรมเทศนา อันวิจิตร ในวันนี้ ดังนี้ พา ซึ่งพระนางรูปนันทานั้น ออกไปแล้ว ฯ อ. พระนางรูปนันทานั้น ทรงดําริแล้วว่า อ. เรา จักไม่แสดง ซึ่งตนนั่นเทียว ดังนี้ จําเดิม แต่กาลแห่งตนออกไปแล้ว ฯ อ. พระศาสดา ทรงพระดําริแล้ว่า อ. พระนางรูปนันทา จักมา สู่ที่เป็นที่บํารุง แห่งเรา ในวันนี้ อ. ธรรมเทศนา เช่นไร หนอ แล เป็นที่สบาย แก่พระนางรูปนันทานั้น ย่อมเป็น ดังนี้ ทรงกระทําแล้ว ซึ่งการตกลงว่า อ. พระนางรูปนันทานั่น เป็นผู้หนักในรูป เป็นผู้มีความรักมีกําลัง ในอัตภาพ ย่อมเป็น อ. การย่ำยีเสียซึ่งความเมาในรูป ด้วยรูปนั่นเทียว เป็นที่สบาย แก่พระนางรูปนันทานั้น ย่อมเป็น ราวกะ อ. การบ่งซึ่งหนามด้วยหนาม ดังนี้ ทรงเนรมิตเฉพาะแล้ว ซึ่งหญิงผู้มีรูปงาม คนหนึ่ง ผู้อันบุคคลพึงแสดงขึ้นว่ามีกาลฝน ๑๖ ผู้มีผ้าสีแดงอันนุ่งแล้ว ผู้ประดับเฉพาะแล้วด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง ผู้ถือเอา ซึ่งพัด แล้วจึงยืนพัดอยู่ ในที่ใกล้ แห่งพระองค์ ด้วยกําลังแห่งพระฤทธิ์ ในสมัยเป็นที่เข้าไป สู่วิหาร (แห่งพระนางรูปนันทานั้น) ฯ ก็ อ. พระศาสดาด้วยนั่นเทียว อ. พระนางรูปนันทาด้วย ย่อมทรงเห็น ซึ่งหญิงนั้น แล ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระนางรูปนันทาเข้าไปสู่ที่ประทับพร้อมกับภิกษุณีทั้งหลาย ยืนอยู่ข้างหลังพวกภิกษุณี ถวายบังคมพระบรมศาสดาด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว นั่งลงในระหว่างภิกษุณีทั้งหลาย ทรงแลดูพระบรมศาสดาตั้งแต่พระบาทขึ้นไป ทรงเห็นพระรูปโฉมของพระบรมศาสดา อันงดงามด้วยพระลักษณะ อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ล้อมรอบด้วยพระรัศมีวาหนึ่ง ทรงแลดูพระพักตร์อันผุดผ่องดุจพระจันทร์เพ็ญ เหลือบไปเห็นรูปหญิงซึ่งยืนอยู่ใกล้ ๆ ฯ พระนางมองดูหญิงนั้นแล้ว หันมามองดูตัวเอง ก็เหยียดตนลงเทียบนางกาเบื้องหน้านางพญาหงส์ทอง ฯ ตั้งแต่เวลาที่ (พระนาง) ทรงเห็นรูปอันสําเร็จแล้วด้วยฤทธิ์นั่นแล พระเนตรทั้ง ๒ ของพระนางก็วิงเวียนแล้ว ฯ พระนางมีพระทัยอันสิริโฉมของร่างกายทุกส่วนดึงดูดไปหมดแล้วว่า แม้ผมของหญิงนี้ก็งาม แม้หน้าผากก็งาม ดังนี้ ได้มีความเยื่อใยในรูปนั้นอย่างรุนแรง ฯ พระบรมศาสดา ทรงทราบความยินดีอย่างสุดซึ้งในรูปนั้นของพระนาง พอเมื่อจะทรงแสดงธรรม จึงทรงแสดงรูปนั้นให้ล่วงเลยภาวะของผู้มีอายุ ๑๖ ปี มีอายุราว ๒๐ ปี ฯ พระนางรูปนันทาทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้มีพระทัยเบื่อหน่ายหน่อยหนึ่งว่า รูปนี้ไม่เหมือนรูปก่อนหนอ ดังนี้ ฯ พระบรมศาสดา (ทรงแสดงความแปรเปลี่ยนเพศ) ของหญิงนั้น โดยลําดับทีเดียว คือ เพศหญิงคลอดบุตรครั้งเดียว เพศหญิงกลางคน เพศหญิงแก่ (และ) เพศหญิงแก่คร่ำคร่าแล้วเพราะชรา ฯ แม้พระนางก็ทรงเบื่อหน่ายรูปนั้น ในเวลาที่ทรุดโทรมเพราะชราโดยลําดับ เหมือนกันว่า แม้รูปนี้ก็หายไปแล้ว แม้รูปนี้ก็หายไปแล้ว ดังนี้ ครั้นทรงเห็นรูปนั้นมีฟันหัก ผมหงอก หลังโกง มี (ซี่โครง) คดดุจกลอน มีไม้เท้ายันไปข้างหน้างก ๆ เงิ่น ๆ อยู่ ก็ทรงเบื่อหน่ายเหลือเกิน ฯ ลําดับนั้น พระบรมศาสดา ทรงแสดงรูปหญิงนั้นให้เป็นรูปถูกพยาธิครอบงําแล้ว ฯ ในขณะนั้นนั่นเอง หญิงนั้นทิ้งไม้เท้าและพัดใบตาล ร้องเสียงขรม ล้มลงที่ภาคพื้น จมลงในปัสสาวะและอุจจาระของตน กลิ้งเกลือกไปมา ฯ พระนางรูปนันทาทรงเห็นหญิงนั้นแล้ว ทรงเบื่อหน่ายเต็มที ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔

แปล โดยพยัญชนะ
(สานุสามเณร ภาค ๗ หน้า ๑๔๘ – ๑๔๙)

๑. มาสสฺส อฏฺฐ ทิวเส ปาโต ว อุฏฺฐาย อุทกมาลเก อุทกํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ธมฺมสฺสวนคฺคํ สมฺมชฺชิตฺวา ทีปํ ชาเลตฺวา มธุรสฺสเรน ธมฺมสฺสวนํ โฆเสติ ฯ ภิกฺขู ตสฺส ถามํ ญตฺวา ปทภาณํ ภณ สามเณราติ อชฺเฌสนฺติ ฯ โส มยฺหํ หทยํ วาโต วา รุชฺชติ กาโส วา พาธตีติ กญฺจิ ปจฺจาหารํ อกตฺวา ธมฺมาสนํ อภิรูหิตฺวา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปทภาณํ วตฺวา โอตรนฺโต มยฺหํ มาตาปิตูนํ อิมสฺมึ ภญฺเญ ปตฺตึ ทมฺมีติ วทติ ฯ ตสฺส มนุสฺสา มาตาปิตูนํ ปตฺติยา ทินฺนภาวํ น ชานนฺติ ฯ อนนฺตรตฺตภาเว ปนสฺส มาตา ยกฺขินี หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ สา เทวตาหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สามเณเรน ทินฺนํ ปตฺตึ อนุโมทามิ ตาตาติ วทติ ฯ สีลสมฺปนฺนา จ นาม ภิกฺขู สเทวกสฺส โลกสฺส ปิยา โหนฺติ ตสฺมา สามเณเร เทวตา สลชฺชา สคารวา มหาพฺรหฺมานํ วิย อคฺคิกฺขนฺธํ วิย จ ตํ มญฺญนฺติ ฯ สามเณเร คารเวน ตญฺจ ยกฺขินึ ครุํ กตฺวา ปสฺสนฺติ ธมฺมสฺสวนยกฺขสมาคมาทีสุ สานุมาตาติ ยกฺขินิยา อคฺคาสนํ อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ เทนฺติ ฯ มเหสกฺขาปิ ยกฺขา ตํ ทิสฺวา มคฺคา โอกฺกมนฺติ อาสนา วุฏฺฐหนฺติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(สานุสามเณร ภาค ๗ หน้า ๑๔๙ – ๑๕๐)

๒. โส อุกฺกณฺฐิตภาวํ อาโรเจสิ ฯ สทฺธา อุปาสิกา นานปฺปกาเรน ฆราวาเส อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปุตฺตํ โอวทมานาปิ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตี อปฺเปวนาม อตฺตโน ธมฺมตายปิ สลฺลกฺเขยฺยาติ อนุยฺโยเชตฺวา ติฏฺฐ ตาต ยาว เต ยาคุภตฺตํ สมฺปาเทมิ ยาคุํ ปิวิตฺวา กตภตฺตกิจฺจสฺส เต มนาปานิ วตฺถานิ นีหริตฺวา ทสฺสามีติ วตฺวา อาสนํ ปญฺ าเปตฺวา อทาสิ ฯ นิสีทิ สามเณโร ฯ อุปาสิกา มุหุตฺเตเนว ยาคุขชฺชกํ สมฺปาเทตฺวา อทาสิ ฯ อถ สา ภตฺตํ สมฺปาเทสฺสามีติ อวิทูเร นิสินฺนา ตณฺฑุเล โธวติ ฯ ตสฺมึ สมเย สา ยกฺขินี กหํ นุ โข สามเณโร กจฺจิ ภิกฺขาหารํ ลภติ โนติ อาวชฺชมานา ตสฺส วิพฺภมิตุกามตาย นิสินฺนภาวํ ญตฺวา มา เหว โข เม เทวตานํ อนฺตเร ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺย คจฺฉามิสฺส วิพฺภมเน อนฺตรายํ กริสฺสามีติ อาคนฺตฺวา ตสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ ฯ โส อกฺขีหิ ปริวตฺเตหิ เขเฬน ปคฺฆรนฺเตน ภูมิยํ วิปฺผนฺทิ ฯ อุปาสิกา ปุตฺตสฺส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา เวเคนาคนฺตฺวา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา อุรูสุ นิปชฺชาเปสิ ฯ สกลคามวาสิโน อาคนฺตฺวา พลิกมฺมาทีนิ กรึสุ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. สามเณร นั้น ลุกขึ้นแล้ว ในเวลาเช้าเทียว เข้าไปตั้งไว้แล้ว ซึ่งน้ำ ในโรงแห่งน้ำ กวาดแล้ว ซึ่งโรงเป็นที่ฟังซึ่งธรรม ยังประทีป ให้โพลงแล้ว ย่อมประกาศ ซึ่งอันฟังซึ่งธรรม ด้วยเสียงอันไพเราะ ตลอดวัน ท. ๘ แห่งเดือน ฯ อ. ภิกษุ ท. รู้แล้ว ซึ่งเรี่ยวแรง ของสามเณรนั้น ย่อมเชื้อเชิญว่า แน่ะสามเณร อ. เธอ จงกล่าว กล่าวด้วยบท ดังนี้ ฯ อ. สามเณรนั้น ไม่กระทําแล้ว ซึ่งความผัดเพี้ยน อะไร ๆ ด้วยอันคิดว่า อ. ลม ย่อมเสียดแทง ซึ่งหัวใจ ของเรา หรือ, หรือว่า อ. โรคไอ ย่อมเบียดเบียน ดังนี้ ขึ้นเฉพาะแล้ว สู่ธรรมาสน์ กล่าวแล้ว กล่าวด้วยบท ราวกะ อ. เทวดาผู้วิเศษ ยังน้ำในอากาศ ให้ข้ามลงอยู่ เมื่อข้ามลง ย่อมกล่าวว่า อ. เรา ย่อมให้ ซึ่งส่วนบุญ ในเพราะอันกล่าว นี้ แก่มารดาและบิดา ท. ของเรา ดังนี้ ฯ อ. มนุษย์ ท. ย่อมไม่รู้ ซึ่งความที่แห่งส่วนบุญ เป็นส่วนอันสามเณรนั้น ให้แล้ว แก่มารดาและบิดา ท. ฯ ก็ อ. มารดา ของสามเณรนั้น เป็นนางยักษิณี เป็น บังเกิดแล้ว ในอัตตภาพอันไม่มีระหว่าง ฯ อ. นางยักษิณีนั้น มาแล้ว กับ ด้วยเทวดา ท. ฟังแล้ว ซึ่งธรรม ย่อมกล่าวรับ ซึ่งส่วนบุญ อันอันสามเณร ให้แล้วว่า แน่ะพ่อ อ. ฉัน อนุโมทนาอยู่ ดังนี้ ฯ ก็ อ. ภิกษุ ท. ชื่อผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล เป็นผู้เป็นที่รัก ของโลก อันเป็นไป กับด้วยเทวโลก ย่อมเป็น; เพราะฉะนั้น อ. เทวดา ท. เป็นผู้เป็นไปกับด้วยความละอาย เป็นผู้เป็นไปกับด้วยความเคารพ ในสามเณร เป็น ย่อมสําคัญ ซึ่งสามเณรนั้น ผู้ราวกะว่า มหาพรหมด้วย ผู้ราวกะว่า กองแห่งไฟด้วย ฯ อนึ่ง อ. เทวดา ท. ย่อมเห็น ซึ่งนางยักษิณีนั้น กระทํา ให้เป็นที่เคารพ เพราะความเคารพ ในสามเณร, ย่อมให้ ซึ่งอาสนะอันเลิศ ซึ่งน้ำอันเลิศ ซึ่งก้อนข้าวอันเลิศ แก่นางยักษิณี ในสมัย ท. มีสมัย เป็นที่ฟังซึ่งธรรมและสมัยเป็นที่มาพร้อมกันแห่งยักษ์เป็นต้น ด้วยความสําคัญว่า อ. นางยักษิณีนี้ เป็นมารดา ของสามเณรชื่อว่าสานุ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. ยักษ์ ท. แม้ผู้มีศักดิ์ใหญ่ เห็นแล้ว ซึ่งนางยักษิณีนั้น ย่อมก้าวลง จากหนทาง, ย่อมลุกขึ้น จากที่นั่ง ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. สามเณรนั้นบอกความที่ตนเบื่อหน่ายแล้ว ฯ อุบาสิกาผู้มีศรัทธา แม้แสดงโทษในการครองเรือน โดยประการต่าง ๆ ตักเตือนบุตรอยู่ ก็ไม่อาจให้เธอยินยอมได้ (แต่) ก็ไม่ส่งไปเสีย ด้วยคิดว่า “ถึงอย่างไร เธอพึงกําหนดได้แม้ตามธรรมดาของตน” กล่าวเพียงว่า “พ่อ โปรดรออยู่จนกว่าฉันจะจัดยาคูและภัตรเพื่อพ่อเสร็จ, ฉันจักนําผ้าที่ถูกใจมาถวาย แก่พ่อผู้ดื่มยาคูทําภัตกิจแล้ว” แล้วได้ปูลาดอาสนะถวาย ฯ สามเณรนั่งลงแล้ว ฯ อุบาสิกาจัดแจงยาคูและของเคี้ยวเสร็จ โดยครู่เดียวเท่านั้น ได้ถวายแล้ว ฯ ลําดับนั้น อุบาสิกาคิดว่า เราจักจัดแจงภัตร นั่งลงในที่ไม่ไกล ซาวข้าวสารอยู่ ฯ สมัยนั้น นางยักษิณีนั้นใคร่ครวญอยู่ว่า สามเณรอยู่ที่ไหนหนอแล เธอได้ภิกษาหาร หรือยังไม่ได้ ทราบว่าเธอนั่งอยู่แล้ว ด้วยความเป็นผู้ใคร่จะสึก จึงคิดว่า ก็เธอ อย่าพึงทําให้เราขายหน้าเทวดาทั้งหลายเลย เราจะไปทําการขัดขวางการสึกของเธอ ดังนี้แล้ว จึงมาสิงในร่าง ของสามเณรนั้น บิดคอให้ล้มลงบนพื้นดิน ฯ เธอตาเหลือก ๒ ข้าง น้ำลายไหล ดิ้นบนพื้นดินแล้ว ฯ อุบาสิกาเห็นอาการแปลกนั้นของบุตร รีบมาอุ้มบุตรแล้วให้นอนบนตัก ฯ ชาวบ้านทั้งสิ้น มาทําพลีกรรมเป็นต้น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(ติสฺสตฺเถร ภาค ๗ หน้า ๙ – ๑๐)

๑. เถโรปิ สุตฺตญฺเจว สูจิโย จ สํวิทหิตฺวา จีวรการเก ทหรสามเณเร สนฺนิปาเตตฺวา ภคินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ เม สาฏกํ เทถ จีวรํ การาเปสฺสามีติ อาห ฯ สา นวหตฺถํ สาฏกํ นีหริตฺวา กนิฏฺฐภาติกสฺส หตฺเถ เปสิ ฯ โส ตํ คเหตฺวา วิจาเรตฺวา มม สาฏโก ถูโล อฏฺฐหตฺโถ อยํ สุขุโม นวหตฺโถ นายํ มม สาฏโก ตุมฺหากํ เอส น เม อิมินา อตฺโถ ตเมว เม เทถาติ อาห ฯ ภนฺเต ตุมฺหากเมว เอโส คณฺหถ นนฺติ ฯ โส เนว อิจฺฉิ ฯ อถสฺส อตฺตนา กตกิจฺจํ สพฺพํ อาโรเจตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากเมว เอส คณฺหถ นนฺติ อทาสิ ฯ โส ตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา จีวรกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ ฯ อถสฺส ภคินี จีวรการกานํ อตฺถาย ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทสิ ฯ จีวรสฺส นิฏฺฐิตทิวเส ปน อติเรกสกฺการํ กาเรสิ ฯ โส จีวรํ โอโลเกตฺวา ตสฺมึ อุปฺปนฺนสิเนโห เสฺวทานิ นํ ปารุปิสฺสามีติ สํหริตฺวา จีวรวํเส เปตฺวา ตํ รตฺตึ ภุตฺตาหารํ ชิราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ ภคินีปิสฺส กาลกิริยํ สุตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเทสุ ปวตฺตมานา โรทิ ฯ ภิกฺขู ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา คิลานุปฏฺฐากสฺส อภาเวน ตํ สงฆสฺเสว ปาปุณาติ ภาเชสฺสาม นนฺติ ตํ จีวรํ นีหราเปสุํ ฯ อูกา อิเม มม สนฺตกํ วิลุมฺปนฺตีติ วิรวนฺตี อิโต จิโต จ สนฺธาวิ ฯ สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน ว ทิพฺพาย โสตธาตุยา ตํ สทฺทํ สุตฺวา อานนฺท ติสฺสสฺส จีวรํ อภาเชตฺวา สตฺตาหํ นิกฺขิปิตุํ วเทหีติ อาห ฯ เถโร ตถา กาเรสิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(ติสฺสตฺเถร ภาค ๗ หน้า ๑๐)

๒. สาปิ สตฺตเม ทิวเส กาลํ กตฺวา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺติ ฯ สตฺถา อฏฺ เม ทิวเส ติสฺสสฺส จีวรํ ภาเชตฺวา คณฺหนฺตูติ อาณาเปสิ ฯ ภิ กฺขู ตถา กรึสุ ฯ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ กสฺมา นุ โข สตฺถา ติสฺสสฺส จีวรํ สตฺต ทิวเส ปาเปตฺวา อฏฺ เม ทิวเส คณฺหิตุํ อนุชานีติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ภิกฺขเว ติสฺโส อตฺตโน จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพตฺโต ตุมฺเหหิ ตสฺมึ ภาชิ ยมาเน อิเม มม สนฺติกํ วิลุมฺปนฺตีติ วิรวนฺโต อิโต จิโต จ ธาวิ โส ตุมฺเหหิ จีวเร คยฺหมาเน ตุมฺเหสุ มนํ ปทุสฺสิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺเตยฺย เตนาหํ จีวรํ นิกฺขิปาเปสึ อิทานิ ปน โส ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺโต เตน โว มยา จีวรคฺคหณํ อนุญฺ าตนฺติ วตฺวา ปุน เตหิ ภาริยา วต อยํ ภนฺเต ตณฺหา นามาติ วุตฺเต อาม ภิกฺขเว อิเมสํ สตฺตานํ ตณฺหา นาม ภาริยา ยถา อยโต มลํ อุฏฺฐหิตฺวา อยเมว ขาทติ วินาเสติ อปริโภคํ กโรติ เอวเมวายํ ตณฺหา อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชิตฺวา เต สตฺเต นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตาเปติ วินาสํ ปาเปตีติ วตฺวา อิมํ อาห ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. แม้ อ. พระเถระ จัดแจงแล้ว ซึ่งด้าย ด้วยนั่นเทียว ซึ่งเข็ม ท. ด้วย ยังภิกษุหนุ่มและสามเณร ท. ผู้กระทําซึ่งจีวร ให้ประชุมกันแล้ว ไปแล้ว สู่สํานัก ของพี่สาว กล่าวแล้วว่า อ. ท่าน จงให้ ซึ่งผ้าสาฎกนั้น แก่อาตมา เถิด อ. อาตมา จักยังบุคคล ให้กระทํา ซึ่งจีวร ดังนี้ ฯ อ. พี่ สาวนั้น นําออกแล้ว ซึ่งผ้าสาฎก อันมีศอก ๙ เป็นประมาณ วางไว้แล้ว ที่มือ ของน้องชายผู้น้อยที่สุด ฯ อ. พระเถระนั้น รับแล้ว ซึ่งผ้าสาฎกนั้น ใคร่ครวญแล้ว กล่าวแล้วว่า อ. ผ้าสาฎก ของอาตมา เป็นผ้าเนื้อหยาบ เป็นผ้ามีศอก ๘ เป็นประมาณ ย่อมเป็น อ. ผ้าสาฎก นี้ เป็นผ้าเนื้อละเอียด เป็นผ้ามีศอก ๙ เป็นประมาณ ย่อมเป็น อ. ผ้าสาฎก นี้ เป็นผ้าสาฎก ของอาตมา ย่อมเป็น หามิได้ อ. ผ้าสาฎกนั่น เป็นผ้าสาฎก ของท่าน ย่อมเป็น อ. ความต้องการ ด้วยผ้าสาฎกนี้ มีอยู่ แก่อาตมา หามิได้ อ. ท่าน ขอจงให้ ซึ่งผ้าสาฎกนั้นนั่นเทียว แก่อาตมา ดังนี้ ฯ อ. พี่สาวนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ผ้าสาฎกนั่น เป็นผ้าสาฎก ของท่านนั่นเทียว ย่อมเป็น อ. ท่าน ขอจงรับ ซึ่งผ้าสาฎกนั้น เถิด ดังนี้ ฯ อ. พระเถระนั้น ไม่ปรารถนาแล้วนั่นเทียว ฯ ครั้งนั้น อ. พี่ สาว บอกแล้ว ซึ่งกิจ อันตน กระทําแล้ว ทั้งปวง แก่พระเถระนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ผ้าสาฎกนั่น เป็นผ้าสาฎก ของท่าน นั่นเทียว ย่อมเป็น อ. ท่าน ขอจงรับ ซึ่งผ้าสาฎกนั้น ดังนี้ ได้ถวายแล้ว ฯ อ. พระเถระนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งผ้าสาฎกนั้น ไปแล้ว สู่วิหาร เริ่มตั้งแล้ว ซึ่งกรรมคืออันเย็บซึ่งจีวร ฯ ครั้งนั้น อ. พี่สาว ของพระเถระนั้น ยังโภชนะ ท. มีข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น ให้ถึงพร้อมแล้ว เพื่อประโยชน์ แก่ภิกษุหนุ่มและสามเณร ท. ผู้กระทําซึ่งจีวร ฯ ก็ อ. พี่สาวนั้น ยังบุคคล ให้กระทําแล้ว ซึ่งสักการะอันยิ่งเกิน ในวันแห่งจีวรสําเร็จแล้ว ฯ อ. พระเถระนั้น แลดูแล้ว ซึ่งจีวร เป็นผู้มีความรักอันเกิดขึ้นแล้ว ในจีวรนั้น เป็น คิดแล้วว่า อ. เรา จักห่ม ซึ่งจีวรนั้น ในกาลนี้ ในวันพรุ่ง ดังนี้ พับแล้ว พาดไว้ แล้ว บนราวแห่งจีวร ไม่อาจอยู่ เพื่ออั นยังอาหารอันตนฉันแล้ว ให้ย่อย ตลอดราตรีนั้น กระทําแล้ว ซึ่งกาละ เป็นเล็น เป็น บังเกิดแล้ว ในจีวร นั้นนั่นเทียว ฯ แม้ อ. พี่สาว ฟังแล้ว ซึ่งการกระทําซึ่งกาละ ของพระเถระนั้น ร้องไห้กลิ้งเกลือกอยู่แล้ว ใกล้เท้า ท. ของภิกษุ ท. ฯ อ. ภิกษุ ท. กระทําแล้ว ซึ่งกิจคือการเผาซึ่งสรีระ ของพระเถระนั้น กล่าวแล้วว่า อ. จีวรนั้น ย่อมถึง แก่สงฆ์นั่นเทียว เพราะความไม่มี แห่งคิลานุปัฏฐาก อ. เรา ท. จักแบ่ง ซึ่งจีวรนั้น ดังนี้ ยังกันและกัน ให้นําออกแล้ว ซึ่งจีวร นั้น ฯ อ. เล็น ร้องอยู่ว่า อ. ภิกษุ ท. เหล่านี้ ยื้อแย่งอยู่ ซึ่งจีวร อันเป็นของมีอยู่ ของเรา ดังนี้ แล่นไปแล้ว ข้างนี้ด้วย ๆ ฯ อ. พระศาสดาประทับนั่งแล้ว ในพระคันธกุฎีเทียว ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียง นั้น ด้วยพระโสตธาตุ อันเป็นทิพย์ ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอานนท์ อ. เธอ จงบอก เพื่ออัน ไม่แบ่งแล้ว ซึ่งจีวร ของติสสะ เก็บไว้ ตลอดวัน ๗ ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ ยังภิกษุ ท. ให้กระทําแล้ว เหมือนอย่างนั้น ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. แม้เล็นนั้น ตายในวันที่ ๗ เกิดในวิมานชั้นดุสิตแล้ว ฯ วันที่ ๘ พระบรมศาสดารับสั่ งว่า ภิกษุทั้งหลาย จงแบ่งจีวรของติสสะแล้วถือเอา ฯ พวกภิกษุทําอย่างนั้นแล้ว ฯ พวกภิกษุสนทนากันในธรรมสภาว่า เหตุไรหนอแล พระบรมศาสดา จึงให้เก็บจีวรของพระติสสะไว้สิ้น ๗ วัน แล้วทรงอนุญาตเพื่อถือเอาในวันที่ ๘ ฯ พระบรมศาสดาเสด็จมาแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ติสสะเกิดเป็นเล็นที่จีวรของตน เมื่อพวกเธอจะแบ่งจีวรนั้น วิ่งร้องไปข้างโน้นและข้างนี้ว่า ภิกษุพวกนี้แย่งจีวรของเรา เมื่อพวกเธอถือเอาจีวรอยู่ เขาไม่พอใจพวกเธอแล้วพึงเกิดในนรก เพราะเหตุนั้น เราจึงให้เก็บจีวรไว้ ก็บัดนี้เขาเกิดในวิมานดุสิตแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงอนุญาตให้พวกเธอถือเอาจีวรได้ เมื่อภิกษุพวกนั้นกราบทูลอีกว่า พระเจ้าข้า ขึ้นชื่อว่าตัณหานี้หยาบหนอ จึงตรัสว่า อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย ขึ้นชื่อว่าตัณหาของสัตว์เหล่านี้หยาบ สนิมตั้งขึ้นแต่เหล็ก ย่อมกัดเหล็ก นั่นเอง ย่อมให้เหล็กเสียหายไป ทําให้เป็นของใช้ สอยไม่ได้ ฉันใด ตัณหานี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เกิดขึ้นภายในสัตว์เหล่านี้แล้ว ย่อมให้สัตว์เหล่านั้นเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น ให้ถึงความพินาศ ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓

แปล โดยพยัญชนะ
(อนภิรตภิกฺขุ ภาค ๖ หน้า ๑๐๓ – ๑๐๔)

๑. โส (กนิฏฺโฐ) ทหรสฺสาคตกาเล ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริวตฺเตนฺโต โรทิตฺวา ภนฺเต ปิตา โว วิลปนฺโต ว กาลกโต มยฺหํ ปน เตน กหาปณสตํ หตฺเถ ปิตํ เตน กึ กโรมีติ อาห ฯ ทหโร น เม กหาปเณหิ อตฺโถติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อปรภาเค จินฺเตสิ กึ เม ปรกุเลสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิเตน สกฺกา ตํ กหาปณสตํ นิสฺสาย ชีวิตุํ วิพฺภมิสฺสามีติ ฯ โส อนภิรติยา ปีฬิโต วิสฺสฏฺฐสชฺฌายกมฺมฏฺฐาโน ปณฺฑุโรคี วิย อโหสิ ฯ อถ นํ ทหรสามเณรา กิมิทนฺติ ปุจฺฉิตฺวา อุกฺกณฺิ โตมฺหีติ วุตฺเต อาจริยุปชฺฌายานํ อาจิกฺขึสุ ฯ อถ นํ เต สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา สตฺถุ ทสฺเสสุํ ฯ สตฺถา สจฺจํ กิร ตฺวํ ภิกฺขุ อุกฺกณฺิ โตติ ปุจฺฉิตฺวา อาม ภนฺเตติ วุตฺเต กสฺมา เอวมกาสิ อตฺถิ ปน เต โกจิ ชีวิตปฺปจฺจโยติ อาห ฯ อาม ภนฺเตติ ฯ กินฺเต อตฺถีติ ฯ กหาปณสตํ ภนฺเตติ ฯ เตนหิ กติปิ ตาว สกฺขรา อาหร คเณตฺวา ชานิสฺสสิ สกฺกา วา ตตฺตเกน ชีวิตุํ โน วาติ ฯ โส สกฺขรา อาหริ ฯ อถ นํ สตฺถา อาห ปริโภคตฺถาย ตาว ปณฺณาสํ เปหิ ทฺวินฺนํ โคณานํ อตฺถาย จตุวีสติ เอตฺตกนฺนาม วีชตฺถาย ยุคนงฺคลตฺถาย กุทฺทาลตฺถาย วาสีผรสุอตฺถายาติ ฯ เอวํ คณิยมาเน ตํ กหาปณสตํ นปฺปโหติ ฯ อถ นํ สตฺถา ภิกฺขุ ตว กหาปณา อปฺปกา กถํ เอเต นิสฺสาย ตณฺหํ ปูเรสฺสสิ อตีเต กิร ปณฺฑิตา จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรตฺวา อปฺโปิ ตมตฺเตน ทฺวาทสโยชนฏฺ าเน กฏิปฺปมาเณน สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสาเปตุํ สมตฺถา ยาว ฉตฺตึส สกฺกา จวนฺติ เอตฺตกํ กาลํ เทวรชฺชํ กาเรตฺวาปิ มรณกาเล ตณฺหํ อปูเรตฺวา ว กาลมกํสูติ วตฺวา เตน ยาจิโต อตีตํ อาหริ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อคฺคิทตฺตปุโรหิต ภาค ๖ หน้า ๑๐๕ – ๑๐๖)

๒. โส (อคฺคิทตฺโต) กิร มหาโกสลสฺส ปุโรหิโต อโหสิ ฯ อถ นํ ปิตริ กาลกเต ราชา ปเสนทิโกสโล อยํ ปิตุ เม ปุโรหิโตติ คารเวน ตสฺมึเยว ฐาเน เปตฺวา ตสฺส อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตกาเล ปจฺจุคฺคมนํ กโรติ อาจริย อิธ นิสีทถาติ สมานาสนํ ทาเปสิ ฯ โส จินฺเตสิ อยํ ราชา อติวิย มยิ คารวํ กโรติ น โข ปน ราชูนํ นิจฺจกาลเมว สกฺกา จิตฺตํ คเหตุํ ราชา ปน ยุวา ทหโร สมานวเยเนว หิ สทฺธึ รชฺชํ นาม สุขํ โหติ อหญฺจมฺหิ มหลฺลโก ปพฺพชิตุํ เม ยุตฺตนฺติ ฯ โส ราชานํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา นคเร เภริญฺจาราเปตฺวา สตฺตาเหน สพฺพํ อตฺตโน ธนํ ทานมุเข วิสฺสชฺเชตฺวา พาหิรกปฺปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ ฯ ตํ นิสฺสาย ทส ปุริสสหสฺสานิ อนุปฺปพฺพชึสุ ฯ โส เตหิ สทฺธึ องฺคมคธานญฺจ กุรุรฏฺ สฺส จ อนฺตราวาสํ กปฺเปตฺวา อิมํ โอวาทํ เทติ ตาตา ยสฺส โว กามวิตกฺกาทโย อุปฺปชฺชนฺติ โส นทิโต เอเกกํ วาลุกาปุฏํ อุทฺธริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน โอกิรตูติ ฯ เต สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กามวิตกฺกาทีนํ อุปฺปนฺนกาเล ตถา กรึสุ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. น้องชายผู้น้อยที่สุดนั้น หมอบลงแล้ว ณ ที่ใกล้แห่งเท้า ร้องไห้กลิ้งเกลือกอยู่แล้ว ในกาลแห่งภิกษุหนุ่มมาแล้ว กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. บิดา ของท่าน บ่นเพ้ออยู่เทียว เป็นผู้มีกาละอันกระทําแล้ว ย่อมเป็น ก็ อ. ร้อยแห่งกหาปณะ อันบิดา ของท่านนั้น วางไว้ แล้ว ในมือ ของกระผม อ. กระผม จะกระทํา ซึ่งอะไร ด้วยร้อยแห่งกหาปณะนั้น ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุหนุ่ม ห้ามแล้วว่า อ. ความต้องการ ด้วยกหาปณะ ท. มีอยู่ แก่เรา หามิได้ ดังนี้ คิดแล้วว่า อ. ประโยชน์ อะไร แก่เรา ด้วยการเที่ยวไป เพื่อก้อนข้าว ในตระกูลของบุคคลอื่น ท. แล้วจึงเป็นอยู่ อันเรา อาจ เพื่ออันอาศัย ซึ่งร้อยแห่งกหาปณะนั้นแล้วจึงเป็นอยู่ อ. เรา จักสึก ดังนี้ ในกาลอันเป็นส่วนอื่นอีก ฯ อ. ภิกษุหนุ่มนั้น ผู้อันความไม่ยินดียิ่งบีบคั้นแล้ว ผู้มีการสาธยายและกัมมัฏฐานอันสละแล้ว เป็นราวกะว่ามีโรคผอมเหลือง ได้เป็นแล้ว ฯ ครั้งนั้น อ. ภิกษุหนุ่มและสามเณร ท. ถามแล้ว ซึ่งภิกษุหนุ่ม นั้นว่า อ. เหตุนี้ อะไร ดังนี้ ครั้นเมื่อคําว่า อ. เรา เป็นผู้กระสันขึ้นแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ อันภิกษุหนุ่มนั้น กล่าวแล้ว บอกแล้ว แก่อาจารย์และอุปัชฌาย์ ท. ฯ ครั้งนั้น อ. อาจารย์และอุปัชฌาย์ ท. เหล่านั้น นําไปแล้ว ซึ่งภิกษุหนุ่มนั้น สู่สํานัก ของพระศาสดา แสดงแล้ว แก่พระศาสดา ฯ อ. พระศาสดา ตรัสถามแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ได้ยินว่า อ. เธอ เป็นผู้กระสันขึ้นแล้ว ย่อมเป็น จริงหรือ ดังนี้ ครั้นเมื่อคําว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าข้า อ.อย่างนั้น ดังนี้ อันภิกษุหนุ่มนั้น กราบทูลแล้ว ตรัสแล้วว่า อ. เธอ ได้กระทําแล้ว อย่างนี้ เพราะเหตุไร ก็ อ. ปัจจัยแห่งชีวิต อะไร ๆ ของเธอ มีอยู่ หรือดังนี้ ฯ อ. ภิกษุหนุ่ม กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าข้า อ. อย่างนั้น ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสถามแล้วว่า อ. อะไร ของเธอ มีอยู่ ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุหนุ่ม กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ร้อยแห่งกหาปณะ มีอยู่ ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ. เธอ จงนํามา ซึ่งก้อนกรวด ท. แม้เล็กน้อย ก่อน อ. เธอ นับแล้ว จักรู้ว่า อันเธอ อาจ เพื่ออันเป็นอยู่ ด้วยร้อยแห่งกหาปณะ อันมีประมาณเท่านั้น หรือ หรือว่า อันเธอ ไม่อาจ เพื่ออันเป็นอยู่ ด้วยร้อยแห่งกหาปณะ อันมีประมาณเท่านั้น ดังนี้ ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุหนุ่มนั้น นํามาแล้ว ซึ่งก้อนกรวด ท. ฯ ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า อ. เธอ จงตั้งไว้ ซึ่งก้อนกรวด ท. ห้าสิบ เพื่อประโยชน์แก่ปัจจัยเป็นเครื่องบริโภค ก่อน จงตั้งไว้ ซึ่งก้อนกรวด ท. ยี่สิบสี่ เพื่อประโยชน์ แก่โค ท. สอง จงตั้งไว้ ซึ่งก้ อนกรวด ชื่ออันมีประมาณเท่านี้ เพื่อประโยชน์แก่พืช จงตั้งไว้ ซึ่งก้อนกรวด ชื่ออันมีประมาณเท่านี้ เพื่อประโยชน์แก่แอกและไถ จงตั้งไว้ ซึ่งก้อนกรวด ชื่ออันมีประมาณเท่านี้ เพื่อประโยชน์แก่จอบ จงตั้งไว้ ซึ่งก้อนกรวด ชื่ออันมีประมาณเท่านี้ เพื่อประโยชน์แก่มีดและขวาน ดังนี้ กะภิกษุนั้น ฯ ครั้นเมื่อจํานวนแห่งก้อนกรวด อันภิกษุนั้น นับอยู่ อย่างนี้ อ. ร้อยแห่งกหาปณะนั้น ย่อมไม่เพียงพอ ฯ ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ อ. กหาปณะ ท. ของเธอ เป็นสภาพน้อย ย่อมเป็น อ. เธอ อาศัยแล้ว ซึ่งกหาปณะ ท. เหล่านั้น ยังความทะยานอยาก จักให้เต็ม อย่างไร ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นไปล่วงแล้ว อ. บัณฑิต ท. ยังบุคคล ให้กระทําแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระราชาผู้จักรพรรดิ เป็นผู้สามารถ เพื่ออันยังฝนคือรัตนะเจ็ดให้ตก โดยประมาณแห่งสะเอว ในที่มีโยชน์สิบสองเป็นประมาณ ด้วยอาการ สักว่ามืออันตนปรบแล้ว เป็น แม้ยังเทวดาให้ กระทําแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระราชาแห่งเทพ, ตลอด อ. ท้าวสักกะ ท. สามสิบหกพระองค์ ย่อมเคลื่อน เพียงใด กาลอันมี ประมาณเพียงนั้น ยังความทะยานอยาก ไม่ให้เต็มแล้ว ในกาลเป็นที่ตายเทียว ได้กระทําแล้ว ซึ่งกาละ ดังนี้ กะภิกษุนั้น ผู้อันภิกษุนั้น ทูลวิงวอนแล้ว ทรงนํามาแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปล่วงแล้ว ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา (อัคคิทัต) นั้น ได้เป็นปุโรหิตของพระเจ้ามหาโกศล ฯ ทีนั้น ครั้นเมื่อพระราชบิดาสวรรคตแล้ว พระราชาทรงพระนามว่าปเสนทิโกศล ทรงดําริว่า ผู้นี้ เป็นปุโรหิตของพระชนกเรา จึงทรงตั้งเขาไว้ในตําแหน่งนั้นนั่นแล เพราะความเคารพ ในเวลาที่เขามาสู่ที่บํารุงของพระองค์ ทรงทําการเสด็จลุกรับ รับสั่งให้พระราชทานอาสนะเสมอกัน ด้วยพระดํารัสว่า อาจารย์ เชิญนั่งบนอาสนะนี้ ฯ อัคคิทัตนั้น คิดว่า พระราชาพระองค์นี้ ทรงทําความเคารพในเราอย่างเหลือประมาณ แต่เราก็ไม่อาจเอาพระทัยพระราชาทั้งหลายได้ตลอดกาลเป็นนิตย์เทียว อนึ่ง พระราชาก็ยังทรงพระเยาว์ยังหนุ่มน้อย ธรรมดาว่าความเป็นพระราชากับคนผู้มีวัยเสมอกันนั่นแล เป็นเหตุให้เกิดความสุข ส่วนเราเป็นคนแก่ เราควรบวช ฯ เขากราบทูลให้พระราชาพระราชทานพระบรมราชานุญาตการบวชแล้ว ให้คนตีกลองเที่ยวไปในพระนครแล้ว สละทรัพย์ของตนทั้งหมดในการให้ทานเป็นสําคัญ ๗ วันแล้ว บวชเป็นนักบวชภายนอก ฯ บุรุษหมื่นหนึ่งอาศัยอัคคิทัต นั้น บวชตามแล้ว ฯ อัคคิทัตนั้น พร้อมนักบวชเหล่านั้น อยู่อาศัยระหว่างแคว้นอังคะ แคว้นมคธ และแคว้นกุรุ ให้โอวาทนี้ว่า พ่อทั้งหลาย บรรดาพวกเธอ ผู้ใดเกิดกามวิตกเป็นต้น ผู้นั้นจงขนหม้อทรายคนละหม้อ จากแม่น้ำ เกลี่ยลง ณ ที่นี้ ฯ นักบวชเหล่านั้น รับว่า ดีละ ในเวลากามวิตกเป็นต้นเกิดขึ้น ก็ทําอย่างนั้น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อตุลอุปาสก ภาค ๖ หน้า ๑๘๔ – ๑๘๕)

๑. โส กิร สาวตฺถีวาสี อุปาสโก ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร เอกทิวสํ เต อุปาสเก อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย วิหารํ คนฺตฺวา เรวตตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกาโม หุตฺวา เรวตตฺเถรํ วนฺทิตฺวา นิสีทิ ฯ โส ปนายสฺมา ปฏิสลฺลานาราโม สีโห วิย เอกจโร ตสฺมา เตน สทฺธึ น กิญฺจิ กเถสิ ฯ โส อยํ เถโร น กิญฺจิ กเถสีติ กุทฺโธ อุฏฺฐาย สารีปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต เถเรน เกนตฺเถน อาคตตฺถาติ วุตฺเต ภนฺเต อหํ อิเม อุปาสเก อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย เรวตตฺเถรํ อุปสงฺกมึ ตสฺส เม เถโร น กิญฺจิ กเถสิ โสหํ ตสฺส กุชฺฌิตฺวา อิธาคโต ธมฺมํ เม กเถถาติ อาห ฯ อถ เถโร เตนหิ อุปาสกา นิสีทถาติ พหุกํ กตฺวา อภิธมฺมกถํ กเถสิ ฯ อุปาสโก อภิธมฺมกถา นาม อติสณฺหา อติสุขุมา เถโร พหุํ อภิธมฺมเมว กเถสิ อมฺหากํ อิมินา โก อตฺโถติ กุชฺฌิตฺวา ปริสํ อาทาย อานนฺทตฺเถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ เถเรนาปิ กึ อุปาสกาติ วุตฺเต ภนฺเต มยํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย เรวตตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา ตสฺส สนฺติเก อลฺลาปสลฺลาปมตฺถํปิ อลภิตฺวา กุทฺธา สารีปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ อาคมิมฺหา โสปิ โน อติสณฺหํ พหุํ อภิธมฺมเมว กเถสิ อิมินา อมฺหากํ โก อตฺโถติ เอตสฺสาปิ กุชฺฌิตฺวา อิธาคตมฺเห กเถหิ โน ภนฺเต ธมฺมกถนฺติ ฯ เตนหิ นิสีทิตฺวา สุณาถาติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อตุลอุปาสก ภาค ๖ หน้า ๑๘๕ – ๑๘๖)

๒. เถโร เตสํ สุวิญฺเญยฺยํ กตฺวา อปฺปกเมว ธมฺมํ กเถสิ ฯ เต เถรสฺสาปิ กุชฺฌิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ ฯ อถ เน สตฺถา อาห กสฺมา อุปาสกา อาคตตฺถาติ ฯ ธมฺมสฺสวนตฺถาย ภนฺเตติ ฯ สุโต ปน โว ธมฺโมติ ฯ ภนฺเต มยํ อาทิโต เรวตตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา โส อมฺเหหิ สทฺธึ น กิญฺจิ กเถสิ ตสฺส กุชฺฌิตฺวา สารีปุตฺตตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา เตน โน พหุ อภิธมฺโม กถิโต ตํ อสลฺลกฺเขตฺวา กุชฺฌิตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา เตน โน อปฺปมตฺตโก ว ธมฺโม กถิโต ตสฺสาปิ กุชฺฌิตฺวา อิธาคตมฺหาติ ฯ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา อตุล โปราณโต ปฏฺฐาย อาจิณฺณเมเวตํ ตุณฺหีภูตมฺปิ พหุกถํปิ มนฺทกถํปิ ครหนฺติเยว เอกนฺตํ ครหิตพฺโพเยว หิ ปสํสิตพฺโพเยว วา นตฺถิ ราชาโนปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ มหาป วิมฺปิ จนฺทิมสุริเยปิ อากาสารทโยปิ จตุปฺปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ อนฺธพาลานํ หิ นินฺทา วา ปสํสา วา อปฺปมาณํ ปณฺฑิเตน ปน เมธาวินา นินฺทิโต นินฺทิโต นาม ปสํสิโต ปสํสิโต นาม โหตีติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ. อตุละนั้น เป็นอุบาสก ผู้อยู่ในเมืองชื่อว่าสาวัตถีโดยปกติ ผู้มีอุบาสกมีร้อยห้าเป็นประมาณเป็นบริวาร เป็น พาเอาแล้ว ซึ่งอุบาสก ท. เหล่านั้น ไปแล้ว สู่วิหาร เพื่อต้องการแก่อันฟังซึ่งธรรม ในวันหนึ่ง เป็นผู้ ใคร่เพื่ออันฟัง ซึ่งธรรม ในสํานัก ของพระเถระชื่อว่าเรวตะ เป็น ไหว้แล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าเรวตะ นั่งแล้ว ฯ ก็ อ. พระเถระชื่อว่าเรวตะ ผู้มีอายุ นั้น เป็นผู้มีความหลีกเร้นเป็นที่มายินดี เป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ราวกะ อ. ราชสีห์ ย่อมเป็น เพราะเหตุนั้น อ. พระเถระนั้น ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อะไร ๆ กับ ด้วยอุบาสกนั้น ฯ อ. อุบาสกนั้น ผู้โกรธแล้วว่า อ. พระเถระนี้ ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อะไร ๆ ดังนี้ ลุกขึ้นแล้ว ไปแล้ว สู่สํานัก ของพระเถระชื่อว่าสารีบุตร ยืนแล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ครั้นเมื่อคําว่า อ. ท่าน ท. เป็นผู้มาแล้ว ด้วยความต้องการอะไร ย่อมเป็น ดังนี้ อันพระเถระ กล่าวแล้ว กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กระผม พาเอาแล้ว ซึ่งอุบาสก ท. เหล่านี้ เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าเรวตะ เพื่อต้องการ แก่อันฟังซึ่งธรรม อ. พระเถระ ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อะไร ๆ แก่กระผม นั้น อ. กระผมนั้น โกรธแล้ว ต่อพระเถระนั้น เป็นผู้มาแล้ว ในที่นี้ ย่อมเป็น อ. ท่าน ขอจงกล่าว ซึ่งธรรม แก่กระผม ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ. พระเถระ กล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก ท. ถ้าอย่างนั้น อ. ท่าน ท. จงนั่งเถิด ดังนี้ กล่าวแล้ว ซึ่งอภิธรรมกถา กระทํา ให้เป็นถ้อยคํามาก ฯ อ. อุบาสก โกรธแล้วว่า ชื่อ อ. อภิธรรมกถา เป็นถ้อยคําอันละเอียดยิ่ง เป็นถ้อยคําอันสุขุมยิ่ง ย่อมเป็น อ. พระเถระ กล่าวแล้ว ซึ่งอภิธรรม อันมาก นั่นเทียว อ. ประโยชน์ อะไร ด้วยอภิธรรมนี้ มีอยู่ แก่เรา ท. ดังนี้ พาเอาแล้ว ซึ่งบริษัท ได้ไปแล้ว สู่สํานัก ของพระเถระชื่อว่าอานนท์, ครั้นเมื่อคําว่า ดูก่อนอุบาสก อ. อะไร ดังนี้ แม้อันพระเถระ กล่าวแล้ว กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กระผม ท. เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าเรวตะ เพื่ อต้องการแก่อันฟังซึ่งธรรม อ. กระผม ท. ไม่ได้แล้ว ซึ่งเหตุ แม้สักว่าการสนทนาและการปราศรัย ในสํานัก ของพระเถระนั้น โกรธแล้ว มาแล้ว สู่สํานัก ของพระเถระชื่อว่าสารีบุตร อ. พระเถระ แม้นั้น กล่าวแล้ว ซึ่งอภิธรรม อันมาก อันละเอียดยิ่ง นั่นเทียว แก่กระผม ท. อ. กระผม ท. โกรธแล้ว ต่อพระเถระ แม้นั่นว่า อ. ประโยชน์ อะไร ด้วยอภิธรรม นี้ มีอยู่ แก่เรา ท. ดังนี้ เป็นผู้มาแล้ว ในที่นี้ ย่อมเป็น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่าน ขอจงกล่าว ซึ่งธรรมกถา แก่กระผม ท. ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ กล่าวแล้วว่ า ถ้าอย่างนั้น อ. ท่าน ท. นั่งแล้ว จงฟัง ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระเถระแสดงธรรมแก่พวกเขาแต่น้อย ๆ ทําให้เข้าใจง่าย ๆ พวกเขา โกรธแม้ต่อพระเถระแล้ว ก็ไปยังสํานักพระบรมศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ฯ ลําดับนั้น พระบรมศาสดาตรัสกะพวกเขาว่า อุบาสกทั้งหลาย พวกท่านมาทําไมกัน ฯ พวกอุบาสก กราบทูลว่า พวกข้าพระองค์มาเพื่อต้องการฟังธรรม พระเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดา ตรัสว่า ก็พวกท่านฟังธรรมแล้วหรือ ฯ พวกอุบาสก กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เบื้องต้น พวกข้าพระองค์เข้าไปหาพระเรวตเถระ ท่านไม่กล่าวอะไร กับพวกข้าพระองค์เลย พวกข้าพระองค์โกรธท่านแล้ว จึงเข้าไปหาพระสารีบุตรเถระ พระเถระนั้น แสดงอภิธรรมแก่พวกข้าพระองค์มากมาย พวกข้าพระองค์กําหนดอภิธรรมนั้นไม่ได้ จึงโกรธแล้วเข้าไปหาพระอานนทเถระ พระเถระนั้น แสดงธรรมแก่พวกข้าพระองค์น้อยนัก พวกข้าพระองค์โกรธแม้ต่อท่าน แล้วมาในที่นี้ ฯ พระบรมศาสดา ทรงสดับถ้อยคําของเขาแล้ว จึงตรัสว่า อตุละ ข้อนั้น เขาเคยประพฤติกันมาแต่โบราณทีเดียว ชนทั้งหลายตําหนิทั้งคนนิ่ง ทั้งคนพูดมาก ทั้งคนพูดน้อยทีเดียว ด้วยว่า ผู้อันเขาพึงตําหนิอย่างเดียวเท่านั้น หรือว่า ผู้อันเขาพึงสรรเสริญอย่างเดียว ไม่มีเลย แม้พระราชาทั้งหลาย คนบางพวกก็นินทา บางพวกก็สรรเสริญ แผ่นดินใหญ่ก็ดี พระจันทร์และพระอาทิตย์ก็ดี อากาศเป็นต้นก็ดี คนบางพวกนินทา บางพวกสรรเสริญ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประทับนั่งแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ๔ คนบางพวกนินทา บางพวกสรรเสริญ ก็การนินทาหรือสรรเสริญของพวกคนอันธพาลไม่เป็นประมาณ แต่ผู้ที่ถูกบัณฑิตผู้มีปัญญาติเตียน จึงชื่อว่า เป็นอันติเตียน ผู้อันบัณฑิตสรรเสริญแล้ว ชื่อว่าเป็นอันสรรเสริญ ดังนี้แล้ว ได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

แปล โดยพยัญชนะ
(เมณฺฑกเสฏฺฐี ภาค ๗ หน้า ๓๑ – ๓๒)

๑. อถสฺส (เสฏฺฐิโน) ชายา ฉาตเก อวตฺถรนฺเต มตฺติกาย ขียมานาย ภิตฺติปเทเสสุ อวสิฏฺฐมตฺติกํ ปาเตตฺวา เตเมตฺวา อฑฺฒาฬฺหกมตฺเต วีหี ลภิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา เอกํ ตณฺฑุลนาฬึ คเหตฺวา ฉาตกกาเล พหู โจรา โหนฺตีติ โจรภเยน เอกสฺมึ กุเฏ ปกฺขิปิตฺวา ปิทหิตฺวา ภูมิยํ นิกฺขมิตฺวา เปสิ ฯ อถ นํ เสฏฺฐี ราชุปฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา อาห ภทฺเท ฉาโตมฺหิ อตฺถิ กิญฺจีติ ฯ สา วิชฺชมานํ นตฺถีติ อวตฺวา สามิ เอกา ตณฺฑุลนาฬี อตฺถีติ อาห ฯ กหํ สาติ ฯ โจรภเยน เม นิขนิตฺวา ปิตาติ ฯ เตนหิ นํ อุทฺธริตฺวา กิญฺจิ ปจาหีติ ฯ สเจ ยาคุํ ปจิสฺสามิ เทฺว วาเร ภวิสฺสติ สเจ ภตฺตํ ปจิสฺสามิ เอกวารเมว ภวิสฺสติ กึ ปจามิ สามีติ ฯ อมฺหากํ อญฺโ ปจฺจโย นตฺถิ ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ว มริสฺสาม ภตฺตเมว ปจาหีติ ฯ สา ภตฺตํ ปจิตฺวา ปญฺจ โกฏฺ าเส กตฺวา เสฏฺฐิโน ภตฺตโกฏฺฐาสํ วฑฺเฒตฺวา ปุรโต เปสิ ฯ ตสฺมึ ขเณ คนฺธมาทนปพฺพเต เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิ ฯ อนฺโตสมาปตฺติยํ กิร สมาปตฺติผเลน ชิฆจฺฉา น พาธติ สมาปตฺติวุฏฺฐิตานํ ปน พลวตี หุตฺวา อุทรปฏลํ ฑหนฺตี วิย อุปฺปชฺชติ ตสฺมา เต ลภนฏฺฐานํ โอโลเกตฺวา คจฺฉนฺติ ฯ ตํทิวสญฺจ เตสํ ทานํ ทตฺวา เสนาปติฏฺฐานาทีสุ อญฺญตรํ สมฺปตฺตึ ลภนฺติ ตสฺมา โสปิ ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกนฺโต สกลชมฺพุทีเป ฉาตกภยํ อุปฺปนฺนํ เสฏฺฐิเคเห จ ปญฺจนฺนํ ชนานํ นาฬิโกทโน ว ปกฺโก สทฺธา นุ โข เอเต สกฺขิสฺสนฺติ วา มม สงฺคหํ กาตุนฺติ เตสํ สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ทิสฺวา ปตฺตจีวรมาทาย คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส ปุรโต ทฺวาเร ฐิตเมว อตฺตานํ ทสฺเสสิ ฯ โส ตํ ทิสฺวา ว ปสนฺนจิตฺโต ปุพฺเพปิ มยา ทานสฺส อทินฺนตฺตา เอวรูปํ ฉาตกํ ทิฏฺํ อิทํ โข ปน ภตฺตํ มํ เอกทิวสญฺเญว รกฺเขยฺย อยฺยสฺส ปน ทินฺนํ อเนกาสุ กปฺปโกฏีสุ มม หิตาวหํ ภวิสฺสตีติ ตํ ภตฺตปาตึ อาทาย ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต โอกิริ ฯ

แปล โดยอรรถ
(เมณฺฑกเสฏฺฐี ภาค ๗ หน้า ๓๒ – ๓๓)

๒. อุปฑฺฒาวเสเส ภตฺเต ปจฺเจกพุทฺโธ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ ฯ อถ นํ ภนฺเต เอกาย ตณฺฑุลนาฬิยา ปญฺจนฺนํ ชนานํ ปกฺกโอทนสฺส อยํ เอโก โกฏฺ าโส อิมํ ทฺวิธา กาตุํ น สกฺกา มา มยฺหํ อิธ โลเก สงฺคหํ กโรถ นิรวเสสํ ทาตุกาโมมฺหีติ วตฺวา สพฺพํ ภตฺตมทาสิ ทตฺวา จ ปน ปตฺถนํ เปสิ มา ภนฺเต ปุน นิพฺพตฺตฏฺฐาเน เอวรูปํ ฉาตกภยํ อทฺทสํ อิโต ปฏฺฐาย สกลชมฺพุทีปวาสีนํ วีชภตฺตํ ทาตุํ สมตฺโถ ภเวยฺยํ สหตฺเถน กมฺมํ กตฺวา ชีวิตํ น กปฺเปยฺยํ อฑฺฒเตรสโกฏฺฐสตานิ โสธาเปตฺวา สีสํ นหายิตฺวา เตสํ ทฺวาเร นิสีทิตฺวา อุทฺธํ โอโลกิตกฺขเณเยว เม รตฺตสาลิธารา ปติตฺวา สพฺพโกฏฺเฐ ปูเรยฺยุนฺติ ฯ ภริยาปิสฺส มม สามิเก ชิฆจฺฉาย ปีฬิยมาเน น สกฺกา มยา ภุญฺชิตุนฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาสํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ปตฺถนํ เปสิ ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย นิพฺพตฺตฏฺฐาเน เอวรูปํ ฉาตกภยํ น ปสฺเสยฺยํ ภตฺตถาลิกํ ปุรโต กตฺวา สกลชมฺพุทีปวาสีนํ ภตฺตํ เทนฺติยาปิ จ เม ยาว น อุฏฺฐหามิ ตาว คหิตคฺคหิตฏฺฐานํ ปูริตเมว โหตูติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. ภรรยา ของเศรษฐีนั้น ครั้นเมื่อความหิว ท่วมทับอยู่ ครั้นเมื่อดินเหนียว สิ้นไปอยู่ ยังดินเหนียวอันเหลือลงแล้ว ในส่วนแห่งฝาเรือน ท. ให้ตกแล้ว ให้เปียกแล้ว ได้แล้ว ซึ่งข้าวเปลือก ท. มีกึ่งแห่งอาฬหกเป็นประมาณ ซ้อมแล้ว ถือเอาแล้ว ซึ่งทะนานอันเต็มแล้วด้วยข้าวสาร ทะนานหนึ่ง ใส่เข้าแล้ว ในหม้อ ใบหนึ่ง ปิดแล้ว ฝังตั้งไว้แล้ว ในแผ่นดิน เพราะอันกลัวแต่โจรว่า อ. โจร ท. มาก ย่อมมี ในกาลแห่งมหาชน หิวแล้ว ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ. เศรษฐี มาแล้ว แต่ที่เป็นที่บํารุงซึ่งพระราชา กล่าวแล้วว่า แน่ะนางผู้เจริญ อ. เรา เป็นผู้หิวแล้ว ย่อมเป็น อ. วัตถุ อะไร ๆ มีอยู่หรือ ดังนี้ กะภรรยานั้น ฯ อ. ภรรยานั้น ไม่กล่าวถึงแล้ว ซึ่งวัตถุ อันมีอยู่ว่า อ. วัตถุ ย่อมไม่มี ดังนี้ กล่าวแล้วว่า ข้าแต่นาย อ. ทะนานอันเต็มแล้วด้วยข้าวสาร ทะนานหนึ่ง มีอยู่ ดังนี้ ฯ อ. เศรษฐี ถามแล้วว่า อ. ทะนานอันเต็มแล้วด้วยข้าวสาร นั้น มีอยู่ ในที่ไหน ดังนี้ ฯ อ. ภรรยา กล่าวแล้วว่า อ. ทะนานอันเต็มแล้วด้วยข้าวสาร อันดิฉัน ฝังตั้งไว้แล้ว เพราะอันกลัวแต่โจร ดังนี้ ฯ อ. เศรษฐี กล่าวแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ. เธอ ขุดขึ้นแล้ว ซึ่งทะนานอันเต็มแล้วด้วยข้าวสาร นั้น จงหุงต้ม ซึ่งโภชนะอะไร ๆ ดังนี้ ฯ อ. ภรรยา กล่าวแล้วว่า ถ้าว่า อ. ดิฉัน จักต้ม ซึ่งข้าวต้มไซร้ อ. ข้าวต้ม นั้น จักมี สิ้นวาระ ท. ๒ ถ้าว่า อ. ดิฉัน จักหุง ซึ่งข้าวสวยไซร้ อ. ข้าวสวยนั้น จักมี สิ้นวาระหนึ่งนั่นเทียว ข้าแต่นาย อ. ดิฉัน จะหุงต้ม ซึ่งอะไร ดังนี้ ฯ อ. เศรษฐี กล่าวแล้วว่า อ. ปัจจัย อย่างอื่น ของเรา ท. ย่อมไม่มี อ. เรา ท. กินแล้ว ซึ่งข้าวสวยเทียว จักตาย อ. เธอ จงหุง ซึ่งข้าวสวยนั่นเทียว ดังนี้ ฯ อ. ภรรยา นั้น หุงแล้ว ซึ่งข้าวสวย ทําแล้ว ให้เป็นส่วน ๕ ยังส่วนแห่งข้าวสวย ของเศรษฐี ให้เจริญแล้ว วางไว้แล้วข้างหน้า ฯ ในขณะนั้น อ. พระปัจเจกพุทธเจ้า องค์หนึ่ง ที่ภูเขาชื่อว่าคันธมาทน์ ออกแล้ว จากสมาบัติ ฯ ได้ยินว่า อ. ความหิว ย่อมไม่เบียดเบียน ในภายในแห่งสมาบัติ เพราะผลแห่งสมาบัติ ฯ แต่ว่า อ. ความหิว เป็นธรรมชาติมีกําลัง เป็น ราวกะว่าเผาอยู่ ซึ่งพื้นแห่งท้อง ย่อมเกิดขึ้น แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ผู้ออกแล้วจากสมาบัติ เพราะเหตุนั้น อ. พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ตรวจดูแล้ว ซึ่งที่เป็นที่ได้ ย่อมไป ฯ ก็ อ. ชน ท. ถวายแล้ว ซึ่งทาน แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ย่อมได้ ซึ่ง ในสมบัติ ท. มีตําแหน่งแห่งเสนาบดีเป็นต้นหนา สมบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ในวันนั้น เพราะเหตุนั้น อ. พระปัจเจกพุทธเจ้าแม้นั้น ตรวจดูอยู่ ด้วยจักษุ อันเป็นทิพย์ คิดแล้วว่า อ. ภัยคือความหิว เกิดขึ้นแล้ว ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ก็ อ. ข้าวสุกแห่งข้าวสารมีทะนานเป็นประมาณเทียว อันบุคคลหุงแล้ว เพื่อชน ท. ๕ ในเรือนของเศรษฐี อ. ชน ท. เหล่านั้น เป็นผู้มีศรัทธา จักเป็น หรือหนอแล หรือว่า จักอาจ เพื่ออันทํา ซึ่งการสงเคราะห์ แก่เรา ดังนี้ เห็นแล้ว ซึ่งความที่แห่งชน ท. เหล่านั้น เป็นผู้มีศรัทธาด้วย ซึ่งความที่แห่งชน ท. เหล่านั้น เป็นผู้สามารถ เพื่ออันทําซึ่งการสงเคราะห์ด้วย ถือเอาแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร ไปแล้ว แสดงแล้ว ซึ่งตน ผู้ยืนแล้ว ณ ประตู ข้างหน้า ของเศรษฐีนั่นเทียว ฯ อ. เศรษฐีนั้น เห็นแล้ว ซึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นเทียว เป็นผู้มีจิตอันเลื่อมใสแล้ว เป็น คิดแล้วว่า อ. ความหิว มีอย่างนี้เป็นรูป อันเรา เห็นแล้ว เพราะความที่แห่งทานเป็นทานอันเราไม่ถวายแล้ว แม้ในกาลก่อน ก็ อ. ข้าวสวย นี้ แล พึงรักษา ซึ่งเรา สิ้นวันหนึ่งนั่นเทียว ส่วนว่า อ. ทาน อันอันเรา ถวายแล้ว แก่พระผู้เป็นเจ้า เป็นทานนํามาซึ่งประโยชน์เกื้อกูล แก่เรา ในโกฏิแห่งกัปป์ ท. มิใช่หนึ่ง จักเป็น ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งถาดแห่งข้าวสวย นั้น เกลี่ยลงแล้ว ในบาตร ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. เมื่อภัตรเหลือกึ่งหนึ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้า ใช้มือปิดบาตรเสีย ฯ ทีนั้น เศรษฐีกราบเรียนท่านว่า ท่านขอรับ นี้เป็นส่วนหนึ่งแห่งข้าวสุกที่เขาหุงไว้เพื่อคน ๕ คน ด้วยข้าวสารทะนานหนึ่ง กระผมไม่อาจแบ่งภัตรนี้ให้เป็น ๒ ส่วนได้ ขอพระคุณเจ้าจงอย่าทําการสงเคราะห์กระผมในโลกนี้เลย กระผมต้องการจะถวายไม่ให้เหลือแล้วได้ถวายภัตรทั้งหมด ฯ ก็แล ครั้นถวายแล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า ท่านเจ้าข้า กระผม อย่าได้ประสบฉาตกภัยเห็นปานนี้ ในที่ที่กระผมบังเกิดอีกเลยตั้งแต่บัดนี้ไป กระผมพึงสามารถเพื่อจะให้พันธุ์พืชและภัตรแก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ไม่พึงทํางานเลี้ยงชีพด้วยมือของตนเอง ในขณะที่กระผมให้คนทําความสะอาดฉาง ๑,๒๕๐ ฉางแล้ว สนานศีรษะนั่งอยู่ที่ประตูฉางเหล่านั้นแล้ว แหงนดูเท่านั้น ธารแห่งข้าวสาลีแดง พึงตกลงมายังฉางทั้งหมดให้เต็มเพื่อกระผม ฯ แม้ภรรยาเศรษฐีนั้น ก็คิดว่า เมื่อสามีเราถูกความหิวเบียดเบียนอยู่ เราก็ไม่อาจเพื่อจะบริโภคได้ จึงถวายส่วนของตนเองแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วตั้งความปรารถนาว่า ท่านเจ้าขา จําเดิมแต่นี้ไป ดิฉันไม่พึงประสบฉาตกภัยเห็นปานนี้ ในสถานที่ที่ดิฉันบังเกิดแล้ว อนึ่ง แม้เมื่อดิฉันวางถาดภัตรไว้ข้างหน้า ให้ภัตรแก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ดิฉันยังไม่ลุกขึ้นตราบใด ที่แห่งภัตรที่ดิฉันตักแล้ว ๆ จงเต็มอย่างเดิมตราบนั้น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(สมฺพหุลภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๕๕ – ๑๕๖)

๑. วตฺถุ ยมกวคฺเค ปเร จ น วิชานนฺตีติ คาถาวณฺณนาย อาคตเมว ฯ วุตฺตํ เหตํ ตถาคตสฺส ตตฺถ หตฺถินาเคน อุปฏฺิ ยมานสฺส วสนภาโว สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ อโหสิ ฯ สาวตฺถีนครโต อนาถปิณฺฑิโก วิสาขา มหาอุปาสิกาติเอวมาทีนิ มหากุลานิ อานนฺทตฺเถรสฺส สาสนํ ปหิณึสุ สตฺถารํ โน ภนฺเต ทสฺเสถาติ ฯ ทิสาวาสิโนปิ ปญฺจสตา ภิกฺขู วุตฺถวสฺสา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา จิรสฺสํ สุตา โน อาวุโส อานนฺท ภควโต สมฺมุขา ธมฺมกถา สาธุ มยํ อาวุโส อานนฺท ลเภยฺยาม ภควโต สมฺมุขา ธมฺมกถํ สวนายาติ ยาจึสุ ฯ เถโร เต ภิกฺขู อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา เตมาสํ เอกวิหาริโน ตถาคตสฺส สนฺติกํ เอตฺตเกหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุปสงฺกมนํ อยุตฺตนฺติ จินฺเตตฺวา เอกโก ว สตฺถารํ อุปสงฺกมิ ฯ ปาริเลยฺยโก ตํ ทิสฺวา ทณฺฑมาทาย ปกฺขนฺทิ ฯ สตฺถา โอโลเกตฺวา อเปหิ ปาริเลยฺยก มา นิวารยิ พุทฺธุปฏฺฐาโก เอโสติ อาห ฯ โส ตตฺเถว ทณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณํ อาปุจฺฉิ ฯ เถโร นาทาสิ ฯ นาโค สเจ อุคฺคหิตวตฺโต ภวิสฺสติ สตฺถุ นิสีทนปาสาณผลเก อตฺตโน ปริกฺขารํ น เปสฺสตีติ จินฺเตสิ ฯ เถโร ปตฺตจีวรํ ภูมิยํ เปสิ ฯ วตฺตสมฺปนฺนา หิ ครูนํ อาสเน วา สยเน วา อตฺตโน ปริกฺขารํ น เปนฺติ ฯ เถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(สมฺพหุลภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๕๖ – ๑๕๗)

๒. สตฺถา เอกโก ว อาคโตสีติ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อาคตภาวํ สุตฺวา กหํ ปเนเตติ วตฺวา ตุมฺหากํ จิตฺตํ อชานนฺโต พหิ เปตฺวา อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ปกฺโกสาหิ เนติ อาห ฯ เถโร ตถา อกาสิ ฯ สตฺถา เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ ภนฺเต ภควา พุทฺธสุขุมาโล เจว ขตฺติยสุขุมาโล จ ตุมฺเหหิ เตมาสํ เอกเกหิ ติฏฺฐนฺเตหิ นิสีทนฺเตหิ จ ทุกฺกรํ กตํ วตฺตปฏิวตฺตการโกปิ มุโขทกาทิทายโกปิ นาโหสิ มญฺเญติ วุตฺเต ภิกฺขเว ปาริเลยฺยกหตฺถินา มยฺหํ สพฺพกิจฺจานิ กตานิ เอวรูปํ หิ สหายํ ลภนฺเตน เอกโต วสิตุํ ยุตฺตํ อลภนฺตสฺส เอกจริยภาโว ว เสยฺโยติ วตฺวา นาควคฺเค อิมา คาถา อภาสิ

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ
สทฺธึจรํ สาธุวิหาริธีรํ
อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ
จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา ฯ
โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ
สทฺธึจรํ สาธุวิหาริธีรํ
ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย
เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. เรื่อง มาแล้ว ในกถาเป็นเครื่องพรรณนาซึ่งเนื้อความแห่งพระคาถาว่า ปเร จ น วิชานนฺติ ดังนี้เป็นต้น ในยมกวรรคนั่นเทียว ฯ จริงอยู่ อ. คํา นั่นว่า อ. ความเป็นคืออันประทับอยู่ แห่งพระตถาคต ผู้อันช้างตัวประเสริฐ บํารุงอยู่ ในป่าชื่อว่าปาริไลยกะนั้น เป็นสภาพปรากฏแล้ว ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้เป็นแล้ว ฯ อ. ตระกูลใหญ่ ท. อันมีอย่างนี้ คือ อ. เศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ อ. นางวิสาขา ผู้มหาอุบาสิกา เป็นต้น ส่งไปแล้ว ซึ่งข่าวสาส์น แก่พระเถระชื่อว่าอานนท์ จากพระนครชื่อว่าสาวัตถี มีอันให้รู้ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่าน ขอจงแสดง ซึ่งพระศาสดา แก่เรา ท. ดังนี้เป็นเหตุ ฯ อ. ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ แม้ผู้อยู่ในทิศโดยปกติ ผู้มีกาลฝนอันอยู่แล้ว เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่ อว่าอานนท์ อ้อนวอนแล้วว่า ข้าแต่ท่านอานนท์ ผู้มีอายุ อ. วาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ในที่พร้อมพระพักตร์ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า อันเรา ท. ฟังแล้ว สิ้นกาลนาน ข้าแต่ท่านอานนท์ ผู้มีอายุ ดังเรา ท. ขอโอกาส อ. เรา ท. พึงได้ เพื่ออันฟัง ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ในที่พร้อมพระพักตร์ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ พาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. เหล่านั้น ไปแล้ว ในที่นั้น คิดแล้วว่า อ. อันเข้าไป สู่สํานัก ของพระตถาคต ผู้ประทับอยู่พระองค์เดียวโดยปกติ ตลอดหมวดแห่งเดือนสาม กับ ด้วยภิกษุ ท. ผู้มีประมาณเท่านี้ ไม่ควรแล้ว ดังนี้ ผู้ผู้เดียวเทียว เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ฯ อ. ช้างชื่อว่าปาริไลยกะ เห็นแล้ว ซึ่งพระเถระนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งท่อนไม้ แล่นไปแล้ว ฯ อ. พระศาสดา ทรงทอดพระเนตรแล้ว ตรัสแล้วว่า ดูก่อนปาริไลยกะ อ. เจ้า จงหลีกไป อ. เจ้า อย่าห้ามแล้ว อ. ภิกษุนั่น เป็นผู้บํารุงซึ่งพระพุทธเจ้า ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. ช้างชื่อว่าปาริไลยกะนั้น ทิ้งแล้ว ท่อนไม้ ในที่นั้น นั่นเทียว ถามโดยเอื้อเฟื้อแล้ว ซึ่งการรับเฉพาะซึ่งบาตรและจีวร ฯ อ. พระเถระ ไม่ได้ให้แล้ว ฯ อ. ช้างตัวประเสริฐ คิดแล้วว่า ถ้าว่า อ. ภิกษุนี้ เป็นผู้มีวัตรอันเรียนแล้ว จักเป็นไซร้ อ. ภิกษุนี้ จักไม่วาง ซึ่งบริขาร ของตน บนแผ่นแห่งหินเป็นที่ประทับนั่ง ของพระศาสดา ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ วางแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร บนภาคพื้น ฯ จริงอยู่ อ. ชน ท. ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยวัตร ย่อมไม่วาง ซึ่งบริขาร ของตน บนที่เป็นที่นั่งหรือ หรือว่า บนที่เป็นที่นอน ของครู ท. ฯ อ. พระเถระ ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา นั่งแล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ดังนี้ อันพระคันถรจนาจารย์ กล่าวแล้ว ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระบรมศาสดาตรัสถามว่า เธอมารูปเดียวเท่านั้นหรือ ทรงสดับความว่าพระเถระมากับภิกษุ ๕๐๐ รูป ตรัสว่า ก็ภิกษุเหล่านั้นอยู่ที่ไหน เมื่อพระเถระกราบทูลว่า ข้าพระองค์ ไม่ทราบพระทัยของพระองค์ จึงพักไว้ข้างนอก แล้วมาเฝ้า จึงตรัสว่า จงเรียกภิกษุเหล่านั้นเข้ามาเถิด ฯ พระเถระได้ทําอย่างนั้น ฯ พระบรมศาสดาทรงทําปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านั้นแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระพุทธเจ้าสุขุมาลชาติ และทรงเป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติ พระองค์ผู้เดียวประทับยืนและประทับนั่งอยู่ตลอดไตรมาส ทรงทําสิ่งที่ทําได้ยากแล้ว ผู้ทําวัตรปฏิบัติก็ดี ผู้ถวายน้ำบ้วนพระโอษฐ์เป็นต้นก็ดี เห็นจะมิได้มี จึงตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย กิจทุกอย่าง ช้างปาลิไลยกะทําแก่เราแล้ว อันที่จริง การที่บุคคล เมื่อได้สหายเห็นปานนี้อยู่ร่วมกัน ควรแล้ว เมื่อไม่ได้ การเที่ยวไปคนเดียวนั่นแหละ ประเสริฐกว่า แล้วได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ ในนาควรรคว่า

ถ้าว่า บุคคลพึงได้สหาย ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตัว มีธรรมเครื่องอยู่
ดีงาม เป็นนักปราชญ์ ไว้เป็นผู้เที่ยวไปด้วยกันไซร้ เขาพึงครอบงํา
อันตรายทั้งสิ้นเสียแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น ฯ
หากว่าบุคคลไม่พึงได้สหาย ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตัว มีธรรมเครื่อง
อยู่ดีงาม เป็นนักปราชญ์ ไว้เป็นผู้เที่ยวไปด้วยกันไซร้ เขาพึงเที่ยวไป
คนเดียว เหมือนพระราชาทรงละแว่นแคว้น ที่ทรงชนะเด็ดขาดแล้ว
(เสด็จไปพระองค์เดียว) (หรือ) เหมือนพญาช้างมาตังคะละโขลงแล้ว
เที่ยวไปในป่าตัวเดียว ฉะนั้น ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

แปล โดยพยัญชนะ
(สงฺฆเภทปริสกฺกน ภาค ๖ หน้า ๒๐ – ๒๑)

๑. เอกทิวสํ หิ เทวทตฺโต สงฺฆเภทาย ปริสกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจสิ ฯ ตํ สุตฺวา เถโร สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ อิธาหํ ภนฺเต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสึ อทฺทสา โข มํ ภนฺเต เทวทตฺโต ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวาน เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ อชฺชตคฺเคทานาหํ อาวุโส อานนฺท อญฺญตฺเรว ภควตา อญฺญตฺร ภิกฺขุสงฺเฆน อุโปสถํ กริสฺสามิ สงฺฆกมฺมานิ จาติ อชฺช ภควา เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทิสฺสติ อุโปสถญฺจ กริสฺสติ สงฺฆกมฺมานิ จาติ ฯ เอวํ วุตฺเต สตฺถา

สุกรํ สาธุนา สาธุ             สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ
ปาปํ ปาเปน สุกรํ            ปาปมริเยหิ ทุกฺกรนฺติ
อิมํ อุทานํ อุทาเนตฺวา อานนฺท อตฺตโน อหิตกมฺมํ นาม สุกรํ หิตกมฺมเมว ทุกฺกรนฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
สุกรานิ อสาธูนิ               อตฺตโน อหิตานิ จ
ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ         ตํ เว ปรมทุกฺกรนฺติ ฯ

ตสฺสตฺโถ ยานิ กมฺมานิ อสาธูนิ สาวชฺชานิ จ อปายสํวตฺตนิกานิ กตตฺตาเยว อตฺตโน อหิตานิ จ โหนฺติ ตานิ สุกรานิ ยํ ปน กตตฺตา อตฺตโน หิตญฺจ อนวชฺชตฺเถน สาธุญฺจ สุคติสํวตฺตนิกญฺเจว นิพฺพานสํวตฺตนิกญฺจ กมฺมํ ตํ ปาจีนนินฺนาย คงฺคาย อุพฺพตฺเตตฺวา ปจฺฉามุขกรณํ วิย อติทุกฺกรนฺติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(กาลตฺเถร ภาค ๖ หน้า ๒๒ – ๒๓)

๒. โส (กาลตฺเถโร) ตํ สุตฺวา ว กุจฺฉิยํ อุฏฺฐิเตน ฑาเหน สนฺตปฺปมาโน อิทานิ สา มยิ ภินฺนาติ เวเคน คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณมานํ ทิสฺวา สตฺถารํ อาห ภนฺเต อยํ อิตฺถี ทนฺธา สุขุมํ ธมฺมกถํ น ชานาติ อิมิสฺสา ขนฺธาทิปฺปฏิสํยุตฺตํ สุขุมํ ธมฺมกถํ อกเถตฺวา ทานกถํ วา สีลกถํ วา กเถตุํ วฏฺฏตีติ ฯ สตฺถา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ตฺวํ ทุปฺปญฺโ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย พุทฺธานํ สาสนํ ปฏิกฺโกสสิ อตฺตฆาตาเยว วายมสีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

โย สาสนํ อรหตํ              อริยานํ ธมฺมชีวินํ
ปฏิกฺโกสติ ทุมฺเมโธ           ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ปาปิกํ
ผลานิ กณฺฏกสฺเสว           อตฺตฆญฺญฺาย ผลฺลตีติ ฯ

ตสฺสตฺโถ โย ทุมฺเมโธ ปุคฺคโล อตฺตโน สกฺการหานิภเยน ปาปิกํ ทิฏฺึ นิสฺสาย ธมฺมํ วา โสสฺสาม ทานํ วา ทสฺสามาติ วทนฺเต ปฏิกฺโกสนฺโต อรหตํ อริยานํ ธมฺมชีวินํ พุทฺธานํ สาสนํ ปฏิกฺโกสติ ฯ ตสฺส ตํ ปฏิกฺโกสนํ สา จ ปาปิกา ทิฏฺฐิ เวฬุสงฺขาตสฺส กณฺฏกสฺส ผลานิ วิย โหติ ตสฺมา ยถา กณฺฏโก ผลานิ คณฺหนฺโต อตฺตฆญฺญาย ผลฺลติ อตฺตโน ฆาตตฺถเมว ผลฺลติ เอวํ โสปิ อตฺตโน ฆาตาย ผลฺลตีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ในวันหนึ่ง อ. พระเทวทัต ตะเกียกตะกายอยู่ เพื่ออันทําลายซึ่งสงฆ์ เห็นแล้ว ซึ่งพระอานนท์ ผู้มีอายุ ผู้เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว บอกแล้ว ซึ่งความประสงค์ ของตน ฯ อ. พระเถระ ฟังแล้ว ซึ่งคํานั้น ไปแล้ว สู่สํานัก ของพระศาสดา ได้กราบทูลแล้ว ซึ่งคํานั่นว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ นุ่งแล้ว ในสมัยอันเป็นเบื้องต้นแห่งวัน ในพระวิหารชื่อว่าเวฬุวันนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร ได้เข้าไปแล้ว สู่พระนครชื่อว่าราชคฤห์ เพื่อก้อนข้าว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระเทวทัต ได้เห็นแล้วแล ซึ่งข้าพระองค์ ผู้เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว ในพระนครชื่อว่าราชคฤห์, อ. พระเทวทัตนั้น ครั้นเห็นแล้ว เข้าไปหาแล้ว โดย อ. ข้าพระองค์ ย่อมอยู่ โดยส่วนแห่งทิศใด ส่วนแห่งทิศนั้น, อ. พระเทวทัตนั้น ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวแล้ว ซึ่งคํานั่นว่า ดูก่อนอานนท์ ผู้มีอายุ อ. เรา จักกระทํา ซึ่งอุโบสถด้วย ซึ่งสังฆกรรม ท. ด้วย เว้น จากพระผู้มีพระภาคเจ้านั่นเทียว เว้น จากหมู่แห่งภิกษุ ในกาลอันมีวันนี้ เป็นเบื้องต้น ในกาลนี้ ดังนี้ กะข้าพระองค์, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนี้ อ. พระเทวทัต จักทําลาย ซึ่งสงฆ์, อ. พระเทวทัต จักกระทํา ซึ่งอุโบสถด้วย ซึ่งสังฆกรรม ท. ด้วย เว้น จากพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้น จากหมู่แห่งภิกษุ ดังนี้ กะพระผู้มีพระภาคเจ้า ฯ ครั้นเมื่อคําอย่างนี้ อันพระเถระ กราบทูลแล้ว, อ. พระศาสดา ทรงเปล่งแล้ว ซึ่งพระอุทาน นี้ว่า

อ. กรรมดี เป็นกรรมอันคนดีกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมดี
เป็นกรรมอันคนชั่วกระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น, อ. กรรมชั่ว เป็นกรรม
อันคนชั่วกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น อ. กรรมชั่ว เป็นกรรมอันชน ท.
ผู้เป็นอริยะ กระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอานนท์ ชื่อ อ. กรรมอันไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน นั่นเทียว เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น ดังนี้ ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ว่า
อ. กรรม ท. เหล่าใด เป็นกรรมไม่ดีด้วย เป็นกรรมไม่เป็นประโยชน์
เกื้อกูล แก่ตนด้วย (ย่อมเป็น), อ. กรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอัน
บุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมใด แล เป็นประโยชน์
เกื้อกูลด้วย เป็นกรรมดีด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม นั้นแล เป็นกรรมอัน
บุคคลกระทําได้โดยยากอย่างยิ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

อ. เนื้อความว่า อ. กรรม ท. เหล่าใด เป็นกรรมไม่ดี คือว่า เป็นกรรมเป็นไปกับด้วยโทษ คือว่า เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมในอบายด้วย ชื่อว่า เป็นกรรมไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เพราะความที่แห่งกรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอันตนกระทําแล้วนั่นเทียวด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น๑ ฯ ส่วนว่า อ. กรรม ใด ชื่อว่า เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เพราะความที่แห่งกรรมนั้น เป็นกรรมอันตนกระทําแล้วด้วย ชื่อว่า เป็นกรรมดี เพราะอรรถว่าเป็นกรรมมีโทษหามิได้ด้วย คือว่า เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อสุคติด้วยนั่นเทียว เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อพระนิพพานด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม นั้น เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยยากอย่างยิ่ง ย่อมเป็น ราวกะ อ. อันทดขึ้นแล้วจึงกระทํา ซึ่งแม่น้ำชื่อว่าคงคา อันไหลไปแล้วใน ทิศปราจีน ให้เป็นแม่น้ำมีหน้าในภายหลัง ดังนี้ แห่งคําอันเป็นพระคาถานั้น อันบัณฑิต พึงทราบ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระกาลเถระนั้นพอฟังข่าวนั้นแล้ว ทุรนทุรายอยู่เพราะความกลัดกลุ้มอันตั้งขึ้นในท้อง คิดว่า บัดนี้ อุบาสิกานั้นแตกจากเราแล้ว รีบไปแล้ว เห็นนางกําลังฟังธรรมอยู่ในสํานักพระบรมศาสดา จึงกราบทูลพระบรมศาสดาว่า หญิงคนนี้โง่เขลา พระเจ้าข้า ย่อมไม่รู้ธรรมกถาอันละเอียด พระองค์อย่าตรัสธรรมกถาอันละเอียดซึ่งประกอบด้วยสภาวธรรมมีขันธ์เป็นต้น ตรัสทานกกาหรือสีลกถาแก่นาง ก็ควร ฯ พระบรมศาสดา ทรงทราบอัธยาศัยของพระกาลเถระนั้นแล้ว ตรัสว่า เธอมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า ย่อมคัดค้านคําสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เธอพยายามเพื่อฆ่าตนเองถ่ายเดียว ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า

บุคคลใดมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า คัดค้านคําสอนของพระ
อริยเจ้าทั้งหลาย ผู้เป็นพระอรหันต์ มีปกติเป็นอยู่โดยธรรม บุคคลนั้น
ย่อมเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง ประดุจขุยไผ่เกิดมาเพื่อฆ่าต้นไผ่ ฉะนั้น ฯ

เนื้อความพระคาถานั้นว่า บุคคลใดมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า คัดค้านพวกคนผู้กล่าวอยู่ว่า พวกเราจักฟังธรรม หรือว่า จักถวายทาน เพราะกลัวสักการะของตนจะเสื่อมไป ชื่อว่าคัดค้านคําสอนของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ผู้เป็นพระอรหันต์ มีปกติเป็นอยู่โดยธรรม คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ฯ การคัดค้านนั้นและทิฏฐิอันชั่วช้านั้นของบุคคลนั้น ย่อมเป็นเหมือนขุยของไม่มีหนาม กล่าวคือไม้ไผ่ เพราะฉะนั้น แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง เปรียบเหมือนไม้ไผ่เมื่อตกขุย ชื่อว่าเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง คือ เกิดมาเพื่อผลาญตนเองเท่านั้น ฉะนั้น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อตุลอุปาสก ภาค ๖ หน้า ๑๘๕ – ๑๘๖)

๑. อถ เน สตฺถา อาห กสฺมา อุปาสกา อาคตตฺถาติ ฯ ธมฺมสฺสวนตฺถาย ภนฺเตติ ฯ สุโต ปน โว ธมฺโมติ ฯ ภนฺเต มยํ อาทิโต เรวตตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา โส อมฺเหหิ สทฺธึ น กิญฺจิ กเถสิ ตสฺส กุชฺฌิตฺวา สารีปุตฺตตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา เตน โน พหุ อภิธมฺโม กถิโต ตํ อสลฺลกฺเขตฺวา กุชฺฌิตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา เตน โน อปฺปมตฺตโก ว ธมฺโม กถิโต ตสฺสาปิ กุชฺฌิตฺวา อิธาคตมฺหาติ ฯ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา อตุล โปราณโต ปฏฺฐาย อาจิณฺณเมเวตํ ตุณฺหีภูตมฺปิ พหุกถํปิ มนฺทกถํปิ ครหนฺติเยว เอกนฺตํ ครหิตพฺโพเยว หิ ปสํสิตพฺโพเยว วา นตฺถิ ราชาโนปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ มหาปฐวิมฺปิ จนฺทิมสุริเยปิ อากาสาทโยปิ จตุปฺปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ อนฺธพาลานํ หิ นินฺทา วา ปสํสา วา อปฺปมาณํ ปณฺฑิเตน ปน เมธาวินา นินฺทิโต นินฺทิโต นาม ปสํสิโต ปสํสิโต นาม โหตีติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(ภิกฺขูหิ ปุฏฺฐปญฺห ภาค ๖ หน้า ๑๗๗ – ๑๗๘)

๒. ภควโต กิร ภิกฺขุสงฺฆปริวุตสฺส สาเกตํ ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล เอโก สาเกตวาสี มหลฺลกพฺราหฺมโณ นครโต นิกฺขมนฺโต อนฺตรทฺวาเร ทสพลํ ทิสฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตาต นนุ นาม ปุตฺเตหิ ชิณฺณกาเล มาตาปิตโร ปฏิชคฺคิตพฺพา กสฺมา เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ อตฺตานํ น ทสฺเสสิ มยา ตาว ทิฏฺโ สิ มาตรํปิ ปสฺสิตุํ เอหีติ สตฺถารํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ อคมาสิ ฯ สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน ฯ พฺราหฺมณีปิ อาคนฺตฺวา สตฺถุ ปาเทสุ นิปติตฺวา ตาต เอตฺตกํ กาลํ กหํ คโตสิ นนุ นาม มาตาปิตโร มหลฺลกกาเล อุปฏฺ าตพฺพาติ วตฺวา ปุตฺตธีตโร เอถ ภาตรํ วนฺทถาติ วนฺทาเปสิ ฯ เต อุโภปิ ตุฏฺฐมานสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา ภนฺเต อิเธว นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ วตฺวา พุทฺธา นาม เอกฏฺฐาเนเยว นิพทฺธํ ภิกฺขํ น คณฺหนฺตีติ วุตฺเต เตนหิ ภนฺเต เย โว นิมนฺเตตุํ อาคจฺฉนฺติ เต อมฺหากํ สนฺติเก ปหิเณยฺยาถาติ อาหํสุ ฯ สตฺถา ตโต ปฏฺฐาย นิมนฺเตตุํ อาคเต คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส อาโรเจถาติ เปเสสิ ฯ เต คนฺตฺวา มยํ สฺวาตนาย สตฺถารํ นิมนฺเตมาติ พฺราหฺมณํ วทนฺติ ฯ พฺราหฺมโณ ปุนทิวเส อตฺตโน เคหโต ภตฺตภาชนสูเปยฺยภาชนานิ อาทาย สตฺถุ นิสีทนฏฺฐานํ คจฺฉติ ฯ อญฺญตฺถ ปน นิมนฺตเน อสติ สตฺถา พฺราหฺมณสฺเสว เคเห ภตฺตกิจฺจํ กโรติ ฯ เต อุโภปิ อตฺตโน เทยฺยธมฺมํ นิจฺจกาลํ ตถาคตสฺส เทนฺตา ธมฺมกถํ สุณนฺตา อนาคามิผลํ ปาปุณึสุ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก ท. อ. ท่าน ท. เป็นผู้มาแล้ว ย่อมเป็น เพราะเหตุไร ดังนี้ กะอุบาสก ท. เหล่านั้น ฯ อ. อุบาสก ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ ท. เป็นผู้มาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่กันฟังซึ่งธรรม ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสถามแล้วว่า ก็ อ. ธรรม อันท่าน ท. ฟังแล้ว หรือ ดังนี้ ฯ อ. อุบาสก ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ ท. เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าเรวตะ แต่ต้น, อ. พระเถระชื่อว่าเรวตะนั้น ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อะไร ๆ กับ ด้วยข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. โกรธแล้ว ต่อพระเถระชื่อว่าเรวตะนั้น เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าสารีบุตร, อ. อภิธรรม อันมาก อันพระเถระชื่อว่าสารีบุตรนั้น กล่าวแล้ว แก่ข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. กําหนดไม่ได้แล้ว ซึ่งอภิธรรมนั้น โกรธแล้ว เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระ ชื่อว่าอานนท์, อ. ธรรม อันมีประมาณน้อยเทียว อันพระเถระชื่อว่าอานนท์นั้น กล่าวแล้ว แก่ข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. โกรธแล้ว ต่อพระเถระชื่อว่าอานนท์แม้นั้น เป็นผู้มาแล้ว ในที่นี้ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ทรงสดับแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าว ของอุบาสกนั้น ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอตุละ อ. อันนินทา หรือ หรือว่า อ. อันสรรเสริญนั่น อันชน ท. ประพฤติแล้วนั่นเทียว จําเดิม แต่กาลมีในก่อน, อ. ชน ท. ย่อมตําหนิ นั่นเทียว แม้ซึ่งบุคคล ผู้เป็นผู้นิ่งเป็นแล้ว แม้ซึ่งบุคคลผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวมาก แม้ซึ่งบุคคล ผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวน้อย, ด้วยว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคลพึงตําหนิ โดยส่วนเดียวนั่นเทียว หรือ หรือว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคลพึงสรรเสริญ โดยส่วนเดียวนั่นเทียว ย่อมไม่มี, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระราชา ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระราชา ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งธาตุ ท. มีอากาศเป็นต้น, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งธาตุ ท. มีอากาศเป็นต้น, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประทับนั่งตรัสอยู่ ซึ่งธรรม ในท่ามกลางแห่งบริษัทสี่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประทับนั่งตรัสอยู่ ซึ่งธรรม ในท่ามกลางแห่งบริษัทสี่, จริงอยู่ อ. การนินทา หรือ หรือว่า อ. การสรรเสริญ แห่งบุคคล ท. ผู้ทั้งบอดทั้งเขลา เป็นประมาณหามิได้ ย่อมเป็น, ส่วนว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคล ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องกําจัด ผู้เป็นบัณฑิต นินทาแล้ว ชื่อว่า เป็นผู้อันท่านนินทาแล้ว ย่อมเป็น, อ. บุคคล ผู้อันบุคคลผู้มีปัญญา เป็นเครื่องกําจัด ผู้เป็นบัณฑิต สรรเสริญแล้ว ชื่อว่า เป็นผู้อันท่านสรรเสริญแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา ในกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปเมืองสาเกต เพื่อบิณฑบาต พราหมณ์เฒ่าชาวเมืองสาเกตคนหนึ่ง กําลังเดินออกไปจากพระนคร พบพระทศพลที่ระหว่างประตู จึงหมอบลงแทบพระบาททั้ง ๒ แล้ว จับที่ข้อพระบาทไว้มั่น พลางกล่าวว่า พ่อ บุตรทั้งหลายพึงปรนนิบัติมารดาบิดา ในเวลาที่ท่านทั้งสองแก่แล้ว ชื่อมิใช่หรือ ทําไมพ่อจึงไม่แสดงพระองค์ (ให้ปรากฏ) แก่พวก ข้าพระองค์สิ้นกาลประมาณเพียงนี้ ข้าพระองค์เห็นพระองค์ก่อน, ขอพระองค์จงเสด็จมาเยี่ยมมารดาบ้าง ดังนี้แล้ว ได้พาพระบรมศาสดาไปสู่เรือนของตนแล้ว ฯ พระบรมศาสดาเสด็จไปที่เรือนนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดแล้ว พร้อมกับภิกษุสงฆ์ ฯ ฝ่ายพราหมณีมาแล้ว หมอบแทบพระบาททั้ง ๒ ของพระบรมศาสดาแล้วทูลว่า พ่อ พ่อไปที่ไหนตลอดกาลประมาณเพียงนี้ ธรรมดามารดาบิดา อันบุตรธิดาควรบํารุงในเวลาที่ท่านแก่เฒ่า ชื่อมิใช่หรือ ดังนี้แล้ว ให้บุตรธิดาทั้งหลายถวายบังคมแล้วด้วยบอกว่า พวกเจ้าจงมา, จงถวายบังคมพระพี่ชาย ฯ แม้สามีภรรยาทั้งสองนั้น มีใจยินดีแล้วอังคาสภิกษุสงฆ์ซึ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ทูลว่า ขอพระองค์โปรดรับภิกษาที่เรือนนี้เท่านั้นเป็นประจํา พระเจ้าข้า เมื่อพระบรมศาสดาตรัสว่า ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงรับภิกษาในที่แห่งเดียวเท่านั้นเป็นนิตย์ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระองค์ พึงส่งพวกคนที่มาเพื่อนิมนต์พระองค์ไปที่สํานักของพวกข้าพระองค์ ฯ ตั้งแต่นั้นมา พระบรมศาสดาทรงส่งพวกคนที่มาเพื่อนิมนต์ไป ด้วยพระดํารัสว่า พวกท่านจงไปบอกแก่พราหมณ์เถิด ฯ พวกเขาย่อมไปบอกกะพราหมณ์ว่า พวกเราจะนิมนต์พระบรมศาสดา เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ฯ ในวันรุ่งขึ้น พราหมณ์ก็ถือภาชนะภัตและภาชนะแกง จากเรือนของตนไปสู่สถานที่ที่พระบรมศาสดาประทับนั่งอยู่ ฯ ก็เมื่อไม่มีกิจนิมนต์ในที่อื่น พระบรมศาสดาย่อมทรงทําภัตกิจที่เรือนของพราหมณ์นั่นแล ฯ แม้สามีภรรยาทั้งสองนั้น ถวายไทยธรรมของตนแด่พระตถาคตอยู่ ฟังธรรมกถาอยู่ตลอดกาลเป็นนิตย์ บรรลุอนาคามิผลแล้ว ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐

แปล โดยพยัญชนะ
(มาร ภาค ๘ หน้า ๓๓ – ๓๔)

๑. เอกทิวสํ หิ วิกาเล สมฺพหุลา เถรา เชตวนมหาวิหารํ ปวิสิตฺวา ราหุลตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ วุฏฺฐาเปสุํ ฯ โส อญฺ ตฺถ วสนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต คนฺตฺวา ตถาคตสฺส คนฺธกุฏิยา ปมุเข นิปชฺชิ ฯ ตทา โส อายสฺมา อรหตฺตํ ปตฺโต อวสฺสิโก ว อโหสิ ฯ มาโร วสวตฺตี ภวเน ฐฃิโตเยว ตํ อายสฺมนฺตํ คนฺธกุฏิปฺปมุเข นิปนฺนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ สมณสฺส โคตมสฺส รุชนกา องฺคุลี พหิ นิปนฺนา สยํ อนฺโตคนฺธกุฏิยํ นิปนฺโน องฺคุลิยา ปีฬิยมานาย สยํ ปีฬิโต ภวิสฺสตีติ ฯ โส มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา อาคมฺม โสณฺฑาย เถรสฺส มตฺถกํ ปริกฺขิปิตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน โกญฺจรวํ รวิ ฯ สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิปนฺโน ตสฺส มารภาวํ ตฺวา มาร ตาทิสานํ สตสหสฺเสนาปิ มม ปุตฺตสฺส ภยํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺกา ปุตฺโต หิ เม อสนฺตาสี วีตตณฺโห มหาวิริโย มหาปญฺโญติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

นิฏฺฐํ คโต อสนฺตาสี            วีตตณฺโห อนงฺคโณ
อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานิ           อนฺติโมยํ สมุสฺสโย
วีตตณฺโห อนาทาโน          นิรุตฺติปทโกวิโท
อกฺขรานํ สนฺนิปาตํ           ชญฺญา ปุพฺพาปรานิ จ
ส เว อนฺติมสารีโร            มหาปญฺโญ (มหาปุริโสติ) วุจฺจตีติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อปุตฺตกเสฏฺฐี ภาค ๘ หน้า ๔๒ – ๔๓)

๒. ตสฺส กิร กาลกิริยํ สุตฺวา ราชา ปเสนฺทิโกสโล อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ กสฺส ปาปุณาตีติ ปุจฺฉิตฺวา รญฺโญติ สุตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ ตสฺส เคหโต ธนํ ราชกุลํ อภิหราเปตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา หนฺท กุโต นุ ตฺวํ มหาราช อาคจฺฉสิ ทิวาทิวสฺสาติ วุตฺเต อิธ ภนฺเต สาวตฺถิยํ เสฏฺฐี คหปติ กาลกโต ตมหํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชนฺเตปุรํ อภิหริตฺวา อาคจฺฉามีติ อาห ฯ สพฺพํ สุตฺเต อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ โส กิร สุวณฺณปาฏิยา นานคฺครสโภชเน อุปนีเต เอวรูปํ นาม มนุสฺสา ภุญฺชนฺติ กึ ตุมฺเห มยา สทฺธึ อิมสฺมึ เคเห เกลึ กโรถาติ โภชเน อุปฏฺฐิเต เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปลาเปตฺวา อิทํ มนุสฺสานํ โภชนนฺติ กาณาชกํ พิลงฺคทุติยํ ภุญฺชติ วตฺถยานจฺฉตฺเตสุปิ มนาเปสุ อุปฏฺฐาปิเตสุ มนุสฺเส เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต ปลาเปตฺวา สาณานิ ธาเรติ ชชฺชรรถเกน ยาติ ปณฺณจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนนาติ เอวํ รญฺญา อาโรจิเต สตฺถา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถสิ

ภูตปุพฺพํ โส มหาราช เสฏฺฐี คหปติ ตครสิขึ นาม ปจฺเจกพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสิ เทถ สมณสฺส ปิณฺฑนฺติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ ฯ ตสฺมึ กิร อสฺสทฺเธ พาเล เอวํ วตฺวา ปกฺกนฺเต ตสฺส ภริยา สทฺธา ปสนฺนา จิรสฺส วต เม อิมสฺส มุขโต เทหีติ วจนํ สุตํ อชฺช มม มโนรโถ ปูเรติ ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามีติ ปจฺเจกพุ ทฺธสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ในวันหนึ่ง อ. พระเถระ ท. ผู้มากพร้อม เข้าไปแล้ว สู่มหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสมัยมีกาลไปปราศแล้ว ไปแล้ว สู่ที่เป็นที่อยู่ ของพระเถระชื่อว่าราหุล ยังพระเถระชื่อว่าราหุล นั้น ให้ลุกขึ้นแล้ว ฯ อ. พระเถระชื่อว่าราหุลนั้น ไม่เห็นอยู่ ซึ่งที่เป็นที่อยู่ ในที่อื่น ไปแล้ว นอนแล้ว ที่หน้ามุข แห่งพระคันธกุฎี ของพระตถาคต ฯ ในกาลนั้น อ. พระเถระชื่อว่าราหุล ผู้มีอายุ นั้น บรรลุแล้ว ซึ่งพระอรหัต เป็นผู้มีพรรษาหามิได้เทียว ได้เป็นแล้ว ฯ อ. มาร ชื่อว่าวสวัสดี ดํารงอยู่แล้ว ในภพนั่นเทียว เห็นแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าราหุล ผู้มีอายุ นั้น ผู้นอนแล้ว ที่หน้ามุขแห่งพระคันธกุฎี คิดแล้วว่า อ. พระหน่อน้อย ผู้เสียดแทง ของพระสมณะ ผู้โคดม นอนแล้ว ในภายนอก, อ. พระสมณะ ผู้โคดม บรรทมแล้ว ในภายใน แห่งพระคันธกุฎี เอง, ครั้นเมื่อพระหน่อน้อย อันเรา บีบคั้นอยู่, อ. พระสมณะ ผู้โคดมนั้น เป็นผู้อันเราบีบคั้นแล้ว เอง จักเป็น ดังนี้ ฯ อ. มารนั้น เนรมิตเฉพาะแล้ว ซึ่งเพศแห่งช้างผู้พระราชา เชือกใหญ่ มาแล้ว รัดแล้ว ซึ่งกระหม่อม ของพระเถระ ด้วยงวง ร้องแล้ว ร้องเพียงดังนกกะเรียน ด้วยเสียง อันใหญ่ ฯ อ. พระศาสดา บรรทมแล้ว ในพระคันธกุฎี ทรงทราบแล้ว ซึ่งความที่แห่งช้างนั้นเป็นมาร ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมาร แม้อันแสน แห่งชน ท. ผู้เช่นกับด้วยท่าน ไม่อาจ เพื่ออัน ยังความกลัวให้เกิดขึ้น แก่บุตร ของเรา, เพราะว่า อ. บุตร ของเรา เป็นผู้ไม่สะดุ้งโดยปกติ เป็นผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีความเพียรมาก เป็นผู้มีปัญญามาก ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ว่า

อ. บุคคล ใด เป็นผู้ถึงแล้ว ซึ่งความสําเร็จ เป็นผู้ไม่สะดุ้งโดยปกติ
เป็นผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีกิเลสเพียงดังเนินหามิได้ เป็น
ได้ตัดแล้ว ซึ่งลูกศร อันยังสัตว์ให้ไปสู่ภพโดยปกติ ท., อ. ร่างกายนี้
ของบุคคลนั้น เป็นสภาพอันมีในที่สุด ย่อมเป็น, อ. บุคคล ใด เป็นผู้
มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีความถือมั่นหามิได้ เป็นผู้ฉลาดในนิรุตติ
และบท เป็น พึงรู้ ซึ่งอันประชุม แห่งอักษร ท. ด้วย ซึ่งเบื้องต้นและ
เบื้องปลาย ท. แห่งอักษร ท. ด้วย อ. บุคคลนั้นแล ผู้มีสรีระอันมีใน
ที่สุด อันเรา ย่อมเรียกว่า ผู้มีปัญญามาก (ผู้เป็นมหาบุรุษ) ดังนี้ ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา พระเจ้าประเสนทิโกศลทรงสดับการทํากาละของเศรษฐีนั้นแล้ว ตรัสถามว่า ทรัพย์สมบัติที่ไร้บุตรจะถึงแก่ใคร ทรงสดับว่า ถึงแก่พระราชา จึงทรงให้นําทรัพย์จากเรือนของเศรษฐีนั้น มายังราชตระกูลโดย (ใช้เวลา) ๗ วัน เสด็จเข้าไปสู่สํานักพระบรมศาสดา เมื่อพระบรมศาสดาตรัสว่า ขอเชิญมหาบพิตร พระองค์เสด็จมาจากไหนหนอแต่ยังวัน จึงทูลว่า พระเจ้าข้า คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในกรุงสาวัตถีนี้ ทํากาละเสียแล้ว หม่อมฉันนําทรัพย์สมบัติซึ่งไร้บุตรนั้นไปยังภายในพระราชวังแล้วจึงมา ฯ เรื่องทั้งปวง พึงทราบตามนัยที่มาในพระสูตรนั่นแหละ ฯ เมื่อพระราชากราบทูลอย่างนี้ว่า ได้ยินว่า เศรษฐีนั้น เมื่อเขานําโภชนะมีรสเลิศต่าง ๆ เข้าไปให้ด้วยถาดทอง ก็กล่าวว่า พวกมนุษย์ย่อมบริโภคโภชนะชื่อเห็นปานนี้ (เชียวหรือ) พวกเจ้าจะทําการประชดกับเราในเรือนนี้หรือ ? เมื่อเขาเข้าไปตั้งโภชนะไว้ให้ ก็ประหาร (มนุษย์เหล่านั้น) ด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ให้หนีไปแล้ว บริโภคข้าวปลายเกรียน มีน้ำผักดองเป็นที่ ๒ ด้วยคิดว่า นี้เป็นโภชนะของพวกมนุษย์ แม้เมื่อเขาเข้าไปตั้งผ้า ยาน และร่ม ที่น่าพอใจไว้ให้ ก็ประหารพวกมนุษย์ด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ให้หนีไปแล้ว นุ่งห่มผ้าป่าน กางร่มใบไม้ เดินทางด้วยรถเก่า ๆ พระบรมศาสดา จึงตรัสเล่าบุรพกรรมของเศรษฐีนั้นว่า มหาบพิตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คฤหบดีผู้เศรษฐีนั้นต้อนรับพระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อว่าตครสิขี ด้วยบิณฑบาต กล่าวว่า พวกท่านจงถวายบิณฑบาตแก่สมณะ ดังนี้แล้ว ก็ลุกจากอาสนะหลีกไป ฯ ได้ยินว่า เมื่อเศรษฐี ผู้ไม่มีศรัทธา ผู้โง่เขลานั้น กล่าวอย่างนั้นแล้วหลีกไป, ภรรยาของเขาเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส คิดว่า นานจริงหนอ เราจึงได้ยินคําว่า จงให้ จากปากของเศรษฐีนี้ มโนรถของเราจะเต็มในวันนี้ เราจักถวายบิณฑบาต แล้วรับบาตรของพระปัจเจกพุทธเจ้า บรรจุบาตรให้เต็มด้วยโภชนะอันประณีต แล้วจึงได้ถวายแล้ว ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อุคฺคเสนเสฏฺฐิปุตฺต ภาค ๘ หน้า ๒๖ – ๒๗)

๑. เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ เสฏฺฐิตฺโตปิ วํสมตฺถเก ฐิตโก ว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา วํสโต โอรุยฺห สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ ฯ อถ นํ สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา เอหิ ภิกฺขูติ อาห ฯ โส ตาวเทว อฏฺฐปริกฺขารธโร สฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย อโหสิ ฯ อถ นํ ภิกฺขู อาวุโส อุคฺคเสน สฏฺฐิหตฺถสฺส เต วํสสฺส มตฺถกโต โอตรนฺตสฺส ภยํ นาม นาโหสีติ ปุจฺฉิตฺวา นตฺถิ เม อาวุโส ภยนฺติ วุตฺเต สตฺถุ อาโรเจสุํ ภนฺเต อุคฺคเสโน น ภายามีติ วทติ อภูตํ วตฺวา อญฺํ พฺยากโรตีติ ฯ สตฺถา น ภิกฺขเว มม ปุตฺเตน อุคฺคเสเนน สทิสา ฉินฺนสํโยชนา ภิกฺขู ภายนฺติ น สนฺตสนฺตีติ วตฺวา พฺราหฺมณวคฺเค อิมํ คาถมาห

สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวา           โย เว น ปริตสฺสติ
สงฺคาติคํ วิสํยุตฺตํ             ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ ฯ

ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ กึ นุ โข อาวุโส เอวํ อรหตฺตุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน นฏธีตรํ นิสฺสาย นเฏหิ สทฺธึ วิจรณการณํ กึ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยการณนฺติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต ภิกฺขเว อุภยมฺเปตํ อิมินาเอว กตนฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ อตีตํ อาหริ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อุคฺคเสนเสฏฺฐิปุตฺต ภาค ๘ หน้า ๒๗ – ๒๘)

๒. อตีเต กิร กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติเย กริยมาเน พาราณสีวาสิโน กุลปุตฺตา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ ยานเกสุ อาโรเปตฺวา หตฺถกมฺมํ กริสฺสามาติ เจติยฏฺฐานํ คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค เอกํ เถรํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ปสฺสึสุ ฯ อเถกา กุลธีตา เถรํ โอโลเกตฺวา สามิกํ อาห สามิ อยฺโย โน ปิณฺฑาย ปวิสติ ยานเก จ โน ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปตฺตมสฺส อาหร ภิกฺขํ ทสฺสามาติ ฯ โส ปตฺตํ อาหริ ฯ ตํ ขาทนียโภชนียสฺส ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุโภปิ ปตฺถนํ กรึสุ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺเสว ภาคิโน ภเวยฺยามาติ ฯ โสปิ เถโร ขีณาสโว ตสฺมา โอโลเกนฺโต เตสํ ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ตฺวา สิตํ อกาสิ ฯ ตํ ทิสฺวา สา อิตฺถี สามิกํ อาห สามิ อมฺหากํ อยฺโย สิตํ กโรติ เอโส นฏทารโก ภวิสฺสตีติ ฯ สามิโกปิสฺสา เอวํ ภวิสฺสติ ภทฺเทติ วตฺวา ปกฺกามิ ฯ อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํ ฯ เต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตโตม จวิตฺวา สา อิตฺถี นฏเคเห นิพฺพตฺติ ปุริโส เสฏฺฐิเคเห ฯ โส เอวํ ภทฺเท ภวิสฺสตีติ ตสฺสา ปฏิ วจนฺสส ทินฺนตฺตา นเฏหิ สทฺธึ วิจริ ขีณาสวตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตํ นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ สาปิ นฏธีตา ยา เม สามิกสฺส คติ มยฺหํปิ สา เอว คตีติ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งเทศนา อ. การรู้พร้อมเฉพาะซึ่งธรรม ได้มีแล้ว แก่พันแห่งสัตว์ผู้มีลมปราณ ท. แปดสิบสี่ ฯ แม้ อ. บุตรของเศรษฐี ยืนอยู่แล้ว บนที่สุดแห่งไม้แป้นเทียว บรรลุแล้ว ซึ่งพระอรหัต กับ ด้วยปฏิสัมภิทา ท. ลงแล้ว จากไม้แป้น มาแล้ว สู่สํานัก ของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ด้วยอันตั้งไว้เฉพาะแห่งองค์ห้า ทูลขอแล้ว ซึ่งการบวช กะพระศาสดา ฯ ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ทรงเหยียดออกแล้ ว ซึ่งพระหัตถ์เบื้องขวา ตรัสแล้วว่า อ. เธอ เป็นภิกษุ เป็น จงมา ดังนี้ กะบุตรของเศรษฐีนั้น ฯ อ. บุตรของเศรษฐีนั้น เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งบริขารแปด เป็นราวกะว่าพระเถระผู้มีพรรษาหกสิบ ได้เป็นแล้ว ในขณะนั้นนั่นเทียว ฯ ครั้งนั้น อ. ภิกษุ ท. ถามแล้ว ซึ่งภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้นว่า ดูก่อนอุคคเสน ผู้มีอายุ ชื่อ อ. ความกลัว ไม่ได้มีแล้ว แก่ท่าน ผู้ข้ามลงอยู่ จากที่สุด แห่งไม้แป้น อันมีศอกหกสิบเป็นประมาณ หรือ ดังนี้, ครั้นเมื่อคําว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ. ความกลัว ย่อมไม่มี แก่กระผม ดังนี้ อันภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้น กล่าวแล้ว, กราบทูลแล้ว แก่พระศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ภิกษุชื่อว่าอุคคเสน ย่อมกล่าวว่า อ. กระผม ย่อมไม่กลัว ดังนี้, อ. ภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้น กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อันไม่มีแล้ว ย่อมพยากรณ์ ซึ่งพระอรหัตผลอันบุคคลพึงรู้ทั่ว ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. ภิกษุ ท. ผู้มีสังโยชน์อันตัดแล้ว ผู้เช่นกับ ด้วยอุคคเสน ผู้เป็นบุตร ของเรา ย่อมไม่กลัว, ย่อมไม่สะดุ้ง ดังนี้ ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ ในพราหมณวรรคว่า

อ. บุคคล ใด แล ตัดแล้ว ซึ่งสังโยชน์ทั้งปวง ย่อมไม่สะดุ้งรอบ, อ. เรา
ย่อมเรียก ซึ่งบุคคล ผู้ไปล่วงซึ่งกิเลสเป็นเครื่องข้อง ผู้พรากแล้ว (จาก
สังโยชน์) นั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ดังนี้ ฯ

ในวันหนึ่งอีก อ. ภิกษุ ท. ยังวาจาเป็นเครื่องกล่าวว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ. อะไร หนอ แล เป็นเหตุแห่งการเที่ยวไป กับ ด้วยนักฟ้อน ท. เพราะอาศัย ซึ่งธิดาของนักฟ้อนแห่งภิกษุ ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยอุปนิสัยแห่งพระอรหัต อย่างนี้ ย่อมเป็น, อ. อะไร เป็นเหตุแห่งอุปนิสัยแห่งพระอรหัต ย่อมเป็น ดังนี้ ให้ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ในโรงเป็นที่กล่าวกับเป็นที่แสดงซึ่งธรรม ฯ อ. พระศาสดา เสด็จมาแล้ว ตรัสถามแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. เป็นผู้นั่งพร้อมกันแล้ว ด้วยวาจาเป็นเครื่องกล่าว อะไร หนอ ย่อมมี ในกาลนี้ ดังนี้, ครั้นเมื่อคําว่า อ. ข้าพระองค์ ท. เป็นผู้นั่งพร้อมกันแล้ว ด้วยวาจาเป็นเครื่องกล่าว ชื่อ นี้ ย่อมมี ในกาลนี้ ดังนี้ อันภิกษุ ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้ว, ตรัสแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เหตุนั่น แม้ทั้งสอง อันอุคคเสนนี้นั่นเทียว กระทําแล้ว ดังนี้ ทรงนํามาแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปล่วงแล้ว เพื่ออันประกาศ ซึ่งเนื้อความนั้น ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา ในอดีตกาล เมื่อประชาชนกําลังสร้างพระเจดีย์ทองเพื่อพระกัสสปทศพล พวกกุลบุตรชาวเมองพาราณสี บรรทุกของเคี้ยวของบริโภคจํานวนมากในยานน้อยทั้งหลาย เดินไปยังเจดียสถานด้วยตั้งใจว่า พวกเราจักกระทําหัตถกรรม พบพระเถระรูปหนึ่ง ซึ่งกําลังเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในระหว่างทางแล้ว ฯ ลำดับนั้น นางกุลธิดาคนหนึ่งมองดูพระเถระแล้วพูดกะสามีว่า นาย พระผู้เป็นเจ้าของพวกเราเข้ามาอยู่เพื่อบิณฑบาต อนึ่ง ของเคี้ยวของบริโภคของพวกเราในยานน้อย ก็มีเป็นอันมาก ท่านจงนําบาตรของพระผู้เป็นเจ้านั้นมา พวกเราจักถวายภิกษา ฯ สามีนําบาตรมาแล้ว ฯ ภรรยาบรรจุบาตรนั้นให้เต็มด้วยของเคี้ยวของบรโภคแล้ว ให้สามีวางลงในมือของพระเถระ, แม้ทั้งสองคนที่ทําความปรารถนาว่า ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้า พึงเป็นผู้มีส่วนแห่งธรรมอันท่านเห็นแล้วนั่นแล ฯ แม้พระเถระนั้น เป็นพระขีณาสพ เพราะฉะนั้น ท่านเมื่อเลงดู ก็ทราบว่าความปรารถนาของสองสามีภรรยานั้น จะสําเร็จได้ จึงได้ทําการแย้มแล้ว ฯ หญิงนั้น เห็นอาการนั้นเขาจึงพูดกะสามีว่า นาย พระคุณเจ้าของพวกเรา ย่อมทำการแย้ม ท่านคงจักเป็นเด็กนักฟ้อน ฯ ฝ่ายสามีของนางตอบว่า ก็จักเป็นอย่างนั้น นางผู้เจริญ ดังนี้แล้ว หลีกไป ฯ นี้เป็นบุรพกรรมของสองสามีภรรยานั้น ฯ

พวกเขาดำรงอยู่ในอัตภาพนั้นชั่วอายุแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลก เคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้ว, หญิงนั้นบังเกิดในเรือนนักฟ้อน (ฝ่าย) ชายบังเกิดในเรือนของเศรษฐีแล้ว ฯ พระอุคคเสนนั้น เพราะว่าตนให้คําตอบแก่ภรรยานั้นว่า จักเป็นอย่างนั้น นางผู้เจริญ จึงท่องเที่ยวไปกับพวกนักฟ้อน อาศัยบิณฑบาตที่ถวายแล้วแก่พระเถระขีณาสพ จึงบรรลุพระอรหัตแล้ว ฯ

ฝ่ายลูกสาวนักฟ้อนนั้นคิดว่า อันใดเป็นคติของสามีเรา อันนั้นเอง ก็เป็นคติแม้ของเรา ดังนี้แล้ว บวชในสํานักนางภิกษุณีทั้งหลาย ดํารงอยู่ในพระอรหัตแล้วแล ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

แปล โดยพยัญชนะ
(อญฺญตรกุลปุตฺต ภาค ๗ หน้า ๑๕ – ๑๖)

๑. อถ นํ สตฺถา อุปาสก ปุพฺเพปิ มยา อิตฺถิโย นาม นทีอาทิสทิสา ตาสุ ปณฺฑิเตน โกโธ น กาตพฺโพติ วุตฺตํ ตฺวํ ปน ภวปฏิจฺฉนฺนตฺตา น สลฺลกฺเขสีติ วตฺวา เตน ยาจิโต ชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา อุปาสก อิตฺถิยา หิ อติจารินีภาโว ทานํ เทนฺตสฺส มจฺเฉรํ อิธโลกปรโลเกสุ สตฺตานํ อกุสกมฺมํ วินาสนตฺเถน มลํ อวิชฺชา ปน สพฺพมลานํ อุตฺตมํ มลนฺติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

มลิตฺถิยา ทุจฺจริตํ             มจฺเฉรํ ททโต มลํ
มลา เว ปาปกา ธมฺมา       อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ
ตโต มลา มลตรํ              อวิชฺชา ปรมํ มลํ
เอตํ มลํ ปหนฺตฺวาน          นิมฺมลา โหถ ภิกฺขโวติ ฯ

ตตฺถ ทุจฺจริตนฺติ อติจาโร ฯ อติจารินิญฺหิ อิตฺถึ สามิโกปิ เคหา นีหรติ มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คจฺฉนฺตํ ตฺวํ กุลสฺส อคารวภูตา อกฺขีหิปิ น ทฏฺ พฺพาติ ตํ นีหรนฺติ สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ เตนสฺสา ทุจฺจริตํ มลนฺติ วุตฺตํ ฯ ททโตติ ทายกสฺส ฯ ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล อิมสฺมึ เขตฺเต สมฺปนฺเน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามีติ จินฺเตนฺตสฺส นิปฺผนฺเน สสฺเส มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ โส มจฺเฉรวเสน จาคจิตฺเต อวิรุหนฺเต มนุสฺสสมฺปตฺตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ นิพฺพานสมฺปตฺตินฺติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย น ลภติ เตน วุตฺตํ มจฺเฉรํ ททโต มลนฺติ ฯ อญฺเ สุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย ฯ ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลา ธมฺมา ปน อิธโลเก จ ปรโลเก จ มลเมว ฯ ตโตติ เหฐฏฺา วุตฺตมลโต ฯ มลตรนฺติ อติเรกมลํ โว กเถมีติ อตฺโถ ฯ อวิชฺชาติ อฏฺฐวตฺถุกํ อญฺญาณเมว ปรมํ มลํ ฯ ปหนฺตฺวานาติ เอตํ มลํ ชหิตฺวา ภิกฺขเว ตุมฺเห นิมฺมลา โหถาติ อตฺโถ ฯ

แปล โดยอรรถ
(จูฬสาริภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๗)

๒. โส (จูฬสาริภิกฺขุ) กิร เอกทิวสํ เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ปณีตโภชนํ ลภิตฺวา อาทาย นิกฺขมนฺโต อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต อิทํ มยา เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ลทฺธํ ตุมฺเห อญฺญตฺถ เอวรูปํ โภชนํ น ลภิสฺสถ อิมํ ภุญฺชถ อหํ เต เวชฺชกมฺมํ นิจฺจกาลํ เอวรูปํ อาหารํ อาหริสฺสามีติ อาห ฯ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีภาโต ว ปกฺกามิ ฯ ภิกฺขู วิหารํ อาคนฺตฺวา สตฺถุ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ สตฺถา ภิกฺขเว อหิริโก นาม ปคพฺโภ กากสทิโส หุตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ตฺวา สุขํ ชีวติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ปน ทุกฺขํ ชีวตีติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

สุชีวํ อหิริเกน                 กากสูเรน ธํสินา
ปกฺขนฺทินา ปคพฺเภน         สงฺกิลิฏฺเฐน ชีวิตํ
หิริมตา จ ทุชฺชีวํ              นิจฺจํ สุจิคเวสินา
อลีเนนาปคพฺเภน             สุทฺธาชีเวน ปสฺสตาติ ฯ

ตตฺถ อหิริเกนาติ ฉินฺนหิโรตฺตปฺปเกน ฯ เอวรูเปน หิ อมาตรเมว มาตา เมติ อปิตาทโย เอว ปิตา เมติอาทินา นเยน วตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ปติฏฺฐาย สุเขน ชีวิตุํ สกฺกา ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก อ. คําว่า ชื่อ อ. หญิง ท. เป็นผู้เช่นกับ ด้วยสถานที่มีแม่น้ำเป็นต้น ย่อมเป็น, อ. ความโกรธ อันบัณฑิต ไม่พึงกระทํา ในหญิง ท. เหล่านั้น ดังนี้ อันเรา กล่าวแล้ว แม้ในกาลก่อน, แต่ว่า อ. ท่าน ย่อมไม่กําหนด เพราะความที่แห่งตนเป็นผู้อันภพปกปิดแล้ว ดังนี้ กะกุลบุตรนั้น ผู้อันกุลบุตรนั้นทูลอ้อนวอนแล้ว ทรงยังชาดก ให้พิสดารแล้ว ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก ก็ อ. ความเป็นแห่งหญิงผู้ประพฤติล่วงโดยปกติ เป็นมลทิน ของหญิง ย่อมเป็น, อ. ความตระหนี่ เป็นมลทิน ของบุคคล ผู้ให้อยู่ ซึ่งทาน ย่อมเป็น, อ. อกุศลกรรม เป็นมลทิน ของสัตว์ ท. ในโลกนี้และโลกอื่น ท. เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องยังสัตว์ ท. ให้พินาศ ย่อมเป็น, ส่วนว่า อ. อวิชชา เป็นมลทิน อันสูงสุด กว่ามลทิน ทั้งปวง ท. ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ว่า

อ. ความประพฤติชั่ว เป็นมลทิน ของหญิง ย่อมเป็น, อ. ความตระหนี่
เป็นมลทิน ของบุคคล ผู้ให้อยู่ ย่อมเป็น, อ. ธรรม ท. อันลามก
เป็นมลทินแล ในโลกนี้ด้วย ในโลกอื่นด้วย ย่อมเป็น, อ. เรา จะบอก
ซึ่งมลทินกว่า กว่ามลทินนั้น, อ. อวิชชา เป็นมลทิน อย่างยิ่ง
ย่อมเป็น, ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. ละขาดแล้ว ซึ่งมลทินนั่น เป็นผู้
มีมลทินออกแล้ว จงเป็น ดังนี้ ฯ

อ. ความประพฤติล่วง ชื่อว่า ทุจฺจริตํ ในพระคาถานั้น ฯ ก็ แม้ อ. สามี ย่อมนําออก ซึ่งหญิง ผู้ประพฤติล่วงโดยปกติ จากเรือน, อ. มารดาและบิดา ท. ย่อมนําออก ซึ่งหญิงนั้น ผู้ไปอยู่ สู่สํานัก ของมารดาและบิดา ท. ด้วยคําว่า อ. เธอ ผู้เป็นคนไม่เคารพต่อตระกูลเป็นแล้ว อันเรา ท. ไม่พึงเห็น แม้ด้วยนัยน์ตา ท. ดังนี้; อ. หญิงนั้น เป็นผู้มีที่พึ่งหามิได้ เป็น เที่ยวไปอยู่ ย่อมถึง ซึ่งความทุกข์ใหญ่; เพราะเหตุนั้น อ. ความประพฤติชั่ว แห่งหญิงนั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วว่า เป็นมลทิน ดังนี้ ฯ อ. อรรถว่า ของบุคคล ผู้ให้ ดังนี้ แห่งบทว่า ททโต ดังนี้ ฯ ก็ เมื่อบุคคลใด คิดอยู่ว่า ครั้นเมื่อนานี้ ถึงพร้อมแล้ว,อ. เรา จักถวาย ซึ่งภัต ท. มีสลากภัตเป็นต้น ดังนี้ ในกาลเป็นที่ไถซึ่งนา, ครั้นเมื่อข้าวกล้า สําเร็จแล้ว, อ. ความตระหนี่ เกิดขึ้นแล้ว ย่อมห้าม ซึ่งจิตอันประกอบพร้อมแล้วด้วยจาคะ, อ. บุคคลนั้น, ครั้นเมื่อจิตอันประกอบพร้อมแล้วด้วยจาคะ ไม่งอกงามอยู่ ด้วยอํานาจแห่งความตระหนี่, ย่อมไม่ได้ ซึ่งสมบัติ ท. สาม คือซึ่งสมบัติในมนุษย์ ซึ่งสมบัติอันเป็นทิพย์ ซึ่งสมบัติคือพระนิพพาน; เพราะเหตุนั้น อ.พระดํารัส ว่า มจฺเฉรํ ททโต มลํ ดังนี้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้ว ฯ อ. นัย นั่นนั่นเทียว ในบท ท. อันมีอย่างนี้เป็นรูป แม้เหล่าอื่น ฯ

อ. อรรถว่า ส่วนว่า อ. ธรรม ท. อันเป็นอกุศล เป็นมลทินนั่นเทียว ในโลกนี้ด้วย ในโลกอื่นด้วย ย่อมเป็น ดังนี้ แห่งหมวดสองแห่งบทว่า ปาปกา ธมฺมา ดังนี้ ฯ
อ. อรรถว่ า กว่ามลทินอันเรากล่าวแล้ ว ในหนหลัง ดังนี้ แห่งบทว่า ตโต ดังนี้ ฯ
อ. อรรถว่า อ. เรา จะบอก ซึ่งมลทินอันยิ่งกว่า แก่เธอ ท. ดังนี้ แห่งบทว่า มลตรํ ดังนี้ ฯ
อ.อรรถว่า อ. ความไม่รู้ อันมีวัตถุแปดนั่นเทียว เป็นมลทิน อย่างยิ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ แห่งบทว่า อวิชฺชา ดังนี้เป็นต้น ฯ
อ. อรรถว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. ละแล้ว ซึ่งมลทินนั่น เป็นผู้มีมลทินออกแล้ว จงเป็น ดังนี้ แห่งบทว่า ปหนฺตฺวาน ดังนี้เป็นต้น ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา วันหนึ่ง พระจูฬสารีนั้นทําเวชกรรม ได้โภชนะอันประณีตแล้ว ถือออกไปอยู่ พบพระเถระในระหว่างทาง จึงเรียนว่า ท่านขอรับ กระผมทําเวชกรรมได้โภชนะนี้แล้ว ท่านจักไม่ได้โภชนะ เห็นปานนี้ในที่อื่น ขอท่านโปรดฉันโภชนะนี้ กระผมจักทําเวชกรรมแล้วนําอาหาร เห็นปานนี้มาเพื่อท่าน ตลอดกาลเป็นนิตย์ ฯ พระเถระฟังคําของเธอแล้ว ก็นิ่งเฉยเสีย หลีกไปแล้ว ฯ พวกภิกษุมาสู่วิหารแล้ว กราบทูล ความนั้น แด่พระบรมศาสดา ฯ

พระบรมศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขึ้นชื่อว่าบุคคลผู้ไม่มีหิริ ผู้คะนอง เป็นผู้เช่นกับกา ตั้งอยู่ในอเนสนา (การแสวงหาอันไม่สมควร) ๒๑ อย่าง ย่อมเป็นอยู่สบาย ส่วนบุคคลผู้สมบูรณ์หิริโอตตัปปะ ย่อมเป็นอยู่ลําบาก ดังนี้แล้ว ได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ว่า

บุคคลผู้ไม่มีหิริ กล้าเพียงดังกา มีปกติกําจัด (คุณผู้อื่น) มักแล่นไป
(เอาหน้า) ผู้คะนอง ผู้เศร้าหมอง เป็นอยู่ง่าย ฯ ส่วนบุคคลผู้มีหิริ
มีปกติแสวงหากรรมอันสะอาดเป็นนิตย์ ไม่หดหู่ ไม่คะนอง มีอาชีวะ
หมดจด เห็นอยู่ เป็นอยู่ยาก ฯ

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อหิริเกน คือ ผู้ขาดหิริโอตตัปปะ ฯ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้เห็นปานนั้น อาจเพื่ออันเรียกหญิงผู้มิใช่มารดานั่นแลว่า มารดาของเรา เรียกชายผู้มิใช่บิดาเป็นต้นนั่นแล โดยนัยเป็นต้นว่า บิดาของเรา ตั้งอยู่ในอเนสนา (การแสวงหาอันไม่สมควร) ๒๑ อย่าง เป็นอยู่โดยง่าย ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(จูฬสาริภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๗ – ๑๘)

๑. กากสูเรนาติ สูรกากสทิเสน ฯ ยถา หิ สูรกาโก กุลฆเรสุ ยาคุอาทีนิ คณฺหิตุกาโม ภิตฺติอาทีสุ นิสีทิตฺวา อตฺตโน โอโลกนภาวํ ตฺวา อโนโลเกนฺโต วิย อญฺญาวิหิตโก วิย นิทฺทายนฺโต วิย จ หุตฺวา มนุสฺสานํ ปมาทํ สลฺลกฺเขตฺวา อนุปติตฺวา สุสูติ วทนฺเตสุ เยว ภาชนโต มุขปุรํ คเหตฺวา ปลายติ เอวเมว อหิริกปุคฺคโลปิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุภตฺตฏฺฐานาทีนิ ววฏฺฐเปติ ตตฺถ ภิกฺขู ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตา ยาคุํ ปิวิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตา สชฺฌายนฺติ อาสนสาลํ สมฺมชฺชนฺติ อยํ ปน กิญฺจิ อกตฺวา คามาภิ มุโข ว โหติ โส ภิกฺขูหิ ปสฺสถิมนฺติ โอโลกิยมาโนปิ อโนโลเกนฺโต วิย อญฺญาวิหิโต วิย นิทฺทายนฺโต วิย คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จีวรํ สํวิทหนฺโต วิย หุตฺวา อสุกํ นาม เม กมฺมํ อตฺถีติ วทนฺโต อุฏฺฐายาสนา คามํ ปวิสิตฺวา ปาโต ววฏฺฐาปิเตสุ เคเหสุ อญฺญตรํ เคหํ อุปสงฺกมิตฺวา ฆรมานุสเกสุ โถกํ กวาฏํ ปิธาย ทฺวาเร นิสีทิตฺวา กนฺตนฺเตสุปิ เอเกน หตฺเถน กวาฏํ ปณาเมตฺวา อนฺโต ปวิสติ อถ นํ ทิสฺวา อกามกาปิ อาสเน นิสีทาเปตฺวา ยาคุอาทีสุ ยํ อตฺถิ ตํ เทนฺติ โส ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา อวเสสํ ปตฺเตน อาทาย ปกฺกมติ อยํ กากสูโร นาม เอวรูเปน อหิริเกน สุชีวนฺติ อตฺโถ ฯ

แปล โดยอรรถ
(จูฬสาริภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๘ – ๑๙)

๒. ธํสินาติ อสุกตฺเถโร นาม อปฺปิจฺโฉติอาทีนิ วทนฺเตสุ กึ ปน มยํปิ น อปฺปิจฺฉาติอาทินา วจเนน ปเรสํ คุณธํสนตาย ธํสินา ฯ ตถารูปสฺส หิ วจนํ สุตฺวา อยํปิ อปฺปิจฺฉตาทิคุณยุตฺโตติ มญฺญมานา มนุสฺสา ทาตพฺพํ มญฺญนฺติ ฯ โส ปน ตโต ปฏฺ าย วิญฺญุปุริสานํ จิตฺตํ อาราเธตุํ อสกฺโกนฺโต ตมฺหาปิ ลาภา ปริหายติ ฯ เอวํ ธํสี ปุคฺคโล อตฺตโนปิ ปรสฺสาปิ ลาภํ นาเสติเยว ฯ ปกฺขนฺทินาติ ปกฺขนฺทจารินา ปเรสํ กิจฺจานิ อตฺตโน กิจฺจานิ วิย ทสฺเสนฺเตน ฯ ปาโต ว ภิกฺขูสุ เจติยงฺคณาทีสุ วตฺตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน โถกํ นิสีทิตฺวา อุฏฺฐาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตสุ มุขํ โธวิตฺวา ปณฺฑุกาสาวปารุปนอกฺขิอญฺชนสีสมกฺขนาทีหิ อตฺตภาวํ มณฺเฑตฺวา สมฺมชฺชนฺโต วิย เทฺว ตโย สมฺมชฺชนีปหาเร ทตฺวา ทฺวารโกฏฺ กาภิมุโข โหติ มนุสฺสา ปาโตว เจติยํ วนฺทิสฺสาม มาลาปูชํ กริสฺสามาติ อาคตา ตํ ทิสฺวา อยํ วิหาโร อิมํ ทหรํ นิสฺสาย ปฏิชคฺคนํ ลภติ อิมํ มา ปมชฺชิตฺถาติ วตฺวา ตสฺส ทาตพฺพํ มญฺญนฺติ ฯ เอวรูเปน ปกฺขนฺทินา สุชีวํ ฯ ปคพฺเภนาติ กายปาคพฺภิยาทีหิ สมนฺนาคเตน ฯ สงฺกิลิฏฺเฐน ชีวิตนฺติ เอวํ ชีวิตํ กปฺเปตฺวา ชีวนฺเตน หิ ปุคฺคเลน สงฺกิลิฏฺเฐน หุตฺวา ชีวิตํ นาม โหติ ฯ ตํ ทุชฺชีวิตํ ปาปชีวิตเมวาติ อตฺโถ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. อรรถว่า ผู้เช่นกับด้วยกาตัวกล้า ดังนี้ แห่งบทว่า กากสูเรน ดังนี้ ฯ อ. อธิบายว่า เหมือนอย่างว่า อ. กาตัวกล้า เป็นสัตว์ใคร่เพื่ออันคาบเอา ซึ่งวัตถุ ท. มีข้าวต้มเป็นต้น ในเรือนแห่งตระกูล ท. เป็น จับแล้ว ในที่ ท. มีฝาเป็นต้น รู้แล้ว ซึ่งความเป็นคืออันแลดู ซึ่งตน เป็นราวกะว่าไม่แลดูอยู่ด้วย เป็นราวกะว่า มีใจส่งไปแล้วในที่อื่นด้วย เป็นราวกะว่าประพฤติหลับอยู่ด้วย เป็น กําหนดแล้ว ซึ่งความพลั้งเผลอ แห่งมนุษย์ ท. โผลงแล้ว, (ครั้นเมื่อมนุษย์ ท.) กล่าวอยู่ว่า สุสุ ดังนี้นั่นเทียว, คาบเอาแล้ว (ซึ่งวัตถุ) อันยังปากให้เต็ม จากภาชนะ ย่อมบินหนีไป ฉันใด แม้ อ. บุคคลผู้มีความละอายหามิได้ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน กับ ด้วยภิกษุ ท. ย่อมกําหนด (ซึ่งที่ ท.) มีที่แห่งข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น, (อ. ภิกษุ ท.) เที่ยวไปแล้ว เพื่อก้อนข้าว ในบ้านนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งอาหาร อันสักว่าเป็นเครื่องยังอัตภาพให้เป็นไป ไปแล้ว สู่โรงเป็นที่ฉัน พิจารณาอยู่ ดื่มแล้ว ซึ่งข้าวต้ม กระทําไว้ในใจอยู่ ซึ่งกัมมัฏฐาน ย่อมสาธยาย, ย่อมกวาด ซึ่งโรงเป็นที่ฉัน, ส่วนว่า อ. บุคคลผู้มีความละอายหามิได้ นี้ ไม่กระทําแล้ว ซึ่งกิจอะไร ๆ เป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อบ้านเทียว ย่อมเป็น, อ. บุคคลผู้มีความละอายหามิได้นั้น แม้ผู้อันภิกษุ ท. กล่าวว่า อ. ท่าน ท. จงดู ซึ่งบุคคลนี้ ดังนี้ แล้วจึงแลดูอยู่ เป็นราวกะว่าไม่แลดูอยู่ เป็นราวกะว่ามีใจส่งไปแล้วในที่อื่น เป็นราวกะว่าประพฤติหลับอยู่ เป็นราวกะว่ากลัดอยู่ ซึ่งลูกดุม เป็นราวกะว่าจัดแจงอยู่ ซึ่งจีวร เป็น กล่าวอยู่ว่า อ. การงาน ชื่อโน้น ของเรา มีอยู่ ดังนี้ ลุกขึ้นแล้ว จากอาสนะ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน เข้าไปหาแล้ว ซึ่ง ในเรือน ท. อันอันตนกําหนดแล้ว ในเวลาเช้าหนา เรือน หลังใดหลังหนึ่ง, ครั้นเมื่อประชุ มแห่งมนุษย์ในเรือน ท. ปิดแล้ว ซึ่งบานประตู หน่อยหนึ่ง แม้นั่งกรออยู่ ที่ประตู ผลักแล้ว ซึ่งบานประตู ด้วยมือ ข้างหนึ่ง ย่อมเข้าไป ในภายใน, ครั้นเมื่อความเป็นอย่างนั้น มีอยู่, อ. มนุษย์ ท. แม้ผู้ไม่ปรารถนา เห็นแล้ว ซึ่งบุคคลผู้มีความละอายหามิได้นั้น ยังบุคคลผู้มีความละอายหามิได้นั้นให้นั่งแล้ว บนอาสนะ ย่อมถวาย ซึ่ง อ. ในวัตถุ ท. มีข้าวต้มเป็นต้นหนา วัตถุใด มีอยู่, วัตถุนั้น, อ. บุคคลผู้มีความละอายหามิได้นั้น บริโภคแล้ว เพียงไรแต่ความต้องการ ถือเอาแล้ว ซึ่งวัตถุ อันเหลือลง ด้วยบาตร ย่อมหลีกไป ฉันนั้นนั่นเทียว, อ. บุคคลนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล้าเพียงดังกา ย่อมเป็น, อ.อัน อันบุคคล ผู้มีความละอายหามิได้ ผู้มีอย่างนี้เป็นรูป เป็นอยู่ เป็นความเป็นอยู่สบาย ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. บทว่า ธํสินา ความว่า ชื่อว่าผู้มีปกติกําจัดเพราะเมื่อคนทั้งหลาย กล่าวคําเป็นต้นว่า “พระเถระชื่อโน้นเป็นผู้มีความมักน้อย” กําจัดคุณของคนเหล่าอื่นเสียด้วยคําเป็นต้นว่า “ก็แม้พวกเราไม่เป็นผู้มีความมักน้อยดอกหรือ” ฯ ก็พวกมนุษย์ฟังคําของคนเห็นปานนั้นแล้ว เมื่อสําคัญว่า “แม้ผู้นี้ก็เป็นผู้ประกอบด้วยคุณ มีความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้น” ย่อมสําคัญของที่ตนควรให้ ฯ แต่ว่าตั้งแต่นั้นไป เขาเมื่อไม่อาจเพื่อยังจิตของบุรุษผู้รู้ทั้งหลายให้ยินดี ย่อมเสื่อมจากลาภแม้นั้น ฯ บุคคลผู้มีปกติกําจัดอย่างนี้ ย่อมยังลาภทั้งของตน ทั้งของผู้อื่นให้ฉิบหายโดยแท้ ฯ

บทว่า ปกฺขนฺทินา ความว่า ผู้มักประพฤติแล่นไป คือผู้แสดงกิจของคนเหล่าอื่นให้เป็นดุจกิจของตน ฯ เมื่อพวกภิกษุทําวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นตั้งแต่เช้าตรู่ นั่งด้วยกระทําไว้ในใจซึ่งพระกัมมัฏฐานหน่อยหนึ่งแล้วลุกขึ้น เข้าไปบ้านเพื่อบิณฑบาต บุคคลนั้นล้างหน้าแล้วตกแต่งอัตภาพ ด้วยการห่มผ้ากาสาวะสีเหลือง หยอดนัยน์ตาและทาศีรษะเป็นต้น ให้การประหารด้วยไม้กวาด ๒ ๓ ครั้ง ทําทีเป็นกวาดอยู่ เป็นผู้มุ่งหน้าไปสู่ซุ้มประตู, พวกมนุษย์มาแต่เช้าตรู่ ด้วยคิดว่า “พวกเราจักไหว้พระเจดีย์, จักกระทําการบูชาด้วยระเบียบดอกไม้” เห็นเธอแล้วพูดกันว่า “วิหารนี้อาศัยภิกษุหนุ่มรูปนี้จึงได้การดูแลรักษา พวกท่านอย่าละเลยภิกษุหนุ่มรูปนี้นะ” ดังนี้แล้ว ย่อมสําคัญของที่ตนควรให้แก่เธอ ฯ บุคคลผู้มักแล่นไปเห็นปานนี้ เป็นอยู่ง่าย ฯ

บทว่า ปคพฺเภน ความว่า ผู้ประกอบด้วยความคะนองกายเป็นต้น ฯ

สองบทว่า สงฺกิลิฏฺเฐน ชีวิตํ ความว่า ก็บุคคลผู้เลี้ยงชีวิตเป็นอยู่อย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้เศร้าหมอง แล้วเป็นอยู่ ฯ การเป็นอยู่นั้น ชื่อว่าเป็นอยู่ชั่ว คือเป็นอยู่ลามกนั่นแล ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

แปล โดยพยัญชนะ
(ปญฺจคฺคทายกพฺราหฺมณ ภาค ๘ หน้า ๖๓ – ๖๕)

๑. สา (พฺราหฺมณี ) เอวมยํ สมณํ โคตมํ น ปสฺสิสฺสตีติ สตฺถุ ปิฏฺฐึ ทตฺวา ตสฺส ปจฺฉโต ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺตี โอนมิตฺวา ปุณฺณจนฺทํ ปาณินา ปฏิจฺฉาเทนฺตี วิย อฏฺฐาสิ ฯ ตถา ฐิตาเอว คโต นุ โข โนติ สตฺถารํ อฑฺฒกฺขิเกน โอโลเกสิ ฯ สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ ฯ พฺราหฺมณสฺส ปน สวนภเยน อติจฺฉถาติ น วเทติ โอสกฺกิตฺวา ปน สณิกเมว อติจฺฉถาติ อาห ฯ สตฺถา น คมิสฺสามีติ สีสํ จาเลสิ ฯ โลกครุนา พุทฺเธน น คมิสฺสามีติ สีเส จาลิเต สา สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี มหาหสิตํ หสิ ฯ ตสฺมึ ขเณ สตฺถา เคหาภิมุขํ โอภาสํ มุญฺจิ ฯ พฺราหฺมโณปิ ปิฏฺฐึ ทตฺวา นิสินฺโนเยว พฺราหฺมณิยา หสิตสทฺทํ สุตฺวา ฉพฺพณฺณานญฺจ รํสีนํ โอภาสํ โอโลเกตฺวา สตฺถารํ อทฺทส ฯ พุทฺธา หิ นาม คาเม วา อรญฺเ วา เหตุสมฺปนฺนานํ อตฺตานํ อทสฺเสตฺวา น ปกฺกมนฺติ ฯ พฺราหฺมโณปิ สตฺถารํ ทิสฺวา โภติ นาสิโตมฺหิ ตยา ราชปุตฺตํ อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตํ มยฺหํ อนาจิกฺขนฺติยา ภาริยนฺเต กมฺมํ กตนฺติ วตฺวา อฑฺฒภุตฺตโภชนปาฏึ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา โภ โคตม อหํ ปญฺจสุฐาเนสุ อคฺคํ ทตฺวา ภุญฺชามิ อิโต จ เม มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา เอโก ว ภตฺตโกฏฺฐาโส ภุตฺโต เอโก ภตฺตโกฏฺฐาโส อวสิฏฺโฐ ปฏิคฺคณฺหาตุ เม อิทํ ภตฺตนฺติ ฯ สตฺถา น เม ตว อุจฺฉิฏฺฐภตฺเตน อตฺโถติ อวตฺวา พราหฺมณ อคฺคํปิ มยฺหเมว อนุจฺฉิวกํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา ภุตฺตภตฺตํปิ จริมกภตฺตปิณฺโฑปิ มยฺหเมว อนุจฺฉวิโก มยํ หิ พฺราหฺมณ ปรทตฺตูปชีวิโน เปตสทิสาติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

ยทคฺคโต มชฺฌโต เสสโต วา
ปิณฺฑํ ลเภถ ปรทตฺตูปชีวี ฯ
นาลํ ถุตุํ นาปิ นิปจฺจขาที
ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(ปญฺจคฺคทายกพฺราหฺมณ ภาค ๘ หน้า ๖๕)

๒. พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ว ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อโห อจฺฉริยํ ทีปสามิโก นาม ราชปุตฺโต น เม ตว อุจฺฉิฏฺฐภตฺเตน อตฺโถติ อวตฺวา เอวํ วกฺขตีติ ทฺวาเร ฐิตโก ว สตฺถารํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ โภ โคตม ตุมฺเห อตฺตโน สาวเก ภิกฺขูติ วทถ กิตฺตาวตา ภิกฺขุ นาม โหตีติ ฯ สตฺถา กถํรูปา นุ โข อิมสฺส ธมฺมเทสนา สปฺปายาติ อุปธาเรนฺโต อิเม เทฺวปิ ชนา กสฺสปพุทฺธกาเล นามรูปนฺติ วทนฺตานํ กถํ สุณึสุ นามรูปํ อวิสฺสชฺชิตฺวา ว เนสํ ธมฺมํ เทเสตุํ วฏฺฏตีติ พฺราหฺมณ นามรูเป อรชฺชนฺโต อสชฺชนฺโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

สพฺพโส นามรูปสฺมึ           ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ
อสตา จ น โสจติ             ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ.นางพราหมณี นั้น คิดแล้วว่า อ. พราหมณ์ นี้ จักไม่เห็น ซึ่งพระสมณะ ผู้โคดม อย่างนี้ ดังนี้ ให้แล้ว ซึ่งหลัง แก่พระศาสดา บังอยู่ ซึ่งพระศาสดา พระองค์นั้น ข้างหลัง ของพราหมณ์ นั้น ก้มลงแล้ว ผู้ราวกะว่า บังอยู่ ซึ่งพระจันทร์อันเต็มดวงแล้ว ด้วยฝ่ามือ ได้ยืนอยู่แล้ว ฯ อ. นางพราหมณี ผู้ยืนอยู่แล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว แลดูแล้ว ซึ่งพระศาสดา ด้วยนัยน์ตาด้วยทั้งกึ่ง ด้วยอันคิดว่า อ. พระศาสดา เสด็จไปแล้ว หรือ หนอ แล หรือว่า อ. พระศาสดา ไม่เสด็จไปแล้ว ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ได้ประทับยืนอยู่แล้ว ในที่นั้นนั่นเทียว ฯ ก็ อ. นางพราหมณี ย่อมไม่กล่าวว่า อ. พระองค์ ขอจงทรงปรารถนาล่วง ดังนี้ เพราะความกลัวแต่อันได้ยิน แห่งพราหมณ์, แต่ว่า อ. นางพราหมณีนั้น ถอยไปแล้ว กล่าวแล้วว่า อ. พระองค์ ขอจงทรงปรารถนาล่วง ดังนี้ ค่อย ๆ นั่นเทียว ฯ อ. พระศาสดา ทรงยังพระเศียร ให้ไหวแล้ว มีอันให้รู้ว่า อ. เรา จักไม่ไป ดังนี้เป็นเหตุ ฯ ครั้นเมื่อพระเศียร อันพระพุทธเจ้า ผู้เป็นครูของโลก ทรงให้ไหวแล้ว มีอันให้รู้ว่า อ. เรา จักไม่ไป ดังนี้เป็นเหตุ, อ. นางพราหมณี นั้น ไม่อาจอยู่ เพื่ออันอดกลั้น หัวเราะแล้ว หัวเราะใหญ่ ฯ ในขณะนั้น อ. พระศาสดา ทรงเปล่งแล้ว ซึ่งพระรัศมี อันมีหน้าเฉพาะต่อเรือน ฯ แม้ อ. พราหมณ์ นั่งให้แล้ว ซึ่งหลังนั่นเทียว ได้ยินแล้ว ซึ่งเสียงการหัวเราะ แห่งนางพราหมณีด้วย แลดูแล้ว ซึ่งแสงสว่าง แห่งพระรัศมี ท. อันมีวรรณะหกด้วย ได้เห็นแล้ว ซึ่งพระศาสดา ฯ จริงอยู่ ชื่อ อ. พระพุทธเจ้า ท. ไม่ทรงแสดงแล้ว ซึ่งพระองค์ แก่ชน ท. ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยเหตุ ในบ้าน หรือ หรือว่า ในป่า จักไม่เสด็จหลีกไปฯ แม้ อ. พราหมณ์ เห็นแล้ว ซึ่งพระศาสดา กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ. เรา เป็นผู้อันเธอ ผู้ไม่บอกอยู่ ซึ่งพระราชบุตร ผู้เสด็จมา แล้วจึงประทับยืนอยู่แล้ว ที่ประตู แก่เรา ให้ฉิบหายแล้ว ย่อมเป็น, อ. กรรม อันหนัก อันเธอ กระทําแล้ว ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งถาดแห่งโภชนะอันตนบริโภคแล้วด้วยทั้งกึ่ง ไปแล้ว สู่สํานัก ของพระศาสดา กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระโคดม ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ ถวายแล้ว ซึ่งทานอันเลิศ ในฐานะ ท. ห้า ย่อมบริโภค แต่ว่า อ. ส่วนแห่งภัต ส่วนหนึ่งเทียว อันข้าพระองค์ แบ่งแล้ว ในท่ามกลาง แต่ส่วนนี้ บริโภคแล้ว, อ. ส่วนแห่งภัต ส่วนหนึ่ง เหลือลงแล้ว, อ. พระโคดม ขอจงทรงรับเฉพาะ ซึ่งภัต นี้ ของข้าพระองค์ ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ไม่ตรัสแล้วว่ า อ. ความต้องการ ด้วยภัตอันเป็นเดน ของท่าน มีอยู่ แก่เรา หามิได้ ดังนี้ ตรัสแล้วว่า ดูก่อนพราหมณ์ แม้ อ. ภัตอันเลิศ เป็นของสมควร แก่เรานั่นเทียว ย่อมเป็น, แม้ อ. ภัต อันท่าน แบ่งในท่ามกลาง แล้วจึงบริโภคแล้ว เป็นของสมควร แก่เรานั่นเทียว ย่อมเป็น, แม้ อ.ก้อนแห่งภัต อันมีในภายหลัง เป็นของสมควร แก่เรานั่นเทียว ย่อมเป็น, ดูก่อนพราหมณ์ เพราะว่า อ. เรา ท. เป็นผู้เข้าไปอาศัยซึ่งภัตอันบุคคลอื่นให้แล้วเป็นอยู่โดยปกติ เป็นผู้เช่นกับด้วยเปรต ย่อมเป็น ดังนี้ ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ว่า

อ. ภิกษุ ผู้เข้าไปอาศัยซึ่งภัตอันบุคคลอื่นให้แล้วเป็นอยู่ โดยปกติ พึง
ได้ ซึ่งก้อนข้าวใด จากส่วนอันเลิศหรือ หรือว่า จากส่วนท่ามกลาง
หรือว่า จากส่วนอันเหลือ ฯ อ. ภิกษุนั้น เป็นผู้ไม่ควร เพื่ออันชื่นชม
ซึ่งก้อนข้าวนั้น ย่อมเป็น, เป็นผู้แม้ไม่ควร เพื่ออันเป็นผู้มีอันติเตียน
แล้วฉัน ซึ่งก้อนข้าวนั้น เป็นปกติ เป็น ย่อมเป็น, อ. นักปราชญ์ ท.
ย่อมประกาศ ซึ่งภิกษุแม้นั้นเทียว ว่าเป็นมุนี ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พราหมณ์พอได้ฟังพระคาถานั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีจิตเลื่อมใส คิดว่า โอ น่าอัศจรรย์จริง พระราชบุตร ชื่อว่าผู้เป็นเจ้าแห่งดวงประทีป มิได้ตรัสว่า เราไม่มีความต้องการด้วยภัตอันเป็นเดนของท่าน กลับตรัส อย่างนั้น ดังนี้แล้ว ยืนอยู่ที่ประตูนั่นเอง ทูลถามปัญหากะพระบรมศาสดาว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ตรัสเรียกเหล่าสาวกของพระองค์ว่า “ภิกษุ”, ด้วยเหตุเพียงไร บุคคล จึงชื่อว่าเป็นภิกษุ ฯ พระบรมศาสดา ทรงใคร่ครวญอยู่ว่า พระธรรมเทศนาเช่นไรหนอแล จะเป็นสัปปายะแก่พราหมณ์นี้ ทรงดําริว่า ชนแม้ทั้งสองนี้ ฟังถ้อยคําของพวกภิกษุผู้กล่าวอยู่ว่า นามรูป ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า, การที่เราไม่ละนามรูปนั่นแลแล้ว แสดงธรรมแก่พวกเขา ย่อมควร จึงตรัสว่า พราหมณ์ ผู้ไม่กําหนัด ไม่ข้องอยู่ในนามรูป ชื่อว่า เป็นภิกษุ ดังนี้ แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า

ผู้ใดไม่มีความยึดถือในนามรูปว่าเป็นของเรา โดยประการทั้งปวง อนึ่ง
ผู้ใดไม่เศร้าโศกเพราะนามรูปนั้น อันไม่มีอยู่ ผู้นั้นแล เราเรียกว่าภิกษุ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(วิพฺภนฺตก ภาค ๘ หน้า ๑๔ – ๑๕)

๑. เถโร ปิณฺฑาย จริตุํ ปวิสนฺโต ตํ ทกฺขิณทฺวาเรน นีหริยมานํ ทิสฺวา พนฺธนํ สิถิลํ กาเรตฺวา ปุพฺเพ ตยา ปริจิตํ กมฺมฏฺฐานํ ปุน อาวชฺเชหีติ อาห ฯ โส เตน โอวาเทน สตุปฺปาทํ ลภิตฺวา ปุน จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสิ ฯ อถ นํ อาฆาตนํ เนตฺวา ฆาเตสฺสามาติ สูเล อุตฺตาเสสุํ ฯ โส น ภายติ น สนฺตสติ ฯ อถสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค ฐิตา มนุสฺสา อสิสตฺติโตมราทีนิ อาวุธานิ อุกฺขิปิตฺวาปิ ตํ อสนฺตสนฺตเมว ทิสฺวา ปสฺสถ โภนฺโต อิมํ ปุริสํ อเนกสตานํปิ อาวุธหตฺถานํ ปุริสานํ มชฺเฌ เนวจฺฉมฺภติ น เวธติ อโห อจฺฉริยนฺติ อจฺฉริยพฺภูตชาตา มหานาทํ นทิตฺวา รญฺโญ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ ฯ ราชา ตํ การณํ สุตฺวา วิสฺสชฺเชถ นนฺติ วตฺวา สตฺถุ สนฺติกํปิ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ ฯ สตฺถา โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห

โย นิพฺพนฏฺโฐ วนาธิมุตฺโต
วนมุตฺโต วนเมว ธาวติ
ตํ ปุคฺคลเมว ปสฺสถ
มุตฺโต พนฺธนเมว ธาวตีติ ฯ

ตสฺสตฺโถ โย ปุคฺคโล คิหิภาเว อาลยสงฺขาตํ วนฏฺฐํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิตตาย นิพฺพนฏฺโฐ วิหารสงฺขาเต ตโปวเน อธิมุตฺโต ฆราวาสพนฺธนสงฺขาตา ตณฺหาวนา มุตฺโต หุตฺวา ปุน ตํ ฆราวาสพนฺธนํ ตณฺหาวนเมว ธาวติ เอวนฺตํ ปุคฺคลํ ปสฺสถ เอโส ฆราวาสพนฺธนโต มุตฺโต ปุน ฆราวาสพนฺธนเมว ธาวตีติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(พนฺธนาคาร ภาค ๘ หน้า ๑๖ – ๑๗)

๒. เอกสฺมึ กิร กาเล พหู สนฺธิจฺเฉทกปนฺถฆาตกมนุสฺสฆาตเก โจเร อาเนตฺวา โกสลรญฺโญ ทสฺเสสุํ ฯ เต ราชา อนฺทุพนฺธนรชฺชุพนฺธนสงฺขลิกพนฺธเนหิ พนฺธาเปสิ ฯ ตึสมตฺตาปิ โข ชานปทา ภิกฺขู สตฺถารํ ทฏฺฐุกามา อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ปุนทิวเส สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จรนฺตา พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เต โจเร ทิสฺวา ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺตา สายณฺหสมเย ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต อชฺช อมฺเหหิ ปิณฺฑาย จรนฺเตหิ พนฺธนาคาเร พหู โจรา อนฺทุพนฺธนาทีหิ พทฺธา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตา ทิฏฺฐา เต ตานิ พนฺธนานิ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ น สกฺโกนฺติ อตฺถิ นุ โข ภนฺเต เตหิ พนฺธเนหิ ถิรตรํ อญฺํ พนฺธนํ นามาติ ปุจฺฉึสุ ฯ สตฺถา ภิกฺขเว กึพนฺธนานิ นาเมตานิ ยํ ปเนตํ ธนธญฺ ปุตฺตทาราทีสุ ตณฺหาสงฺขาตํ กิเลสพนฺธนํ เอตํ เอเตหิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน ถิรตรํ เอวํ มหนฺตํปิ ปเนตํ ทุจฺฉินฺทิยํ พนฺธนํ โปราณกปณฺฑิตา ฉินฺทิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชึสูติ อาห ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. พระเถระ เข้าไปอยู่ เพื่ออันเที่ยวไป เพื่อก้อนข้าว เห็นแล้ว ซึ่งบุรุษนั้น ผู้อันราชบุรุษ ท. นําออกไปอยู่ โดยประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศทักษิณ ยังราชบุรุษ ให้กระทําแล้ว ซึ่งเครื่องจองจํา ให้เป็นของหย่อน กล่าวแล้วว่า อ. เธอ จงนึกถึง ซึ่งกัมมัฏฐาน อันอันเธอสั่งสมรอบแล้ว ในกาลก่อน อีก ดังนี้ ฯ อ. บุรุษนั้น ได้แล้ว ซึ่งความเกิดขึ้นแห่งสติ เพราะโอวาท นั้น ยังจตุตถฌาน ให้บังเกิดแล้ว อีก ฯ ครั้งนั้น อ. ราชบุรุษ ท. นําไปแล้ว ซึ่งบุรุษนั้น สู่ที่เป็นที่นํามาฆ่า คิดแล้วว่า อ. เรา ท. จักฆ่า ดังนี้ ยังบุรุษนั้น ให้นอนหงายแล้ว บนหลาว ฯ อ. บุรุษนั้น ย่อมไม่กลัว ย่อมไม่สะดุ้ง ฯ ครั้งนั้น อ. มนุษย์ ท. ผู้ยืนอยู่แล้ว ในส่วนแห่งทิศ นั้นนั้น แม้ยกขึ้นแล้ว ซึ่งอาวุธ ท. มีดาบและหอกและโตมรเป็นต้น แก่บุรุษนั้น เห็นแล้ว ซึ่งบุรุษนั้น ผู้ไม่สะดุ้งอยู่นั่นเทียว กล่าวแล้วว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท. อ. ท่าน ท. จงดู ซึ่งบุรุษนี้ อ. บุรุษนี้ ย่อมไม่หวั่นไหว นั่นเทียว ย่อมไม่สั่น ในท่ามกลาง แห่งบุรุษ ท. ผู้มีอาวุธในมือ แม้ผู้มีร้อยมิใช่หนึ่ง โอ อ. เหตุน่าอัศจรรย์ ดังนี้ ผู้มีความอัศจรรย์ทั้งเป็นแล้วทั้งเกิดแล้ว บันลือแล้ว บันลือใหญ่ กราบทูลแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปทั่ว นั้น แก่พระราชา ฯ อ. พระราชา ทรงสดับแล้ว ซึ่งเหตุ นั้น ตรัสแล้วว่า อ. ท่าน ท. จงปล่อย ซึ่งบุรุษนั้น ดังนี้ เสด็จไปแล้ว แม้สู่สํานัก ของพระศาสดา กราบทูลแล้ว ซึ่งเนื้อความ นั้น ฯ อ. พระศาสดา ทรงแผ่ไปแล้ว ซึ่งพระรัศมี เมื่อทรงแสดง ซึ่งธรรม แก่บุรุษนั้น ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ว่า

อ. บุคคลใด เป็นผู้มีกิเลสเพียงดังหมู่ไม้อันตั้งอยู่ในป่าออกแล้ว เป็นผู้
น้อมไปแล้วในป่า เป็นผู้พ้นแล้วจากป่า เป็น ย่อมแล่นไป สู่ป่านั่นเทียว
อ. ท่าน ท. จงดู ซึ่งบุคคล นั้น นั่นเทียว อ. บุคคลนั่น พ้นแล้ว
(จากเครื่องผูก) ย่อมแล่นไป สู่เครื่องผูกนั่นเทียว ดังนี้ ฯ

อ. เนื้อความว่า อ. บุคคล ใด ชื่อว่าเป็นผู้มีกิเลสเพียงดังหมู่ไม้อันตั้งอยู่ในป่าออกแล้ว เพราะความที่แห่งตนเป็นผู้ทิ้ง ซึ่งกิเลสเพียงดังหมู่ไม้อันตั้งอยู่ในป่า อันอันบัณฑิตนับพร้อมแล้วว่าความอาลัย ในความเป็นแห่งคฤหัสถ์ แล้วจึงบวชแล้ว เป็นผู้น้อมไปแล้ว ในป่าคือตบะ อันอันบัณฑิตนับพร้อมแล้วว่า ธรรมเป็นเครื่องอยู่ เป็นผู้พ้นแล้ว จากป่าคือตัณหา อันอันบัณฑิตนับพร้อมแล้วว่าเครื่องผูกคือการอยู่ครองซึ่งเรือน เป็น ย่อมแล่นไป สู่ป่าคือตัณหา อันเป็นเครื่องผูกคือการอยู่ครองซึ่งเรือน นั้น อีก นั่นเทียว อ. ท่าน ท. จงดู ซึ่งบุคคล นั้น อย่างนี้ อ. บุคคลนั่น พ้นแล้ว จากเครื่องผูกคือการอยู่ครองซึ่งเรือน ย่อมแล่นไป สู่เครื่องผูกคือการอยู่ครองซึ่งเรือน อีก นั่นเทียว ดังนี้ แห่งคําอันเป็นพระคาถานั้น อันบัณฑิต พึงทราบ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา ในกาลครั้งหนึ่ง พวกราชบุรุษนําพวกโจรผู้ตัดช่อง ปล้นคนเดินทางและฆ่ามนุษย์จํานวนมากมา ทูลแสดงแก่พระเจ้าโกศลแล้ว ฯ พระราชารับสั่งให้จองจําโจรเหล่านั้นไว้ด้วยเครื่องจองจําคือขื่อ เครื่องจองจําคือเชือกและเครื่องจองจําคือตรวนทั้งหลาย ฯ พวกภิกษุชาวชนบท แม้ประมาณ ๓๐ รูปแล ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา ก็พากันมาเฝ้าถวายบังคมแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ไปถึงเรือนจําเห็นโจรเหล่านั้น กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปเฝ้าพระตถาคตเจ้าในเวลาเย็นทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ เมื่อพวกข้าพระองค์กําลังเที่ยวบิณฑบาต ได้พบโจรจํานวนมากในเรือนจํา ซึ่งถูกจองจํา ด้วยเครื่องจองจําคือขื่อเป็นต้น เสวยทุกข์มาก พวกเขาย่อมไม่สามารถเพื่อจะตัดเครื่องจองจําเหล่านั้นหนีไปได้ ขึ้นชื่อว่าเครื่องจองจําชนิดอื่น ที่มั่นคงกว่าเครื่องจองจําเหล่านั้น มีอยู่หรือหนอแล พระเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย เครื่องจองจําเหล่านั่น จะชื่อว่าเครื่องจองจําอะไร ส่วนเครื่องจองจําคือกิเลส กล่าวคือตัณหา ในทรัพย์ ข้าวเปลือก บุตรและภรรยาเป็นต้นนั่น เป็นเครื่องจองจําที่มั่นคงกว่าเครื่องจองจําคือขื่อเป็นต้นเหล่านั้นร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า แต่โบราณกบัณฑิตทั้งหลาย ตัดเครื่องจองจําที่ตัดได้ยากนั่น แม้ใหญ่อย่างนี้แล้ว เข้าไปยังป่าหิมพานต์ บวชแล้ว ฯ

The post ประโยค ป.ธ.๓ วิชา แปลมคธเป็นไทย first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

ครั้งที่ ๑ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

๑.   สระในบาลีภาษา มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สระไหนมีเสียงเช่นไร ฯ

      เกิดในฐานเดียวกันหรือต่างกันอย่างไร ฯ เรียกชื่อว่าอย่างไร ฯ

ตอบ. สระในบาลีภาษามี ๘ ตัว ฯ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ

      ในสระ ๘ ตัวนั้น สระมีมาตราเบา ๓ ตัว คือ อ อิ อุ ชื่อว่า รัสสะ มีเสียงสั้น

      เหมือนคำว่า อติ ครุ เป็นต้น สระอีก ๕ ตัว คือ อา อี อู เอ โอ ชื่อว่า ทีฆะ

      มีเสียงยาว เหมือนคำว่าว่า ภาคี วธู เสโข เป็นต้น เอ โอ ๒ ตัวนี้ ที่มีพยัญชนะ

      สังโยค (ตัวสะกด) ซ้อนอยู่เบื้องหลัง จัดเป็น รัสสะ เหมือนคำว่า เสยฺโย

     โสตฺถิ เป็นต้น สระที่เป็นทีฆะล้วนเช่นนี้ คือ อา อี อู เอ โอ และที่เป็น รัสสะ

      คือ อ อิ อุ มีพยัญชนะสังโยค และนิคคหิตอยู่เบื้องหลัง จัดเป็น ครุ มีเสียง

      หนัก เหมือนคำว่า ภูปาโล เอสี มนุสฺสินฺโท โกเสยฺยํ เป็นต้น ฯ

      สระที่เป็นรัสสะล้วน ไม่มีพยัญขนะสังโยคและนิคคหิตอยู่เบื้องหลัง ชื่อ ลหุ

      มีเสียงเบาเหมือนคำว่า ปติ มุนิ เป็นต้น ฯ

          สระ ๘ ตัว เกิดในฐานเดียวกันหรือต่างกันอย่างนี้ และมีชื่อเรียกอย่างนี้

      คือ

          อ อา เกิดในกอ เรียกว่า กณฺฐชา

          อิ อี เกิดที่เพดาน เรียกว่า ตาลุชา

          อุ อู เกิดที่ริมฝีปาก เรียกว่า โอฏฺฐชา

          เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและเพลาน เรียกว่า กณฺฐตาลุโช

          โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและริมฝีปาก เรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช ฯ

๒.   ในนิคคหิตสนธิ จะแปลงนิคคหิตเป็น น ได้ในที่เช่นไร จงตอบพร้อมทั้ง

      ยกตัวอย่างประกอบ ฯ ยถญฺญมนุสาสติ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ๆ

ตอบ. ในนิคคหิตสนธิ จะแปลงนิคคหิตเป็น น ได้ในที่เช่นนี้ คือ เมื่อมีพยัญชนะ ต วรรคอยู่หลัง  นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคคือ น ตัวอย่างเช่น ตํ-นิพฺพุตํ เป็น ตนฺนิพฺพุตํ, ยํ-ทุนฺนิมิตฺตํ เป็น ยนฺทุนฺนิมิตฺตํ เป็นต้นฯ

      ยถญฺญมนุสาสติ เป็นโลปะสระสนธิ และอาเทสนิคคนิตสนธิ ตัดบทเป็น ยถา-อญฺญํ-อนุสาสติ ระหว่าง ยถา-อญฺญญํ (ตามเฉลย ๖๕) สระหลังอยู่หน้าพยัญชนะสังโยค ลบสระหน้า คือ ที่สุดแห่ง ยถา ต่อเป็น ยถญฺญํ ระหว่าง ยถญฺญญํ-อนุสาสติ ถ้านิคคหิตอยู่ข้างหน้า สระอยู่ข้างหลัง แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น ยถญฺญมนุสาสติ ฯ

๓.   จงตอบคำถามต่อไปนี้

      ก. คาโม เป็นนามนามชนิดไหน ฯ

      ข. เทวตา เมื่อแจกในอาลปนวิภัตติ มีรูปเป็นอย่างไรบ้าง ฯ

      ค. ปณฺณรส กับ ปณฺณรสี แปลว่าอะไร ฯ ต่างกันอย่างไร ฯ

      ฆ. กตม, อิม ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ

      ง. นิบาตนั้น สำหรับใช้ลงที่ไหน ฯ

ตอบ. ได้ตอบคำถามต่อไปนี้

      ก. คาโม เป็นสาธารณนาม ฯ

ข. เทวตา เมื่อแจกในอาลปนวิภัตติ มีรูปเป็นอย่างนี้ คือ เอกวจนะ เป็น เทวเต พหุวจนะ เป็น เทวตาโย, เทวตา ฯ

ค. ปณฺณรส แปลว่า ๑๕ ส่วน ปณฺณรสี แปลว่า ที่ ๑๕ และต่างกันอย่างนี้คือ ปณฺณรส เป็นปกติสังขยา นับตามปกติ ส่วน ปณฺณรสี เป็นปูรณสังขยา นับเป็นชั้น ๆ ฯ

      ฆ. กตม ศัพท์ เป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม อิม ศัพท์ เป็นนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ

      ง. นิบาตนั้น สำหรับใช้ลงในระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง

เพื่อบอกอาลปนะ กาล ที่ ปริเฉท อุปไมย ปฏิเสธ ความได้ยินเล่าลือ ความปริกัป ความถาม ความรับ ความเตือน เป็นต้น ฯ

๔.   ในอาขยาต ลง อ อาคม และ อิ อาคมที่ไหน ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้อง

      ตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ :-

      ก. อิตฺถี ชวนฺตา น โสภติ ฯ

      ข. ปิตา โน มหลฺลกา อเหสุํ ฯ

      ค. จกฺขูนิ เต นสฺสนฺตุ วา ภินฺทนฺตุ วา ฯ

ตอบ. ในอาขยาต ลง อ อาคม ลงหน้าธาตุที่ประกอบด้วยวิภัตติหมวด หิยตฺตนี, อชฺชตฺตนี,

กาลาติปตติ เช่น อทฺทส อกาสิ อภวิสฺส เป็นต้น และ อิ อาคม ลงหลังธาตุ และปัจจัยที่ประกอบด้วยวิวัตติหมวด อชฺชตฺตนี, ภวิสฺสนติ, กาลาติปตติ ในหมวดธาตุทั้งปวง เช่น

อคมิสฺสถ อกริมฺหา ภวิสฺสติ อคจฺฉิสฺส เป็นต้น ฯ

      ได้แก้คำที่ผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ในประโยคต่อไปนี้

          ก. อิตฺถี ชวนฺตี น โสภติ ฯ หรือ อิตฺถิโย ชวนฺติโย น โสภนติ ฯ

          ข. ปิตา โน มหลฺลโก อโหสิ ฯ หรือ ปิตโร โน มหลฺลกา อเหสุํ ฯ

          ค. จกฺขูนิ เต นสฺสนฺตุ วา ภิชฺชนฺตุ วา ฯ

๕.   กิริยากิตก์ มีเครื่องประกอบต่างจากกิริยาอาขยาตอย่างไร ฯ อนฺต มาน ปัจจัย

      บอกกาลอะไร ฯ และเมื่อเป็นกิริยาของนามที่เป็นอิตถีลิงค์ต้องทำอย่างไร ฯ

      จีวรปารุปนํ (ฐานํ) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ.   กิริยากิตก์ มีเครื่องประกอบต่างจากกิริยาอาขยาตอย่างนี้ คือ กิริยากิตก์

      ประกอบด้วย วิภัตติ กาล วจนะ ธาตุ วาจก ปัจจัย เหมือนกิริยาอาอาขยาต

      ต่างแต่ไม่มี บท และ บุรุษ เท่านั้น ฯ

          อนฺต มาน ปัจจัย บอกปัจจุบันกาล เมื่อเป็นกิริยาของนามที่เป็นอิตถีลิงค์

      อนฺต ปัจจัย ต้องลง อี เป็นเครื่องหมายอิตถีลิงค์ เช่น คจฺฉนฺตี (แจกอย่าง นารี)

      ส่วน มาน ปัจจัย ต้องลง อา เช่น คจฺฉมานา (แจกอย่าง กญฺญา) ฯ

          จีวรปารุปนํ (ฐานํ) ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ

      ตั้งวิเคราะห์ว่า จีวรํ ปารุปนฺติ เอตฺถาติ จีวรปารุปนํ (ฐานํ) ฯ

๖.   สมาสเช่นไร ชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อวิญฺญณกํ (ธนํ),

      พลวปุริโส เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ.   สมาสเช่นนี้คือ นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่ง

          เป็นประธาน คือ เป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือ เป็นคุณนาม หรือ

          เป็นคุณนามทั้งสองบท มีบทอื่นเป็นประธาน ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน

          ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ มี ๖ อย่าง คือ วิเสสนบุพพบท วิเสสนุตตรบท

          วิเสสโนภยบท วิเสสโนปมบท สัมภาวนบุพพบท อวธารณบุพพบท ฯ

                    อวิญฺญาณกํ (ธนํ) เป็น น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ตั้งวิเคราะห์ว่า

         นตฺถิ ตสฺส วิญฺญาณนฺติ อวิญฺญาณกํ (ธนํ)

                    พลวปุริโส เป็น วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส ตั้งวิเคราะห์ว่า พลวา

        ปริโส พลวปุรโส ฯ หรือ ทั้งวิเคราะห์ว่า พลวา จ โส ปุริโส จาติ พลวปุริโส ฯ

๗.   ในตัทธิตไหนบ้าง ใช้ปัจจัยประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยาได้ ฯ เวสารชฺชํ,

      ชาลินี (ตณฺหา) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ. ปัจจัยในตัทธิตที่ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยา มี ๓ ตัทธิต คือ

      ๑. ปูรณตัทธิต ลงปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี

      ๒. สังขยาตัทธิต ลง ก ปัจจัย

      ๓. วิภาคตัทธิต ลง ธา ปัจจัย

      เวสารชฺชํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า วิสารทสฺส ภาโว เวสารชฺชํ ฯ

     ชาลินี (ตณฺหา) ลง อี ปัจจัยใน ตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า

ชาลี อสฺสา อตฺถีติ ชาลินี (ตณฺหา) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

ครั้งที่ ๒ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

๑.     ลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ ในพยัญชนะวรรคทั้งหลายนั้น

พยัญชนะเหลานี้ คือ ช, น, ฑ, ก, พ ตัวไหน ใช้ซ้อนพยัญชนะอะไรได้บ้าง ฯ

จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ

ตอบ. พยัญชนะวรรคเหล่านี้ มีลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ ดังนี้ คือ

    ช เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และพยัญชนะที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น อชฺช, มชฺฌ ฯ

  น เป็นพยัญชนะที่ ๕ สุดวรรค ซ้อนหน้าพยัญชนะในวรรคของตนได้ทั้ง ๕ ตัว ตัวอย่างเช่น สนฺต, สนฺถต, อานนฺท, ขนฺธ, อนฺน ฯ

  ฑ เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และพยัญชนะที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น ฉุฑฺฑ, วุทฺฒ ฯ

ก เป็นพยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และพยัญชนะที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น สกฺก, ยกฺข ฯ

  พ เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และพยัญชนะที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น สพฺพ, อารพฺภฯ

๒.    สญฺโญโค สนธิกิริโยปกรณ์ มีในสนธิไหน ฯ มีกี่อย่าง ฯ อะไรบ้าง ฯ

        นกฺขมติ จัดเข้าในอย่างไหน ฯ สาธาวุโส เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ. สญฺโญโค สนริกิริโยปกรณ์ มีในพยัญชนะสนธิอย่างเดียว ฯ มี ๒ อย่าง คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ เช่น อิธ + ปโมทติ = อิธปฺปโมทติ

       และ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอีกอย่าง ๑ เช่น จตฺตาริ + ฐานานิ = จตฺตาริฏฺฐานานิ ฯ

            นกฺขมติ จัดเข้าในวิธีซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกัน ฯ

สาธาวุโส เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สาธุ + อาวุโส ระหว่าง สาธุ + สาวุโส สระหน้าเป็น

รัสสะ สระหลังเป็นทีฆะ ลบสระหน้าคือ อุ ที่สุดแห่ง สาธุ เสีย ต่อเป็น สาธาวุโส ฯ

๓.     จงตอบคำถามต่อไปนี้

        ก. สํวจฺฉร เป็นอะไรในนามศัพท์ ฯ และลิงค์อะไร ฯ

        ข. ศัพท์มโนคณะ มีวิธีแจกวิภัตติแปลกจาก อ การันต์ อื่นๆ อย่างไร ฯ

        ค. สังขยาคุณ กับ สังขยานาม ใช้ต่างกันอย่างไร ๆ

        ฆ. สัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ

        ง. สทา, อิธ แปลว่าอย่างไร ๆ สำเร็จมาจากอะไร ฯ

ตอบ. ได้ตอบคำถามต่อไปนี้

        ก. สํวจฺฉรํ เป็นนามนามในนามศัพท์ เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ฯ

        ข. ศัพท์มโนคณะ มีวิธีแจกวิภัตติแปลกจาก อ การันต์อื่น ๆ อยู่ ๕ วิภัตติ

คือ แปลง นา กับ สฺมา เป็น อา, แปลง ส ทั้ง ๒ เป็น โอ, แปลง สฺมึ เป็น อิ แล้ว ลง ส  อาคม แปลง เป็น สา เป็น โส เป็น สิ, เอา อํ เป็น โอ ได้บ้าง ฯ

ค. สังขยาคุณ กับ สังขยานาม ใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ สังขยาคุณ ใช้เช่นเดียวกับคุณนาม เมื่อ

ใช้นับนามนามบทใด ให้เรียงไว้หน้านามนามบทนั้น ส่วนสังขยานามใช้เช่นเดียวกับนามนาม เมื่อใช้นับจำนวนนามนามบทใด ให้เรียงไว้หลังนามนามบทนั้น

        ฆ. สัพพนาม แบ่งเป็น ๒ คือ ปุริสสัพพมาม ๑ วิเสสนสัพพนาม ๑ ฯ

        ง. สทา แปลว่า ในกาลทุกเมื่อ สำเร็จมาจาก สพฺพ + ทา ลบ พฺพ สำเร็จเป็น สทา,

            อิธ แปลว่า ใน – นี้ สำเร็จมาจาก อิม + ธ ลบ ม สำเร็จรูปเป็น อิธ ฯ

๔.     ในอาขยาต จัดวาจกไว้เท่าไร ฯ วาจกไหนลงปัจจัยอะไร ฯ จงแก้คำที่เห็น

        ว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ :-

        ก. เอกสฏฺฐานํ อิตฺถีนํ อนฺตรามคฺเค คจฺฉนฺตานํ เทโว วสฺสิ ฯ

        ข. สีลวา กุมาริกา อตฺตโน นาถํ ลพภติ ฯ

        ค. เถโร ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยนฺโต ตุณฺหี อเหสุํ ฯ

ตอบ. ในอาขยาตจัดวาจกไว้ ๕ คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑

        เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ แต่ละวาจกลงปัจจัยดังนี้ คือ

            กัตตุวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ, เอ, ย, ณุ, ณา, นา, ณฺหา, โอ, เณ, ณย

            กัมมวาจก ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย

            ภาววาจก ลง ย ปัจจัย

            เหตุกัตตุวาจก ลงปัจจัย ๔ ตัว คือ เณ, ณย, ณาเป, ณาปย ตัวใดตัวหนึ่ง

เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัวนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย

        ได้แก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ดังนี้

        ก. เอกสฏฺฐิยา อิตฺถีนํ อนฺตรามคฺเค คจฺฉนฺตีนํ เทโว วสฺสิ ฯ

        ข. สีลวตี กุมาริกา อตฺตโน นาถํ ลภติ ฯ

        ค. เถโร ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโน ตุณฺหี อโหสิ ฯ

๕.     กิริยากิตก์ คือ ปวิสฺส, ลทฺธพฺพํ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ บอกกาลอะไร ฯ

        วสฺสาวาสํ (ฐานํ) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ. ปวิสฺส สำเร็จรูปมาจาก ป+วิสฺ+ตฺวา ธาตุมีอุปสัคอยู่หน้า แปลง ตฺวา (ตูนาทิปัจจัย) เป็น ย แล้วแปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น สฺส สำเร็จรูปเป็น ปวิสฺส แปลว่า เข้าไปแล้ว บอกอดีตกาล

ลทฺธพฺพํ สำเร็จรูปมาจาก ลภฺ+ตพฺพ ธาตุมี ภฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ตฺ แห่ง ตพฺพ เป็น ทฺธ แล้วลบที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น ลทฺธพฺพํ แปลว่า อันเขาพึงได้ เป็นปัจจุบันกาล บอกความจำเป็น

วสฺสาวาสํ (ฐานํ) ลง ณ ปัจจัย เป็น กัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า วสฺสํ อาวสนฺติ เอตฺถาติ วสฺสาวาสํ (ฐานํ) ฯ

๖.     อะไร ชื่อว่าตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ

        วชิรหตฺถา (อินฺทปฏิมา) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ. นามศัพท์ที่มี อํ วิภัตติเป็นต้น ในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อว่า ตัปปุริสสมาส ฯ

ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างนี้ คือ ตัปปุริสสมาส มีบทหลังเป็นประธาน ไม่นิยมลิงค์และวจนะ

        ส่วน อัพยยีภาวสมาส มีบทหน้าเป็นประธาน และเป็นอุปสัคหรือนิบาตเท่านั้น บทสำเร็จเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะอย่างเดียว

วชิรหตฺถา (อินฺทปฏิมา) เป็น พหุพพิหิสมาส หรือ ภินนาธิกรณพหุพพิหิสมาส ตั้งวิเคราะห์ว่า วชิรํ หตฺเถ ยสฺสา สา วชิรหตฺถา (อินฺทปฏิมา) ฯ

๗.     ปัจจัยในสมุหตัทธิต ลงแทนศัพท์อะไร ฯ สำเร็จแล้วเป็นลิงค์อะไร ฯ

        มโนมยา (ธมฺมา), เตปิฏโก (ถโร) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ. ปัจจัยในสมุหตัทธิต ลงแทน สมุห ศัพท์ ฯ ที่ลง กณฺ และ ณ ปัจจัย สำเร็จแล้วเป็น ปุงลิงค์  

        ที่ลง ตา ปัจจัย สำเร็จแล้วเป็น อิตถีลิงค์ ฯ

มโนมยา (ธมฺมา) ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า มนสา ปกตา มโนมยา (ธมฺมา) ฯ

เตปิฏโก (เถโร) ลง ณ ปัจจัย ในราคาทิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ติปิฏกํ ธาเรตีติ เตปิฏโก (เถโร) ๆ

—————–

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

ครั้งที่ ๑ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘

          ๑. ลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ เฉพาะในพยัญชนะวรรค มีหลักอย่างไร ฯ และพยัญชนะวรรคตัวไหนบ้าง ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
          ๒. ในพยัญชนะสนธิ อาคโม กับ สัญโญโค มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ เอวเมวายํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
          ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. นามนามกับคุณนาม ต่างกันอย่างไร ฯ
 ข. เอกูนสตฺตติ และปณฺณรสี แปลว่าอะไร เป็นสังขยาชนิดไหน ฯ
 ด. อมฺห เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
 ฆ. คำว่า โน เป็นศัพท์อะไรในไวยากรณ์ ฯ แปลว่าอะไร ฯ
 ง. ภนฺเต เป็นคำสำหรับเรียกใคร ฯ
          ๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรืออกัมมธาตุ ฯ จงเเก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺยํ ฯ
 ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
 ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
          ๕. กัมมสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์มาดู ฯ คิลานุปฏฺฐาโก (ปุคฺคโล) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
          ๖. สมาสคืออะไร ฯ ว่าโดยชื่อมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา (ภิกฺขู) เป็นสมาสอะไรบ้าง ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาตามลำดับ ฯ
          ๗. เสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปัจจัยเหล่านั้น ต่างจากปัจจัยในตัทธิตอื่นอย่างไร ฯ โสกินี (ปชา), พาลุยํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู

 เฉลย ครั้งที่ ๑ / ๒๕๖๘

 
          ๑. ลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ เฉพาะในพยัญชนะวรรค มีหลัก ดังนี้
          พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้
          พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๔ ในวรรคของตนได้
          พยัญชนะที่ ๕ สุดวรรค ซ้อนหน้าพยัญชนะในวรรคของตนได้ทั้ง ๕ ตัว ยกเว้น ง ใช้เป็นตัวสะกดอย่างเดียว ซ้อนหน้าตัวเองไม่ได้ เพราะไม่มีสำเนียงในภาษาบาลี ฯ
          พยัญชนะที่ ๒ คือ ข, ฉ, ฐ, ถ, ผ และพยัญชนะที่ ๔ คือ ฆ, ฌ, ฒ, ธ, ภ ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 ๒. ในพยัญชนะสนธิ อาคโม กับ สัญโญโค มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ
          อาคมพยัญชนะสนธิ คือ การลงพยัญชนะใหม่ ๘ ตัวนี้ คือ ย ว ม ท ต ร ฬ ถ้าสระอยู่เบื้องหลัง ลงได้บ้าง เช่น ย อาคม ยถา – อิทํ เป็น ยถายิทํ, ว อาคม อุ – ทิกฺขติ เป็น วุทิกฺขติ เป็นต้น
          ส่วนสัญโญโคพยัญชนะสนธิ คือ การซ้อนพยัญชนะ มี ๒ อย่าง คือซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน เช่น อิธ-ปโมทติ เป็น อิธปฺปโมทติ เป็นต้น อย่าง ๑ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกัน เช่น จตฺตาริ-ฐานานิ เป็น จตฺตาริฏฺฐานานิ เป็นต้น อย่าง ๑
          เอวเมวายํ เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิและโลปสระสนธิ ตัดเป็น เอวํ – เอว – อยํ,  ระหว่าง เอวํ – เอว เป็นอาเทสนิคหิตสนธิ สระอยู่เบื้องหลัง แปลงนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น เอวเมว, ระหว่าง เอวเมว-อยํ เป็นโลปสระสนธิ สระหน้าและสระหลังเป็นรัสสะ มีรูปเสมอกัน ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง ต่อเป็น เอวเมวายํ ฯ
 ๓. ได้ตอบคำถามต่อไปนี้คือ
          ก. นามนามกับคุณนามต่างกันอย่างนี้ นามนาม คือ นามที่เป็นชื่อของคน, สัตว์, ที่, สิ่งของ เป็นต้น ส่วนคุณนาม คือ นามที่แสดงลักษณะของนามนาม สำหรับหมายให้รู้ว่านามนามนั้นดีหรือชั่ว เป็นต้น ฯ
          ข. เอกูนสตฺตติ แปลว่า ๖๙ เป็นปกติสังขยา ปณฺณรสี แปลว่า ที่ ๑๕ เป็นปูรณสังขยา ฯ
          ค. อมฺห เป็นปุริสสัพพนาม เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์ และ อิตถีลิงค์ ฯ
          ฆ. คำว่า โน เป็นนิบาตบอกปฏิเสธ แปลว่า “ไม่” อย่าง ๑ เป็น อมฺห ศัพท์ ปุริสสัพพนาม แปลว่า “เรา” ลงปฐมาวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ ตติยาวิภัตติ จตุตถีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัตติ ฝ่ายพหุวจนะ แปลตามสำเนียงอายตนนิบาตของตามวิภัตตินั้น ๆ เช่น ปฐมาวิภัตติ แปลว่า อ.เรา ท. เป็นต้น อย่าง ๑ ฯ
          ง. ภนฺเต เป็นคำสำหรับคฤหัสถ์เรียกบรรพชิตด้วยความเคารพ หรือบรรพชิตผู้อ่อนพรรษาเรียกบรรพชิตผู้แก่พรรษากว่า ฯ
 ๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นทั้งสกัมมธาตุและอกัมมราตุ มีอธิบายประกอบดังนี้ คือ
          ภิทฺ ธาตุ ถ้าลงในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ มีรูปเป็น ภินฺทติ แปลว่า ต่อย หรือ ทำลาย ถ้าลงในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ มีรูปเป็น ภิชฺชติ แปลว่า แตก ฯ
          มุจฺ ธาตุ ถ้าลงในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ มีรูปเป็น มุญฺจติ แปลว่า ปล่อย ถ้าลงในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ มีรูปเป็น มุจฺจติ แปลว่า พ้น ฯ
          ได้แก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคดังต่อไปนี้
          ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺย ฯ
          หรือ เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต จ ธีตา จ อุปฺปชฺเชยยุํ ฯ
          ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตี ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
          หรือ อิตโร ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺโต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
          ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
          ๕. กัมมสาธนะท่านบัญญัติให้แปลอย่างนี้ ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า “เป็นที่” ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า “เป็นที่อันเขา” ฯ ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์ดังนี้ ที่เป็นกัตตุรูป เช่น นิสฺสาย นํ วสตีติ นิสฺสโย (ศิษย์) อาศัยซึ่งอาจารย์นั้นอยู่ เหตุนั้น (อาจารย์นั้น) ชื่อว่า เป็นที่อาศัยอยู่ (ของศิษย์) ฯ ที่เป็นกัมมรูป เช่น ทุกฺเขน กริยตีติ ทุกฺกรํ  (กรรมโด) อันเขาทำได้โดยยาก เหตุนั้น (กรรมนั้น) ชื่อว่า เป็นที่อันเขาทำได้โดยยาก ฯ
          บทว่า คิลานุปฏฺฐาโก (ปุคฺคโล) ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตรูป กัตตุสาธนะ มีรูปวิเคราะห์ว่า คิลานํ อุปฏฺฐาตีติ คิลานุปฏฐาโก (ปุคฺคโล) หรือ คิลานํ อุปฏฺฐหตีติ คิลานุปฏฺฐาโก (ปุคฺคโล) ฯ
          ๖. สมาส คือ นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ฯ ว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย ๑ ทิคุ ๑ ตปฺปุริโส ๑ ทฺวนฺทฺโว ๑ อพฺยยีภาโว ๑ พหุพฺพิหิ ๑ ฯ
          หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา (ภิกฺขู) เป็นตติยาตัปปุริสสมาส มีสมาหาร ทวันทวสมาสเป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับดังนี้
          ส.ทวัน. วิ.  หิริ จ โอตฺตปฺปญฺจ  หิริโอตฺตปฺปํ
          ต.ตัป. วิ. หิริโอตฺตปฺเปน สมฺปนฺนา หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา (ภิกฺขู) ฯ
 ๗. เสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ ต่างจากปัจจัยในตัทธิตอื่นเพราะมิได้ลงแทนศัพท์เหมือนปัจจัยในตัทธิตอื่น ๆ แต่ใช้เป็นเครื่องหมายศัพท์เปรียบเทียบ คือ ตร, อิย และ อิยิสฺสก ลงในวิเสสคุณศัพท์ ตม และ อิฏฺฐ ลงในอติวิเสสคุณศัพท์ ฯ
          โสกินี (ปชา) ลง อี ปัจจัยในตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า โสโก อสฺสา อตฺถีติ โสกินี (ปชา)
          พาลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ ฯ

—————–
 
 

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. สระกับพยัญชนะ ในภาษาบาลี มีเท่าไร ฯ และต่างกันอย่างไร ฯ ในคำว่า สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ นี้ เฉพาะคำที่ขีดเส้นใต้ เป็นครุ หรือลหุ ฯ
 ๒. ในสระสนธิ วิการ แบ่งเป็นกี่อย่าง ฯ อะไรบ้าง ฯ ยโถทเก จัดเข้าในอย่างไหน ฯ อหนฺทานิ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
          ก. นามศัพท์ เมื่อนำไปใช้ในข้อความทั้งปวง จะต้องทำอย่างไร ฯ
          ข. ภควโต เป็นวิภัตติไหนบ้าง ฯ
          ค. เอกสังขยา กับ เอกสัพพนาม ต่างกันอย่างไร ฯ
          ฆ. ต ศัพท์ ในคำว่า อิติ โส ภควา เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
          ง. โต ตฺร ปัจจัย เป็นเครื่องหมายวิภัตติไหน ฯ
 ๔. ทสฺสามิ และ วสึสุ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ :-
          ก. ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุญฺเชยฺย ฯ
          ข. สา กุมาริกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ ฯ
          ค. มยํ วีสตีนํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสามิ ฯ
 ๕. รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ มีเท่าไร ฯ อย่างไหนเป็นสาธนะอะไรได้บ้าง ฯ อตฺถกถา, โกโธ ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งเคราะห์มาดู ฯ
 ๖. วิเสสนบุพพบท กับวิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบด้วย ฯ ยถาเวคํ เป็นสมาสอะไร จงทั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 ๗. ตัทธิต คืออะไร ฯ โดยย่อมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ), นาครา ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 

เฉลยครั้งที่ ๒ / ๒๕๖๘

 
          ๑. ในภาษาบาลี สระมี ๘ ตัว พยัญชนะมี ๓๓ ตัว ฯ ต่างกันคือ สระ ออกเสียงได้ตามลำพังตนเอง และทำพยัญชนะให้ออกเสียงได้ ส่วนพยัญชนะต้องอาศัยสระจึงจะออกเสียงได้ ฯ
          หิ ในคำว่า หิตํ เป็น ลหุ ส่วนคำที่ขีดเส้นใต้นอกนั้นเป็น ครุ ทั้งหมด ฯ
          ๒. ในสระสนธิ วิการ แบ่งเป็น ๒ อย่าง ฯ คือ วิการในเบื้องต้น ๑ วิการในเบื้องปลาย ๑ ฯ
          ยโถทเก จัดเป็นวิการในเบื้องปลาย ฯ
          อหนฺทานิ เป็นโลปสระสนธิและอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น อหํ-อิทานิ เมื่อนิคคหิตอยู่หน้าสระอยู่หลัง ลบสระหลัง คือ อิ ที่ อิทานิ แล้ว อาเทสนิคคหิต เป็น น ต่อเป็น อหนฺทานิ ฯ
 ๓. ได้ตอบคำถามดังต่อไปนี้
          ก. นามศัพท์ เมื่อนำไปใช้ในข้อความทั้งปวง ต้องประกอบด้วย ลิงค์ วจนะ วิภัตติ ฯ
          ข. ภควโต เป็น จตุตถีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัติ เอกวจนะ ฯ
          ค. เอกสังขยา กับ เอกสัพพนาม ต่างกันอย่างนี้ คือ เอกสังขยา เป็นเอกวจนะอย่างเดียว ส่วน เอกสัพพนาม เป็นได้ ๒ วจนะ ฯ
          ฆ. ต ศัพท์ ในคำว่า อิติ โส ภควา เป็นวิเสสนสัพพนาม ฯ
          ง. โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติ ส่วน ตร ปัจจัย เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ฯ
 ๔. ทสฺสามิ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ ทา ธาตุ อ ปัจจัย สฺสามิ วิภัตติ หมวดภวิสสันติ ลบสระที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น ทสฺสามิ ฯ วสึสุ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ วส ธาตุ อ ปัจจัย อุํ วิภัตติ หมวดอัชชัตตนี แปลง อุํ เป็น อึสุ สำเร็จรูปเป็น วสึสุ ฯ
          ได้แก้คำที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ดังนี้
          ก. ปิณฺฑปาตํ ทาสา วา กมฺมกรา วา ภุญฺเชยฺยุํ ฯ
          ข. สา กุมาริกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ ฯ
              หรือ ตา กุมาริกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ ฯ
          ค. มยํ วีสติยา ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสาม ฯ
              หรือ อหํ วีสติยา ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสามิ ฯ
 ๕. รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ มี ๓  ฯ
          กัตตุรูป  เป็นได้ทุกสาธนะ เว้นภาวสาธนะ
          กัมมรูป เป็นได้ ๔ สาธนะ คือ กัมมสาธนะ กรณสาธนะ สัมปทานสาธนะ และอธิกรณสาธนะ
          ภาวรูป เป็นภาวสาธนะได้อย่างเดียว ฯ
          อตฺถกถา ลง อ ปัจจัย เป็น กัมมรูป กรณสาธนะ วิเคราะห์ว่า อตฺโถ กถิยติ เอตายาติ อตฺถกถา (วาจา)
          หรือเป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ วิเคราะห์ว่า อตฺถํ กเถนฺติ เอตายาติ อตฺถกถา (วาจา)
          หรือเป็นภาวรูป ภาวสาธนะ วิเคราะห์ว่า อตฺถกถนํ อตฺถกถา
          โกโธ ลง ณ ปัจจัย เป็น ภาวรูป ภาวสาธนะ วิเคราะห์ว่า กุชฺฌนํ โกโธ
 หรือเป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ วิเคราะห์ว่า กุชฺฌตีติ โกโธ (ชโน)
 ๖. ต่างกันอย่างนี้ คือ วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส เป็นสมาสที่มีบทวิเสสนะอยู่ต้น บทประธานอยู่ข้างหลัง ตัวอย่างเช่น มหนฺโต ปุริโส = มหาปุริโส, นีลํ อุปฺปลํ = นีลุปฺปลํ เป็นต้น
          ส่วน วิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส มีบททั้ง ๒ เป็นวิเสสนะ  มีบทอื่นเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น สีตญฺจ สมฏฺฐญฺจ = สีตสมฏฺฐํ (ฐานํ), อนฺโธ จ วธิโร จ = อนฺธวธิโร (ปุริโส) เป็นต้น ฯ
          ยถาเวคํ เป็น นิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส
          วิเคราะห์ว่า เวคสฺส ปฏิปาฏิ ยถาเวคํ หรือ
          วิเคราะห์ว่า โย โย เวโค ยถาเวคํ ฯ
 ๗. ตัทธิต คือ ปัจจัยหมู่หนึ่งเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สำหรับใช้แทนศัพท์ย่อคำพูดให้สั้นลง ฯ โดยย่อมี ๓  คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
          ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ) ลง เอยฺย ปัจจัย ในฐานตัทธิต วิเคราะห์ว่า ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ) หรือวิเคราะห์ว่า ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก โหตีติ ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ)
          นาครา  ลง ณ ปัจจัย ในราคาทิตัทธิต วิเคราะห์ว่า นคเร ชาตา นาครา (ชนา) หรือ นคเร วสนฺตีติ นาครา (ชนา) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

 ๑. สระกับพยัญชนะในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ และต่างกันอย่างไร ฯ ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ”เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุหรือลหุ ฯ
 
 ตอบ : ในบาลีภาษา สระมี ๘ ตัว พยัญชนะ มี ๓๓ ตัว ฯ
 และต่างกันอย่างนี้ คือ สระออกเสียงได้ตามลําพังตนเอง และทําพยัญชนะให้ออกเสียงได้ ส่วนพยัญชนะ ต้องอาศัยสระ จึงจะออกเสียงได้ ฯ
 ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ” เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุ หรือลหุ ดังนี้
 มจฺ    เป็น   ครุ
 จุ      เป็น   ลหุ
 โน    เป็น   ครุ
 ป     เป็น ลหุ
 ทํ     เป็น   ครุ ฯ
 
 ๒. ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมา ประกอบด้วย ฯ จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นนี้ คือ ถ้า อิ เอ โอ อุ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ยกตัวอย่าง ปฏิสณฺฐารวุตฺติ-อสฺส เป็น ปฏิสณฺฐารวุตฺยสฺส, แปลง เอ เป็น ย ยกตัวอย่าง เต-อสฺส เป็น ตฺยสฺส, แปลง โอ เป็น ว ยกตัวอย่าง อถโข-อสฺส เป็น อถขฺวสฺส, แปลง อุ เป็น ว ยกตัวอย่าง พหุ-อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ ฯ
 จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นอาเทสสระสนธิ ตัดเป็น จตูสุ-อริยสจฺเจสุ สระ อุ อยู่หน้า สระ อ อยู่หลัง แปลง อุ เป็น ว เป็น จตูสฺว ระหว่าง จตุสฺว กับ อริยสจฺเจสุ สระหน้าและสระหลังมีรูปเสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ที่ ว เสีย แล้วทีฆะสระหลังเป็น อา ต่อเป็น          จตูสฺวาริยสจฺเจสุ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. ทิวส เป็นนามและลิงค์อะไร ฯ
 ข. อติมุทุกา, เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
 ค. เอกูนสตฺตติ และ ปญฺญาสโม แปลว่าอะไร ฯ เป็นสังขยาชนิดไหน ฯ
 ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
 ง. อิทานิ, อิธ แปลว่าอย่างไร ฯ สําเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. ทิวส เป็นนามนาม เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ฯ
 ข. อติมุทุกา และ เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส ฯ
 ค. เอกูนสตฺตติ แปลว่า ๖๙ เป็นปกติสังขยา ปญฺญาสโม แปลว่า ที่ ๕๐
 เป็นปูรณสังขยา ฯ
 ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม เป็นได้ ๓ ลิงค์ ฯ
 ง. อิทานิ แปลว่า ในกาลนี้, เดี๋ยวนี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ทานิ ปัจจัย ลบ
 ม สําเร็จรูปเป็น อิทานิ
 อิธ แปลว่า ใน-นี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ธ ปัจจัย ลบ ม สําเร็จรูปเป็น
 อิธ ฯ
 
 ๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรืออกัมมธาตุ ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
 ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
 ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
 ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
 
 ตอบ : ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุและอกัมมธาตุ ฯ
 ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺย ฯ
 หรือ เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต จ ธีตา จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
 ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตี ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
 หรือ อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺติโย ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
 หรือ อิตโร ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺ โต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
 หรือ อิตเร ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
 ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
 
 ๕. ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและต่างกันอย่างไร ฯ นามคฺคหโณ (ทิวโส), อุคฺคหณํ ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู
 
 ตอบ : ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและแตกต่างกัน ดังนี้
 ที่เหมือนกัน คือ แบ่งเป็น ๓ ประเภท ได้แก่ กิตปัจจัย ๑ กิจจปัจจัย ๑ กิตกิจจปัจจัย ๑ และใช้ประกอบธาตุ
 ส่วนที่ต่างกัน คือ ปัจจัยในนามกิตก์ ทำธาตุที่ประกอบนั้นให้เป็นสาธนะนั้น ๆ และใช้ในปฐมาวิภัตติ และจตุตถีวิภัตติได้บ้าง เช่น กรณํ ทายโก กาตุํ เป็นต้น
 ส่วนปัจจัยในกิริยากิตก์นั้น ทําธาตุที่ประกอบให้เป็นกิริยา และเป็นเครื่องหมายให้รู้กาล และวาจกได้ เช่น คนฺตฺวา คจฺฉนฺโต นีหริยมาโน กรณียํ คนฺตพฺพํ เป็นต้น ฯ
 นามคฺคหโณ (ทิวโส) ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า นามํ คณฺหาติ เอตฺถาติ นามคฺคหโณ (ทิวโส) ฯ
 อุคฺคหณํ ลง ยุ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า อุคฺคหณํ อุคฺคหณํ ฯ
 
 ๖. สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ
 
 ตอบ : สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันดังนี้
 สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย อิติ ศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ขตฺติโย อหํ อิติ มาโน ขตฺติยมาโน มานะว่า (เราเป็น) กษัตริย์, สตฺโต อิติ สญฺญา สตฺตสญฺญา ความสําคัญว่าสัตว์
 ส่วนอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ (เพื่อจะห้ามเนื้อความ อันอื่นเสีย) บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปโชโต ปญฺญาปโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
 นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส หรือปัญจมีตุลยาธิก-รณพหุพพิหิสมาส มีอสมาหารทวันทวสมาสเป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
 อ.ทวัน.       วิ. มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร
 ฉ.ตุล.         วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺส โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) หรือ
 ปญฺ.ตุล.      วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺมา โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) ฯ
 
 ๗. โคตตตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค), คพฺภินี (เทวี), พาลฺยํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : โคตรตัทธิต มีปัจจัย ๘ ตัว ฯ คือ ณ, ณายน, ณาน, เณยฺย, ณิ, ณิก, ณว, เณร ฯ
 โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุถุชฺชนสฺส สนฺตโก โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ฯ
 คพฺภินี (เทวี) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า คพฺโภ อสฺสา อตฺถีติ คพฺภินี (เทวี) ฯ
 พาลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. สระ ๘ ตัว เกิดในฐานเดียวกันหรือต่างกันอย่างไร ฯ เรียกชื่อว่าอย่างไร ฯ
 ข. พยัญชนะวรรคตัวไหนบ้างใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. สระ ๘ ตัว เกิดในฐานเดียวกันหรือต่างกันอย่างนี้ และมีชื่อเรียกอย่างนี้ คือ
 อ อา เกิดในคอ เรียกชื่อว่า กณฺฐชา
                อิ อี เกิดที่เพดาน เรียกชื่อว่า ตาลุชา
                อุ อู เกิดที่ริมฝีปาก เรียกชื่อว่า โอฏฺฐชา
                เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและเพดาน เรียกว่า กณฺฐตาลุโช
                โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและริมฝีปาก เรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช
 ข. พยัญชนะที่ ๒ และที่ ๔ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ข ฆ, ฉ ฌ, ฒ, ถ ธ, ผ ภ ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ๒. สนธิ คืออะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ กิมิทนฺติ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : สนธิ คือ การต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ เพื่อจะยื่นอักษรให้น้อยลง เป็นอุปการะในการแต่งฉันท์และทําคําพูดให้สละสลวย ฯ
 มี ๓ อย่าง ตามความที่เป็นประธานก่อน คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อพยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑ ฯ
 กิมิทนฺติ เป็นอาเทสสระสนธิ และโลปสระสนธิ ตัดเป็น กึ-อิทํ-อิติ
 ระหว่าง กึ-อิทํ ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง แปลงนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น กิมิทํ
 ระหว่าง กิมิทํ-อิติ ถ้านิคคหิตอยู่หน้า ลบสระเบื้องปลายได้บ้าง คือ ลบ อิ ที่ อิติ ต่อเป็น กิมิทนฺติ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. ปฐมาวิภัตติ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
 ข. รญฺโญ เป็นวิภัตติอะไรได้บ้าง ฯ
 ค. ปูรณสังขยา เป็นนามศัพท์ชนิดไหน ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในคําว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ง. ภนฺเต ภทนฺเต ใช้สําหรับใครเรียกใคร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. ปฐมาวิภัตติ แบ่งเป็น ๒ คือ เป็น ลิงฺคตฺโถ หรือกตฺตา ที่เป็นตัวประธานอย่าง ๑ เป็น อาลปนํ คําสําหรับร้องเรียกอย่าง ๑ ฯ
 ข. รญฺโญ เป็นจตุตถีวิภัตติและฉัฏฐีวิภัตติ ฯ
 ค. ปูรณสังขยา เป็นคุณนาม ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในคําว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นสัพพนามชนิดนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
 ง. ภนฺเต ภทนฺเต ใช้เป็นคําสําหรับคฤหัสถ์เรียกบรรพชิต ด้วยความเคารพ หรือใช้ เป็นคําสําหรับบรรพชิตผู้อ่อนพรรษากว่า เรียกบรรพชิต ผู้แก่พรรษากว่า ฯ
 
 ๔. ปมชฺชึสุ, อเวกฺขติ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ในประโยคต่อไปนี้
 ก. รูปนนฺทา สตฺถารํ โอโลเกนฺตา สมีเป ฐิตํ อิตฺถึ อทฺทส ฯ
 ข. สญฺชยสฺส ปริสา ภินฺทิ ฯ
 ค. ทารกา มยา วาริยนฺตาปิ วจนํ น คณฺหาติ ฯ
 
 ตอบ : ปมชฺชึสุ ประกอบด้วย ป บทหน้า มทฺ ธาตุ ในความเมา ความประมาท ลง ย ปัจจัย ลง อุํ อัชชัตตนีวิภัตติ แปลง ย กับที่สุดธาตุคือ ท เป็น ชฺช แปลง อุํ เป็น อึสุ สําเร็จรูปเป็น ปมชฺชึสุ ฯ
 อเวกฺขติ ประกอบด้วย อว บทหน้า อิกฺขฺ ธาตุ ในความเห็น ความดู ความพิจารณา ลง อ ปัจจัย ลง ติ วัตตมานาวิภัตติ แปลง อิ ที่ อิกฺข เป็น เอ สําเร็จรูปเป็น อเวกฺขติ ฯ
 ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. รูปนนฺทา สตฺถารํ โอโลเกนฺตี สมีเป ฐิตํ อิตฺถึ อทฺทส ฯ
 ข. สญฺชยสฺส ปริสา ภิชฺชิ ฯ
 ค. ทารกา มยา วาริยมานาปิ วจนํ น คณฺหนฺติ ฯ
 
 ๕. ตพฺพ ปัจจัย ในกิริยากิตก์ ในที่เช่นไร ใช้บอกกัมมวาจก ฯ ในที่เช่นไร ใช้บอกภาววาจก ฯ อุฏฺฐาน ในคําว่า “อุฏฺฐานกาเล” และ “อุฏฺฐานวิริยวนฺตสฺส” ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตพฺพ ปัจจัย ในกิริยากิตก์ ถ้าลงหลังสกัมมธาตุ ใช้บอกกัมมวาจก ถ้าลงหลังอกัมมธาตุ ใช้บอกภาววาจก ฯ
 อุฏฺฐาน ในคําว่า “อุฏฺฐานกาเล” ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อุฏฺฐาติ (อุฏฺฐหติ) เอตฺถาติ อุฏฺฐาโน (กาโล) ฯ
 อุฏฺฐาน ในคําว่า “อุฏฺฐานวิริยวนฺ ตสฺส” ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อุฏฺฐาติ (อุฏฺฐหติ) เตนาติ อุฏฺฐานํ (วิริยํ) ฯ
 
 ๖. ในสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้น สมาสไหนบ้าง เป็นนามล้วน สมาสไหนบ้าง เป็นคุณล้วน และสมาสไหนบ้าง เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ ตุฏฺฐจิตฺตา (อุปาสิกา),    อนฺธพาโล (ปุริโส) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ในสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้นนั้น ทิคุสมาส และทวันทวสมาส เป็นนามล้วน, พหุพพิหิสมาส เป็นคุณล้วน, กัมมธารยสมาส ตัปปุริสสมาส และอัพยยี-ภาวสมาส เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ
 ตุฏฺฐจิตฺตา (อุปาสิกา) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ตุฏฺฐํ จิตฺตํ ยสฺสา สา ตุฏฺฐจิตฺตา (อุปาสิกา) ฯ
 อนฺธพาโล (ปุริโส) เป็นอุปมาบุพพบท วิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อนฺโธ อิว พาโล อนฺธพาโล (ปุริโส) ฯ
 
 ๗. ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ใช้ลงแทนศัพท์อะไร ฯ โกสมฺพิกา (ภิกฺขู), อุฏฺฐานวา (ปุริโส) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว ฯ
 คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
 ใช้ลงแทน อตฺถิ ศัพท์ ฯ
 โกสมฺพิกา ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า โกสมฺพิยํ วสนฺตีติ โกสมฺพิกา (ภิกฺขู) ฯ
 อุฏฺฐานวา (ปุริโส) ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อุฏฺฐานํ อสฺส อตฺถีติ อุฏฺฐานวา (ปุริโส) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖

 ๑. คำต่อไปนี้ คือ ปุพฺผํ, วงฺโส, สทฺโต, นคฺขมติ, วุฏฺโฒ ประกอบสังโยคถูกหรือผิด ถ้าผิดจงแก้ให้ถูก และบอกด้วยว่าถูกหรือผิดเพราะอะไร ฯ
 
 ตอบ : คำต่อไปนี้ คือ
 ปุพฺผํ ประกอบสังโยคผิด เพราะพยัญชนะที่ ๓ ใน ป วรรค คือ พ จะซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๒ คือ ผ ไม่ได้ เหตุไม่เป็นไปตามหลักที่ว่า พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ประกอบสังโยคถูกแก้เป็น ปุปฺผํ เพราะพยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้
 วงฺโส ประกอบสังโยคผิด เพราะ ส เป็นพยัญชนะอวรรคอยู่หลัง จะอาเทสนิคคหิตเป็นพยัญชนะวรรคไม่ได้ ประกอบสังโยคถูกแก้เป็น วํโส เพราะ ส อยู่หลัง จึงคงนิคคหิตไว้ตามเดิม
 สทฺโต ประกอบสังโยคผิด เพราะพยัญชนะที่ ๓ ใน ต วรรค คือ ท จะซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ ไม่ได้ เหตุไม่เป็นไปตามหลักที่ว่า พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ประกอบสังโยคถูกแก้เป็น สตฺโต เพราะพยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ ในวรรคของตนได้
 นคฺขมติ ประกอบสังโยคผิด เพราะพยัญชนะที่ ๓ ใน ก วรรค คือ ค จะซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๒ คือ ข ไม่ได้ เหตุไม่เป็นไปตามหลักที่ว่า พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ประกอบสังโยคถูกแก้เป็น นกฺขมติ เพราะพยัญชนะที่ ๒ คือ ข อยู่หลัง จึงซ้อนพยัญชนะคือ ก ได้ในวรรคของตน
 วุฏฺโฒ ประกอบสังโยคผิด เพราะพยัญชนะที่ ๑ ใน ฏ วรรค คือ ฏ จะซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๔ ไม่ได้ เหตุไม่เป็นไปตามหลักที่ว่า พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ประกอบสังโยคถูกแก้เป็น วุฑฺโฒ เพราะพยัญชนะที่ ๔ คือ ฒ อยู่หลัง จึงซ้อนพยัญชนะที่ ๓ คือ ฑ ได้ ในวรรคของตน ฯ
 
 ๒. สัญโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีวิธีซ้อนอย่างไรบ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบด้วย ฯ ยถฺญญมนุสาสติ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : สัญโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีวิธีซ้อนอย่างนี้ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ ตัวอย่าง เช่น อิธ-ปโมทติ เป็น อิธปฺปโมทติ เป็นต้น ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ คือ พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๕ ซ้อนหน้าพยัญชนะทุกตัวในวรรคของตนได้ เว้นพยัญชนะคือ ง ซึ่งเป็นตัวสะกด ซ้อนพยัญชนะทั้ง ๔ ในวรรคของตนได้ แต่ซ้อนหน้าตัวเองไม่ได้ ตัวอย่าง เช่น จตฺตาริ- ฐานานิ เป็น จตฺตาริฏฺฐานานิ เป็นต้น ฯ
 ยถฺญฺญมนุสาสติ เป็นโลปสระสนธิและอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น ยถา-อฺญฺญ-อนุสาสติ ระหว่าง ยถา-อฺญฺญ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ มีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลังก็ดี เป็นทีฆะก็ดี ลบสระหน้าคือ อา ที่สุดแห่ง ยถา ต่อเป็น ยถฺญฺญ
 ระหว่าง ยถฺญฺญ-อนุสาสติ ถ้านิคคหิตอยู่ข้างหน้า สระอยู่ข้างหลัง แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น ยถฺญฺญมนุสาสติ ฯ
 
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. นามเช่นไร จัดเป็นนามนาม ฯ
 ข. ภิกฺขเว มีวิธีทำตัวอย่างไร ฯ
 ค. อสีติ เป็นวจนะ และลิงค์อะไร ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เฉพาะจตุตถีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างไร ฯ
 ง. รโห แปลว่าอย่างไร ฯ เป็นนิบาตบอกอะไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคำถาม ต่อไปนี้ คือ
 ก. นามที่เป็นชื่อของคน, สัตว์ , ที่, สิ่งของ, จัดเป็นนามนาม ฯ
 ข. ภิกฺขเว มีวิธีทำตัวอย่างนี้ คือ ภิกฺขเว ศัพท์เดิมเป็น ภิกฺขุ ลง โย อาลปนวิภัตติ พหุวจนะ เอา โย เป็น เว แล้วเอา อุ เป็น อ สำเร็จรูปเป็น ภิกฺขเว ฯ
 ค. อสีติ เป็นเอกวจนะและอิตถีลิงค์ ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เฉพาะจตุตถีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

ง. รโห แปลว่า ที่ลับ ฯ เป็นนิบาตบอกที่ ฯ
 
 ๔. วาจกคืออะไร ฯ วิธีจะจำวาจกได้แม่นยำนั้นต้องอาศัยอะไร ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
 ก. เทสนาวสาเน องฺกุโร จ อินฺทโก จ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ ฯ
 ข. เถโร ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยนฺโตปิ น กเถสิ ฯ
 ค. อุโภ อคฺคปาทา ภินฺทึสุ ฯ
 
 ตอบ : วาจก คือ กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วย วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ กล่าวบทที่เป็นประธานของกิริยา ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
 วิธีที่จะกำหนดวาจกได้แม่นยำนั้นต้องอาศัยปัจจัยเป็นเครื่องประกอบ ฯ
 ได้แก้คำที่ผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ดังนี้
 ก. เทสนาวสาเน องฺกุโร จ อินฺทโก จ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ ฯ
 หรือ เทสนาวสาเน องฺกุโร วา อินฺทโก วา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ ฯ
 ข. เถโร ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโนปิ น กเถสิ ฯ
 ค. อุโภ อคฺคปาทา ภิชฺชึสุ ฯ
 
 ๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็นกี่หมวด ฯ แต่ละหมวดมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ โพธิ (ญาณํ), อคฺคทายี ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็น ๓ หมวด ฯ
 แต่ละหมวดมีปัจจัยดังนี้ คือ
 (๑) กิตปัจจัย อย่างนี้ อนฺต, ตวนฺตุ, ตาวี
 (๒) กิจจปัจจัย อย่างนี้ อนีย, ตพฺพ
 (๓) กิตกิจจปัจจัย อย่างนี้ มาน, ต, ตูน, ตฺวา, ตฺวาน ฯ
 โพธิ (ญาณํ) ลง อิ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า พุชฺฌติ เตนาติ โพธิ (ญาณํ) ฯ
 อคฺคทายี ลง ณี ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า อคฺคํ เทตีติ  อคฺคทายี หรือเป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ตั้งวิเคราะห์ว่า อคฺคํ เทติ สีเลนาติ อคฺคทายี หรือเป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า อคฺคํ ทาตุํ สีลมสฺสาติ อคฺคทายี ฯ
 
 ๖. อะไรชื่อว่าตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อคฺคธมฺมสมาหิโต เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลำดับ ฯ
 
 ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้น ในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อว่าตัปปุริสสมาส ฯ
 ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างนี้ คือ
 ตัปปุริสสมาส มีบทหลังเป็นประธาน ไม่ได้นิยมลิงค์และวจนะ ตัวอย่างเช่น รูเป สฺญฺญา รูปสฺญฺญา ความสำคัญในรูป
 ส่วนอัพยยีภาวสมาส มีบทหน้าเป็นประธาน และเป็นอุปสัคและนิบาต บทหลังเป็นนปุสกลิงค์ เอกวจนะ ตัวอย่างเช่น นครสฺส สมีป อุปนครํ ที่ใกล้เคียงแห่งเมือง ชื่อว่าที่ใกล้เคียงแห่งเมือง ฯ
 อคฺคธมฺมสมาหิโต เป็นสัตตมีตัปปุริสสมาส หรือตติยาตัปปุริสสมาส มีวิเสสน-    บุพพบท กัมมธารยสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 วิ.บุพ.กัม.    วิ. อคฺโค จ โส ธมฺโม จาติ อคฺคธมฺโม หรือ วิ. อคฺโค ธมฺโม อคฺคธมฺโม
 ส.ตัป.          วิ. อคฺคธมฺเม สมาหิโต อคฺคธมฺมสมาหิโต
 หรือ ต.ตัป. วิ. อคฺคธมฺเมน สมาหิโต อคฺคธมฺมสมาหิโต ฯ
 
 ๗. ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อาโรคฺยํ, เตปิฏโก (เถโร) อฏฺฐโม ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว ฯ
 คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
 อาโรคฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อโรคสฺส ภาโว อาโรคฺยํ ฯ
 เตปิฏโก (เถโร) ลง ณ ปัจจัย ในราคาทิตัทธิต  
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เตปิฏกํ ธาเรตีติ เตปิฏโก (เถโร) ฯ
 อฏฺฐโม ลง ม ปัจจัย ในปูรณตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อฏฺฐนฺนํ ปูรโณ อฏฺฐโม ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

๑. อักขรวิธี และวจีวิภาค มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ ในคําว่า “สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ” นี้ เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้ เป็น ครุ หรือ ลหุ ฯ
 
 ตอบ : อักขรวิธี และวจีวิภาค มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ
 อักขรวิธี ว่าด้วยอักษร จัดเป็น ๒ คือ สมัญญาภิธาน แสดงชื่ออักษรที่เป็นสระและพยัญชนะ พร้อมทั้งฐานกรณ์ ๑ สนธิ ต่ออักษรที่อยู่ในคำอื่น ให้เนื่องเป็นอันเดียวกัน ๑
 ส่วนวจีวิภาค แบ่งคําพูดออกเป็น ๖ ส่วน คือ นาม ๑ อัพยยศัพท์ ๑ สมาส ๑ ตัทธิต ๑ อาขยาต ๑ กิตก์ ๑ ฯ
 ในคําว่า “สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ” นี้ เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้ เป็น ครุ หรือ ลหุ ดังนี้
 คําว่า สมฺ เป็น ครุ
 คําว่า มา เป็น ครุ
 คําว่า ป เป็น ลหุ
 คําว่า ณิ เป็น ลหุ
 คําว่า หิ เป็น ลหุ
 คําว่า ตํ เป็น ครุ ฯ
 
 ๒. อาเทสสนธิกิริโยปกรณ์ ในสระสนธิ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อชฺชตคฺเคทานาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาเทสสนธิกิริโยปกรณ์ ในสระสนธิ แบ่งเป็น ๒ คือ แปลงสระเบื้องหน้า ๑ แปลงสระเบื้องหลัง ๑ ฯ
 อชฺชตคฺเคทานาหํ เป็นโลปสระสนธิ และโลปสระสนธิ (ทีฆสระสนธิ) ตัดบทเป็น อชฺชตคฺเค-อิทานิ-อหํ
 ระหว่าง อชฺชตคฺเค-อิทานิ ถ้าสระทั้ง ๒ คือ สระหน้าและสระหลัง มีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหลังบ้างก็ได้ คือ ลบ อิ ที่ อิทานิ ต่อเป็น อชชตคฺเคทานิ
 ระหว่าง อชฺชตคฺเคทานิ-อหํ ถ้าสระทั้ง ๒ คือ สระหน้าและสระหลัง มีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้า คือ ลบ อิ ที่ อชฺชตคฺเคทานิ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ ต่อเป็น อชฺชตคฺเคทานาหํ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. นามศัพท์ทั้ง ๓ นั้น เมื่อนําไปใช้ ต้องประกอบด้วยอะไรบ้าง ฯ
 ข. อตฺถาย, อุปาสิกาย เป็นวิภัตติอะไรได้บ้าง ฯ
 ค. ปณฺณรส กับ ปณฺณรสี ต่างกันอย่างไร ฯ
 ฆ. อิม ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เฉพาะสัตตมีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างไร ฯ
 ง. นิบาตนั้น สําหรับใช้ลงที่ไหน ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามต่อไปนี้ คือ
 ก. นามศัพท์ทั้ง ๓ นั้น เมื่อนําไปใช้ ต้องประกอบด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ ฯ
 ข. อตฺถาย เป็นจตุตถีวิภัตติ ส่วน อุปาสิกาย เป็นตติยาวิภัตติ จตุตถีวิภัตติ
 ปัญจมีวิภัตติ ฉัฏฐีวิภัตติ และสัตตมีวิภัตติ ฯ
 ค. ต่างกันอย่างนี้ ปณฺณรส เป็นปกติสังขยา ส่วน ปณฺณรสี เป็นปูรณสังขยาฯ
 ฆ. อิม ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เฉพาะสัตตมีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

ง. นิบาตนั้น สําหรับใช้ลงในระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง เพื่อบอก
 อาลปนะ กาล ที่ ปริเฉท อุปไมย ปฏิเสธ ความได้ยินเล่าลือ ความปริกัป
 ความถาม ความรับ ความเตือน เป็นต้น ฯ
 
 ๔. การแยกวิภัตติอาขยาตออกเป็นปรัสสบท และอัตตโนบท นั้น เพื่อประสงค์อะไร ฯ  ปพฺพาเชสํุ และ วุจฺจเร ในคําว่า “เทวธมฺมาติ วุจฺจเร” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : การแยกวิภัตติอาขยาตออกเป็นปรัสสบท และอัตตโนบทนั้น เพื่อประสงค์จะได้รู้วาจก เพราะปรัสสบทเป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัตตุวาจก และเหตุกัตตุวาจก ส่วนอัตตโนบท เป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัมมวาจก ภาววาจก และเหตุกัมมวาจก แต่จะนิยมลงเป็นแน่เลยทีเดียวก็ไม่ได้ บางคราวปรัสสบทเป็นกัมมวาจก และภาววาจกก็มี เหมือนคําบาลีว่า สทิโส เม น วิชฺชติ คนเช่นกับด้วยเรา (อันใคร ๆ) ย่อมหาไม่ได้ บางคราวอัตตโนบทเป็นกัตตุวาจกก็มี เหมือนคําบาลีว่า ปิยโต ชายเต โสโก ความโศกย่อมเกิด แต่ของอันเป็นที่รัก เป็นต้น คําที่กล่าวข้างต้นนั้น ประสงค์เอาแต่บทที่เป็นไปโดยมาก ถ้าจะกําหนดให้แม่นยําโดยละเอียดแล้ว ต้องอาศัยปัจจัยเป็นเครื่องประกอบด้วย ฯ
 ปพฺพาเชสํุ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ ป บทหน้า วช ธาตุ ในความเว้น เณ ปัจจัยในเหตุกัตตุวาจก อํุ วิภัตติหมวดอัชชัตตนี แปลง ว แห่ง วช ธาตุ เป็น พ ซ้อน พฺ หน้า พ ด้วยอํานาจ เณ ปัจจัย ทีฆะ อ ต้นธาตุเป็น อา ลบ ณ เหลือไว้แต่ เอ ลง ส อาคม สําเร็จเป็น ปพฺพาเชสํุ ฯ
 วุจฺจเร ในคําว่า “เทวธมฺมาติ วุจฺจเร” ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ วจฺ ธาตุ ในความกล่าว ลง ย ปัจจัย ลง อนฺติ วิภัตติหมวดวัตตมานา แปลง ว เป็น วุ หรือ เอา อ ที่ ว เป็น อุ แปลง ย กับ จ ที่สุดธาตุเป็น จฺจ แปลง อนฺติ เป็น เร สําเร็จเป็น วุจฺจเร ฯ
 
 ๕. กัตตุสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไรบ้าง ฯ ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์มาดู ฯ สีลรกฺขิกา (อิตฺถี), ลาโภ (ปจฺจโย) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : กัตตุสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่า “ผู้” ตัวอย่างรูปวิเคราะห์ว่า กุมฺภํ     กโรตีติ กุมฺภกาโร ผู้ทําซึ่งหม้อ ถ้าลงในอรรถตัสสีลสาธนะ แปลว่า “ผู้-โดยปกติ” ตัวอย่างรูปวิเคราะห์ว่า ธมฺมํ วทติ สีเลนาติ ธมฺมวาที ผู้กล่าวซึ่งธรรมโดยปกติ ถ้าเป็นสมาสรูปตัส-สีลสาธนะ แปลว่า “ผู้มีอัน-เป็นปกติ” ตัวอย่างรูปวิเคราะห์ว่า ธมฺมํ จริตํฃ สีลมสฺสาติ    ธมฺมจารี ผู้มีความประพฤติซึ่งธรรมเป็นปกติ ฯ
 สีลรกฺขิกา (อิตฺถี) ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ ว่า สีลํ     รกฺขตี ติ สีลรกฺขิกา (อิตฺถี) ฯ
 ลาโภ (ปจฺจโย) ลง ณ ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า ลพฺภตีติ ลาโภ (ปจฺจโย) หรือ ลภิตพฺโพติ ลาโภ (ปจฺจโย) หรือเป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า ลภนฺติ เตนาติ ลาโภ (ปจฺจโย) ฯ
 
 ๖. วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ วิเสสนุตตรบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อโรคปุตฺตา (วิสาขา) เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ ฯ
 
 ตอบ : วิเสสนบุพพบท กับ วิเสสนุตตรบท ต่างกันอย่างนี้ คือ วิเสสนบุพพบท มีบทวิเสสนะอยู่หน้า บทประธานอยู่หลัง อุทาหรณ์ มหนฺโต ปุริโส=มหาปุริโส บุรุษใหญ่     ส่วนวิเสสนุตตรบท มีบทวิเสสนะอยู่หลัง บทประธานอยู่ข้างหน้า อุทาหรณ์ สตฺโต วิเสโส=สตฺตวิเสโส สัตว์วิเศษ ฯ
 อโรคปุตฺตา (วิสาขา) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส มี น บุพพบท พหุพพิหิ-สมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
 น.บุพ.พหุพ. วิ. นตฺถิ เตสํ โรโคติ อโรคา (ปุตฺตา)
 ฉ.ตุล.พหุพ. วิ. อโรคา ปุตฺตา ยสฺสา สา อโรคปุตฺตา (วิสาขา) ฯ
 
 ๗. เสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชาลินี (ตณฺหา), โสสานิกา (ภิกฺขู), พาลฺยํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : เสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว ฯ คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อีย, อิฏฺฐ ฯ
 ชาลินี (ตณฺหา) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชาลํ อสฺสา อตฺถีติ ชาลินี (ตณฺหา)
 โสสานิกา (ภิกฺขู ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สุสาเน วสนฺตีติ โสสานิกา (ภิกฺขู)
 พาลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕

๑. ในพยัญชนะวรรค มีหลักการสังโยคอย่างไร และพยัญชนะไหนบ้าง ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ตอบ : ในพยัญชนะวรรค มีหลักการสังโยค ดังนี้
 พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้
 พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๔ ในวรรคของตนได้
 พยัญชนะที่ ๕ สุดวรรค ซ้อนหน้าพยัญชนะในวรรคของตนได้ทั้ง ๕ ตัว ยกเสียแต่ตัว ง ซึ่งเป็นตัวสะกดอย่างเดียว
 พยัญชนะที่ ๒ คือ ข ฉ ถ ผ และพยัญชนะที่ ๔ คือ ฆ ฌ ฒ ธ ภ ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ๒. อาคมมีในสนธิ ไหนบ้าง ฯ ลงอาคมอะไรในสนธินั้น ๆ ฯ ปูรติเยว, ตยาเวตํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาคมมีในสนธิทั้ง ๓ สนธิ คือ สระสนธิ พยัญชนะสนธิ และนิคคหิตสนธิ ฯ
 ในสนธินั้น ๆ ลงอาคมดังนี้ คือ ในสระสนธิ ลง อ และ โอ อาคม ในพยัญชนะสนธิ ลงพยัญชนะอาคม ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ในสัททนีติว่าลง ห อาคมก็ได้ ส่วนในนิคคหิตสนธิ ลงนิคคหิตอาคม ฯ
 ปูรติเยว เป็นอาคมพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ปูรติ – เอว ถ้าสระอยู่หลัง ลง ย พยัญชนะอาคมได้บ้าง ต่อเป็น ปูรติเยว ฯ
 ตยาเวตํ เป็นอาคมพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ตยา – เอตํ ถ้าสระอยู่หลัง ลง ว พยัญชนะอาคมได้บ้าง ต่อเป็น ตยาเวตํ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. คุณนามต่างจากนามนามอย่างไร ฯ
 ข. สารีปุตฺโต เป็นนามนามชนิดไหน ฯ
 ค. เอกสังขยา กับ เอกสัพพนาม ต่างกันอย่างไร ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในคําว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ง. อมฺโภ เป็นคําสําหรับเรียกใคร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. คุณนามต่างจากนามนาม ดังนี้ คุณนาม คือ นามที่แสดงลักษณะของนามนาม สําหรับหมายให้รู้ว่านามนามนั้นดีหรือชั่วเป็นต้น ส่วนนามนาม คือ นามที่เป็นชื่อของคน สัตว์ ที่ สิ่งของ ฯ
 ข. สารีปุตฺโต เป็นนามนามชนิดอสาธารณนาม ฯ
 ค. เอกสังขยา กับ เอกสัพพนาม ต่างกันอย่างนี้ คือ เอกสังขยา เป็นได้แต่เอกวจนะอย่างเดียว ส่วนเอกสัพพนาม เป็นทวิวจนะ คือ เอกวจนะ และพหุวจนะ ฯ
 ฆ. ต ศัพท์ ในคําว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นสัพพนามชนิดนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
 ง. อมฺโภ เป็นคําสําหรับเรียกชายด้วยวาจาอันอ่อนหวาน ในภาษาของเราท่านบัญญัติให้ แปลว่า แน่ะผู้เจริญ ฯ
 
 ๔. วิภัตติอาขยาต ต่างจากวิภัตตินามอย่างไร ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้อง ตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
 ก. ปิตา โน มหลฺลกา อโหสิ ฯ
 ข. เม สามิเก ชิฆจฺฉาย ปิฬิยนฺเต น สกฺกา มยา ภุญฺชิตุํ ฯ
 ค. เทวทตฺโต สงฺฆํ ภิชฺชิสฺสติ ฯ
 
 ตอบ : วิภัตติอาขยาต ต่างจากวิภัตตินามอย่างนี้ คือ
        วิภัตตินาม จัดไว้เป็น ๗ หมวด สำหรับแจกนามศัพท์เพื่อเป็นเครื่องหมายให้ทราบถึงลิงค์ วจนะ การันต์ และอายตนิบาต
 ส่วนวิภัตติอาขยาต จัดได้เป็น ๘ หมวด สำหรับแจกมูลศัพท์ฝ่ายกิริยาออกเป็นหมวด ๆ เพื่อเป็นเครื่องหมายให้ทราบถึง กาล บท วจนะ บุรุษ และจัดเป็น ๒ บท คือ ปรัสสบท และอัตตโนบท เป็น ๓ บุรุษ คือ ปฐมบุรุษ มัธยมบุรุษ และอุตตมบุรุษ เพื่อเป็นเครื่องบ่งถึงนามที่เป็นประธานแห่งกิริยา ฯ
 ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. ปิตา โน มหลฺลโก อโหสิ ฯ
 ข. มม สามิเก ชิฆจฺฉาย ปีฬิยมาเน น สกฺกา มยา ภุญฺชิตุํ ฯ หรือ มยฺหํ สามิเก
 ชิฆจฺฉาย ปีฬิยมาเน น สกฺกา มยา ภุญฺชิตุํ ฯ หรือ สามิเก เม ชิฆจฺฉาย ปีฬิยมาเน น  สกฺกา มยา ภุญฺชิตุํ ฯ
 ค. เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทิสฺสติ ฯ
 
 ๕. จะทราบว่า เป็นกิริยากิตก์ หรือนามกิตก์ จะต้องอาศัยอะไร ฯ ภติโก, ทุลฺลโภ, สนฺโต, ปคฺคยฺห ลงปัจจัยอะไร เฉพาะที่เป็นนามกิตก์ จงตั้งวิเคราะห์มาด้วย ฯ
 
 ตอบ : จะทราบว่า เป็นกิริยากิตก์ หรือนามกิตก์ จะต้องอาศัยปัจจัยที่ประกอบ กล่าวคือกิริยากิตก์ และนามกิตก์ ต่างก็มีปัจจัยของตนแผนกหนึ่ง มี ๓ ประเภทเหมือน กัน ได้แก่กิตปัจจัย ๑ กิจจปัจจัย ๑ กิตกิจจปัจจัย ๑ ใช้ประกอบกับธาตุซึ่งเป็นเครื่องกําหนดหมายเนื้อความของนามศัพท์และกิริยาศัพท์ ปัจจัยที่ประกอบกับธาตุแล้วทําธาตุที่ประกอบให้เป็นกิริยา และเป็นเครื่องหมายให้รู้กาลและวาจกได้บ้าง เช่น คนฺตฺวา  คจฺฉนฺโต นีหริยมาโน กรณียํ คนฺตพฺพํ เป็นต้น จะทําให้ทราบได้ว่าเป็นกิริยากิตก์ ส่วนปัจจัยที่ประกอบกับธาตุแล้วทําธาตุที่ประกอบให้เป็นนามนาม หรือคุณนาม เป็นสาธนะนั้น ๆ และใช้ในปฐมาวิภัตติและจตุตถีวิภัตติได้บ้าง เช่น กรณํ ทายโก กาตุํ เป็นต้น จะทําให้ทราบได้ว่าเป็น นามกิตก์ ฯ
 ภติโก ลง กฺวิ ปัจจัย (ในนามกิตก์ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ) ตั้งวิเคราะห์ว่า ภตึ กโรตีติ ภติโก ฯ
 ทุลฺลโภ ลง ข ปัจจัย (ในนามกิตก์ เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ) ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺ เขน ลพฺภตีติ ทุลฺลโภ ฯ
 สนฺโต ลง ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ ฯ (สมฺ ธาตุ ต ปัจจัย ธาตุที่มี ม เป็นที่สุด แปลง ต เป็น นฺต แล้วลบที่สุดธาตุ ได้รูปเป็น สนฺโต) หรือ ลง อนฺต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ (อสฺ ธาตุ อนฺต ปัจจัย ลบต้นธาตุ ได้รูปเป็น สนฺโต)
 ปคฺคยฺห ลง ตฺวา ปัจจัย (ตูนาทิปัจจัย) ในกิริยากิตก์ (ป บทหน้า คหฺ ธาตุ ตูนาทิปัจจัย ธาตุที่มี ห เป็นที่สุด แปลง ย กับที่สุดธาตุ เป็น ยฺห ได้รูปเป็น ปคฺคยฺห) ฯ
 
 ๖. สมาสอะไรบ้าง นิยมบทปลงเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะอย่างเดียว จะทราบได้อย่างไรว่าเป็นสมาสไหน ฯ อนฺธพาลเทวตา เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ ฯ
 
 ตอบ : สมาสดังต่อไปนี้ คือ สมาหารทิคุสมาส สมาหารทวันทวสมาส และอัพยยีภาวสมาส นิยมบทปลงเป็น นปุงสกลิงค์ เอกวจนะอย่างเดียว จะทราบได้โดยความดังนี้
 สมาหารทิคุสมาส นิยมมีปกติสังขยาเป็นบทหน้า บทหลังเป็นประธาน อุทาหรณ์ ตโย โลกา ติโลกํ
 สมาหารทวันทวสมาส นิยมบทนามนามตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป และใช้เป็นบทประธาน ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน อุทาหรณ์ สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ
 ส่วนอัพยยีภาวสมาส นิยมมีอุปสัคหรือนิบาตเป็นบทหน้า และใช้เป็นประธานของบทหลัง อุทาหรณ์  ทรถสฺส อภาโว นิทฺทรถํ ฯ
 อนฺธพาลเทวตา เป็นวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีวิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาสเป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
 วิ.อุปมา.กัม. วิ.อนฺโธ อิว พาลา อนฺธพาลา (เทวตา)
 วิ.บุพฺ.กัม.    วิ.อนฺธพาลา เทวตา อนฺธพาลเทวตา หรือ อนฺธพาลา จ สา เทวตา จาติ อนฺธพาลเทวตา ฯ
 
 ๗. ตัทธิตต่างจากสมาสอย่างไร ฯ รุกฺขมูลิกา, เวรี, โกสลฺลํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 ตอบ : ตัทธิตต่างจากสมาสอย่างนี้ คือ
 ตัทธิต ใช้ปัจจัยแทนศัพท์ที่ลบทิ้งไป เพื่อย่อคําพูดให้สั้นลง เช่น สฺยาเม ชาโต ลบ ชาโต เสีย ลง ณิก ปัจจัยแทน เป็น สฺ ยามิโก แปลได้ความเช่นเดียวกัน
 ส่วนสมาส คือ การย่อศัพท์ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไปให้เป็นบทเดียวกัน โดยลบวิภัตติของศัพท์หน้าบ้าง ไม่ลบบ้าง ประกอบให้มีลิงค์ วจนะ และวิภัตติเดียวกัน แต่ยังคงมีรูปศัพท์เดิมปรากฏอยู่ เช่น สฺยาเม ชาโต เป็น สฺยามชาโต ฯ
 รุกฺขมูลิกา ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า รุกฺขมูเล วสนฺ ตีติ รุกฺขมูลิกา ฯ
 เวรี ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เวรํ อสฺส อตฺถีติ เวรี ฯ
 โกสลฺลํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า กุสลสฺ ส ภาโว โกสลฺลํ ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. ลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ ในพยัญชนะวรรคทั้งหลายนั้น พยัญชนะเหล่านี้ คือ พ, น, ฑ, ช, ก ตัวไหนใช้ซ้อนพยัญชนะอะไรได้บ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ
 
 ตอบ : ลักษณะที่จะประกอบพยัญชนะสังโยคได้ ในพยัญชนะวรรคทั้งหลายนั้น พยัญชนะเหล่านี้ คือ พ, น, ฑ, ช, ก ใช้ซ้อนพยัญชนะได้ดังนี้
 พ เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น สพฺพ อารพฺภ ฯ
 น เป็นพยัญชนะที่ ๕ สุดวรรค ซ้อนหน้าพยัญชนะในวรรคของตนได้ ทั้ง ๕ ตัว ตัวอย่าง เช่น สนฺต สนฺถต อานนฺท ขนฺธ อนฺน ฯ
 ฑ เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น ฉุฑฺฑ วุฑฺฒ ฯ
 ช เป็นพยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น อชฺช มชฺฌ ฯ
 ก เป็นพยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ (คือซ้อนหน้าตัวเอง) และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ตัวอย่างเช่น สกฺก ยกฺข ฯ
 
 ๒. ในสนธิ กิริโยปกรณ์ วิการ กับ ทีฆะ มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ ยถญฺญมนุสาสติ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ในสนธิกิริโยปกรณ์ วิการ กับ ทีฆะ มีลักษณะต่างกั นอย่างนี้ คือ
 วิการ ได้แก่ การทำสระตัวหนึ่งให้เป็นสระอีกตัวหนึ่ง เช่น ทำ อิ ให้เป็น เอ, ทำ อุ ให้เป็น โอ ตัวอย่างเช่น มุนิ-อาลโย เป็น มุเนลโย, สุ-อตฺถี เป็น โสตฺถี เป็นต้น
 ส่วนทีฆะ ได้แก่ การทำสระที่มีเสียงสั้นให้มีเสียงยาว คือ อ เป็น อา, อิ เป็น อี , อุ เป็น อู ตัวอย่างเช่น ตตฺร-อยํ เป็น ตตฺรายํ, สทฺธา-อิธ เป็น สทฺธีธ, จ-อุภยํ เป็น จูภยํ       เป็นต้น ฯ
 ยถญฺญมนุสาสติ เป็นโลปนิคคหิตสนธิ และอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น ยถา-อญฺํ -อนุสาสติ
 ระหว่าง ยถา-อญฺญฃํ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ มีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลังก็ดี เป็นทีฆะก็ดี ลบสระหน้า คือ ที่สุด ยถา ต่อเป็น ยถญฺญฃํ
 ระหว่าง ยถญญฺํ -อนุสาสติ ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น ยถญญฺมนุสาสติ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. คุณนามเช่นไร ชื่อวิเสส ฯ
 ข. อุปาสิเก มีวิธีทําตัวอย่างไร ฯ
 ค. มยํ, เอกจฺโจ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ฆ. ปัจจัยในอัพยยศัพท์นั้นลงที่ไหน เป็นเครื่องหมายอะไร ฯ
 ง. ปาโต, ยทิ ในอัพยยศัพท์ เป็นนิบาตบอกอะไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากหรือน้อยกว่าปกติ เหมือนคําว่า ปณฺฑิตตโร เป็นบัณฑิตกว่า ปาปตโร เป็นบาปกว่า ชื่อวิเสส ฯ
 ข. อุปาสิเก มีวิธีทําตัวอย่างนี้ อุปาสิเก ศัพท์เดิมเป็น อุปาสิกา ลง สิ อาลปนะ เอกวจนะ ลง สิ ลบ สิ เอา อา เป็น เอ สําเร็จรูปเป็น อุปาสิเก ฯ
 ค. มยํ เป็นสัพพนามชนิดปุริสสัพพนาม เอกจฺโจ เป็นสัพพนามชนิดอนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
 ฆ. ปัจจัยในอัพยยศัพท์นั้น ลงท้ายนามศัพท์ เป็นเครื่องหมายวิภัตติบ้าง ลงท้ายธาตุ เป็นเครื่องหมายกิริยาบ้าง ฯ
 ง. ปาโต เป็นนิบาตบอกกาล ยทิ เป็นนิบาตบอกปริกัป ฯ
 
 ๔. วิภัตติอาขยาต ๘ หมวดนั้น หมวดไหนบอกให้รู้ความอะไร ฯ บทว่า “นิวารเย” ในบาทพระคาถาว่า “ปาปา จิตฺตํ นิวารเย” นี้ แปลว่าอะไร ลงวิภัตติหมวดไหน ฯ
 
 ตอบ : วิภัตติอาขยาต ๘ หมวดนั้นบอกให้รู้ความดังต่อไปนี้
 วัตตมานาวิภัตติ     บอกให้รู้ปัจจุบันกาล
 ปัญจมีวิภัตติ          บอกความบังคับ ความหวัง และความอ้อนวอน
 สัตตมีวิภัตติ          บอกความยอมตาม ความกําหนด และความรําพึง
 ปโรกขาวิภัตติ       บอกให้รู้อดีตกาลไม่มีกําหนด
 หิยัตตนีวิภัตติ        บอกให้รู้อดีตกาลตั้งแต่วานนี้
 อัชชัตตนีวิภัตติ      บอกให้รู้อดีตกาลตั้งแต่วันนี้
 ภวิสสันติวิภัตติ      บอกให้รู้อนาคตกาลแห่งปัจจุบัน
 กาลาติปัตติวิภัตติ   บอกให้รู้อนาคตกาลแห่งอดีต ฯ
 บทว่า นิวารเย ในบาทพระคาถาว่า “ปาปา จิตฺตํ นิวารเย” แปลว่า พึงห้าม ลงวิภัตติหมวดสัตตมีวิภัตติ ฯ

 ๕. รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ จัดเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ และจะกําหนดรู้ได้อย่างไรว่าสาธนะนั้น ๆ เป็นรูปอะไร ฯ วิมุตฺติ, ทุทฺทโม (อตฺตา) ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะจัดเป็น ๓ ฯ คือ กัตตุรูป ๑ กัมมรูป ๑ ภาวรูป ๑ ฯ และจะกําหนดรู้ได้ว่าสาธนะนั้น ๆ เป็นรูปอย่างนี้ คือ
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัตตุวาจกก็ดี เป็นเหตุกัตตุวาจกก็ดี สาธนะนั้นเป็นกัตตุรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัมมวาจก สาธนะนั้นเป็นกัมมรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นภาววาจก สาธนะนั้นเป็นภาวรูป ฯ
 วิมุตฺติ ลง ติ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า วิมุจฺจนํ วิมุตฺติ หรือ วิมุจฺจิตพฺพนฺติ วิมุตฺติ ฯ
 ทุทฺทโม (อตฺตา) ลง ข ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺ เขน ทมิยเตติ ทุทฺทโม (อตฺตา) หรือ ทุกฺ เขน ทมิตพฺ โพติ ทุทฺทโม (อตฺตา) ฯ
 
 ๖. อะไรชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ ในทวันทวสมาสนี้ สมาหาโร กับ อสมาหาโร มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ นิปฺปญฺโญ (ปุคฺคโล), อนฺตรามคฺคํ เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : นามนามตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ
 ในทวันทวสมาสนี้ สมาหาโร กับ อสมาหาโร มีลักษณะ ต่างกันอย่างนี้ คือ
 ทวันทวสมาสที่รวมนามศัพท์มีเนื้อความเป็นพหุวจนะ ทําให้เป็นเอกวจนะ นปุงสกลิงค์ ชื่อว่าสมาหาโร ตัวอย่างเช่น สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ เป็นต้น
 ส่วนทวันทวสมาสที่ท่านไม่ได้ทําอย่างนี้ ชื่อว่าอสมาหาโร ตัวอย่างเช่น สมโณ จ   พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา เป็นต้น ฯ
 นิปฺปญฺโญ (ปุคฺคโล) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า นิกฺขนฺตา ปญฺญา ยสฺส โส นิปฺปญฺโญ (ปุคฺคโล) ฯ
 อนฺตรามคฺคํ เป็นนิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า มคฺคสฺส อนฺตรา อนฺตรามคฺคํ ฯ
 
 ๗. ตา ปัจจัย มีในตัทธิตไหนบ้าง ฯ และใช้ต่างกันอย่างไร ฯ ทุกฺขี (ชโน), ทุสฺสีลฺยํ, อิทฺธิมยํ (รูปํ) ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตา ปัจจัย มีใน ๒ ตัทธิต คือ สมุหตัทธิต และภาวตัทธิต ฯ
 ใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ ในสมุหตัทธิต ใช้แทน สมุห ศัพท์ แปลว่า ประชุม เช่น สหายานํ สมุโห สหายตา ประชุม แห่งสหาย ท. ชื่อสหายตา (ประชุมแห่งสหาย) ส่วนในภาวตัทธิต ใช้แทน ภาวศัพท์ แปลว่า ความเป็น เช่น สหายสฺส ภาโว สหายตา ความเป็นแห่งสหาย ชื่อสหายตา (ความเป็นแห่งสหาย) ฯ
 ทุกฺขี (ชโน) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺขํ อสฺส อตฺถีติ ทุกฺขี (ชโน) ฯ
 ทุสฺสีลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสีลฺยํ ฯ
 อิทฺธิมยํ (รูปํ) ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า อิทฺธิยา ปกตํ อิทฺธิมยํ (รูปํ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔

 ๑. ฐานกรณ์ คืออะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ง ณ น ม เกิดที่ฐานไหน เรียกชื่อว่าอย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ฐาน คือ ที่ตั้งที่เกิดของอักขระ มี ๖ คือ กณฺโฐ คอ ๑ ตาลุ เพดาน ๑ มุทฺธา ศีรษะก็ว่า ปุ่มเหงือกก็ว่า ๑ ทนฺโต ฟัน ๑ โอฏฺโฐ ริมฝีปาก ๑ นาสิกา จมูก ๑ ฯ
        กรณ์ คือ ที่ทําอักขระ มี ๔ คือ ชิวฺหามชฺฌํ ท่ามกลางลิ้น ๑ ชิวฺโหปคฺคํ ถัดปลายลิ้นเข้ามา ๑ ชิวฺหคฺคํ ปลายลิ้น ๑ สกฏฺฐานํ ฐานของตน ๑ ฯ
        ง       เกิดในคอ                      เรียกว่า กัณฐชะ
        ญ      เกิดที่เพดาน                  เรียกว่า ตาลุชะ
        ณ      เกิดในศีรษะหรือปุ่มเหงือก เรียกว่า มุทธชะ
        น      เกิดที่ฟัน                      เรียกว่า ทันตชะ
        ม      เกิดที่ริมฝีปาก                เรียกว่า โอฏฐชะ
        อนึ่ง พยัญชนะที่สุดวรรคทั้ง ๕ นี้ เกิดได้ ๒ ฐาน คือ เกิดตามฐานเดิมของตนและจมูก จึงเรียกว่า สกฏฺฐานนาสิกฏฺฐานชา ฯ
 
 ๒. สนธิ กับ สมาส ต่างกันอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบด้วย ฯ ภวตฺวนฺตราโย, ทูรมาคโต, สาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : สนธิกับสมาสต่างกันอย่างนี้
 สนธิ คือ วิธีต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ เพื่อจะย่นอักขระให้น้อยลง เป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ และทําคําพูดให้สละสลวย ดังเช่น เอตทโวจ ถ้าจะแปลต้องแยกศัพท์ออกจากกัน เป็น เอตํ อโวจ ฯ
 ส่วนสมาสนั้น ย่อนามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไปเข้าเป็นบทเดียวกัน ดังเช่น รญฺโญ  ปุตฺโต เป็น ราชปุตฺโต ถ้าจะแปลไม่ต้องแยกศัพท์ออกจากกันเหมือนสนธิ ฯ
 ภวตฺวนฺตราโย เป็นอาเทสสระสนธิ ตัดเป็น ภวตุ+อนฺตราโย สระอยู่หลัง อาเทส อุ ที่ ตุ เป็น ว เป็น ภวตฺว ลบ อ สระหน้า ที่ ว แล้วต่อเป็น ภวตฺวนฺตราโย ฯ
 ทูรมาคโต เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น ทูรํ+อาคโต ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง อาเทสนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น ทูรมาคโต ฯ
 สาหํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สา+อหํ สระหน้าเป็นทีฆะ และสระหลังเป็นรัสสะ ลบสระหน้า แล้วทีฆะสระหลังเป็น อา ต่อเป็น สาหํ ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
       ก. ปฐมาวิภัตติ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
       ข. มโนคณะ ได้แก่ ศัพท์อะไรบ้าง ฯ
       ค. ปูรณสังขยา เป็นนามศัพท์ชนิดไหน ฯ
       ฆ. มยํ, อิเม เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
       ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
        ก. ปฐมาวิภัตติ แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ เป็น ลิงฺคตฺโถ หรือ กตฺตา ที่เป็นตัวประธานอย่าง ๑ เป็น อาลปนํ คําสําหรับร้องเรียกอย่าง ๑ ฯ
        ข. มโนคณะ ได้แก่ศัพท์เหล่านี้ คือ มน ใจ, อย เหล็ก, อุร อก, เจต ใจ, ตป ความร้อน, ตม มืด, เตช เดช, ปย น้ำนม, ยส ยศ, วจ วาจา, วย วัย, สิร หัว ฯ
        ค. ปูรณสังขยา เป็นนามศัพท์ชนิดคุณนาม ฯ
        ฆ. มยํ เป็นสัพพนามชนิดปุริสสัพพนาม, อิเม เป็นสัพพนามชนิดวิเสสนสัพพนาม ฯ
        ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็น ๓ คือ อุปสัค ๑ นิบาต ๑ ปัจจัย ๑ ฯ
 
 ๔. อ อาคม และ อิ อาคม ในอาขยาต ลงในวิภัตติหมวดไหนได้บ้าง ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
       ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
   ข. สา อนาถา วิจรนฺตา มหาทุกฺขํ ปาปุณนฺติ ฯ
       ค. ตโยปิ สิกฺขา กถิตาเยว โหติ ฯ
 
 ตอบ : อ อาคม และ อิ อาคม ในอาขยาต ลงในหมวดวิภัตติดังนี้ คือ
        อ อาคม ลงในวิภัตติหมวด หิยัตตนี อัชชัตตนี กาลาติปัตติ
        ส่วน อิ อาคม ลงในวิภัตติหมวด อัชชัตตนี ภวิสสันติ และกาลาติปัตติ ฯ
 ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
                ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺย ฯ
 หรือ เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต จ ธีตา จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
                ข. สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ ฯ 
 หรือ ตา อนาถา วิจรนฺติโย มหาทุกฺขํ ปาปุณนฺติ ฯ
 ค. ติสฺโสปิ สิกฺขา กถิตาเยว โหนฺติ ฯ
 
 ๕. ปัจจัยแห่งกิริยากิตก์ หมวดไหน บอกให้รู้ความอะไร ฯ สนฺติมคฺคนิโยชโก  (สงฺโฆ), วิมุตฺติ, สุวโจ (เถโร) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 ตอบ : ปัจจัยแห่งกิริยากิตก์ แต่ละหมวดบอกให้รู้ความดังต่อไปนี้
 อนฺต ปัจจัย ในหมวดกิตปัจจัย และ มาน ปัจจัย ในหมวดกิตกิจจปัจจัย บอกให้รู้ความเป็นปัจจุบันกาล แปลว่า อยู่, เมื่อ
 อนีย, ตพฺพ ปัจจัย ในหมวดกิจจปัจจัย บอกให้รู้ความจําเป็น แปลว่า พึง
        ตวนฺตุ, ตาวี ในหมวดกิตปัจจัย และ ต, ตูน, ตฺวา, ตฺวาน ในหมวดกิตกิจจปัจจัย บอกให้รู้ความเป็นอดีตกาล แปลว่า แล้ว ฯ
 สนฺติมคฺคนิโยชโก (สงฺโฆ) ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
        ตั้งวิเคราะห์ว่า สนฺติมคฺเค นิโยเชตีติ สนฺติมคฺคนิโยชโก (สงฺโฆ)
 วิมุตฺติ ลง ติ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วิมุจฺจนํ วิมุตฺติ ฯ
 สุวโจ (เถโร) ลง ข ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สุเขน วจิยเตติ สุวโจ (เถโร) ฯ
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า สุเขน วตฺตพฺโพติ สุวโจ (เถโร) ฯ
 
 ๖. อะไรชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ เฉพาะวิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส กับ ทวันทวสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต (ภควา) เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ ฯ
 
 ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธาน คือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธาน ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ
 เฉพาะวิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส กับ ทวันทวสมาส ต่างกันดังนี้ คือ
 วิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส มีบททั้ง ๒ เป็นวิเสสนะ มีบทอื่ นเป็นประธาน
 ส่วนทวันทวสมาส มีนามนามตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ฯ
 ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เป็นตติยาตัปปุริสสมาส มีฉัฏฐีตัปปุริสสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
        ฉ.ตัป. ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ ฯ
 ต.ตัป. ภิกฺขุสงฺเฆน ปริวุโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต (ภควา) ฯ
 
 ๗. สมุหตัทธิต เป็นนามหรือคุณ ฯ ต่างจากราคาทิตัทธิตอย่างไรบ้าง ฯ เวสารชฺชํ, พลวตี (ชิฆจฺฉา), เจตสิกํ (กมฺมํ) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สมุหตัทธิต เป็นนาม ฯ
 ต่างจากราคาทิตัทธิตดังนี้ คือ สมุหตัทธิต เป็นนามนามอย่างเดียว ลงปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา แทน สมุห ศัพท์เท่านั้น ฯ
 ต่างจากราคาทิตัทธิตดังนี้ คือ ราคาทิตัทธิตเป็นคุณนามอย่างเดียว ลง ณ ปัจจัย ใช้แทนศัพท์ทั่วไปมี รตฺต ศัพท์เป็นต้น ฯ
 เวสารชฺชํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วิสารทสฺส ภาโว เวสารชฺชํ ฯ
 พลวตี (ชิคจฺฉา) ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า พลํ อสฺสา อตฺถีติ พลวตี (ชิคจฺฉา) ฯ
 เจตสิกํ (กมฺมํ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เจตสา วตฺตตีติ เจตสิกํ (กมฺมํ) ฯ
 หรือ เจตสา กตํ เจตสิกํ (กมฺมํ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. พยัญชนะในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ อาศัยอะไรจึงออกเสียงได้ ฯ พยัญชนะไหนจัดเป็นโฆสะ และ อโฆสะ ฯ
 
 ตอบ : พยัญชนะในบาลีภาษา มี ๓๓ ตัว ฯ
 อาศัยสระ จึงออกเสียงได้ ฯ
 พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ และที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ค ฆ ง, ช ฌ , ฑ ฒ ณ, ท ธ น, พ  ภ ม, และ ย ร ล ว ห ฬ, ๒๑ ตัวนี้ จัดเป็นโฆสะ  
พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ , ต ถ, ป ผ, และ ส ๑๑ ตัวนี้  จัดเป็นเป็นอโฆสะ ฯ
 
 ๒. ทีฆะสระสนธิมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อุภยมฺเปตสฺส เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ทีฆะสระสระสนธิ มี ๒ คือ ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑ ทีฆะสระหลังอย่าง ๑ ฯ
 อุภยมฺเปตสฺส เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ และโลปสระสนธิ ฯ ตัดเป็น อุภยํ+ปิ+เอตสฺส
 ระหว่าง อุภยํ+ปิ พยัญชนะวรรคอยู่ข้างหลัง มีนิคคหิตอยู่ข้างหน้า ให้แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะวรรคได้ แปลงนิคคหิตที่ อุภยํ เป็น ม ต่อเป็น อุภยมฺปิ
 ระหว่าง อุภยมฺปิ+เอตสฺส สระหน้าและสระหลังไม่มีพยัญชนะอื่นคั่นในระหว่าง ลบสระหน้า คือ อิ ที่ อุภยมฺปิ ต่อเป็น อุภยมฺเปตสฺส ฯ
 
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. จกฺขุ เป็นนามและลิงค์อะไร ฯ
 ข. เทวตา เมื่อแจกในอาลปนวิภัตติ มีรูปเป็นอย่างไรบ้าง ฯ
 ค. อายสฺมโต เป็นวิภัตติอะไรได้บ้าง ฯ
 ฆ. กตร ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ง. โต, ทานิ ปัจจัย เป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. จกฺขุ เป็นนามนาม และเป็นนปุงสกลิงค์ ฯ
 ข. เทวตา เมื่อแจกในอาลปนวิภัตติ มีรูปเป็นอย่างนี้ คือ เอกวจนะ เป็น เทวเต พหุวจนะ เป็น เทวตาโย เทวตา ฯ
 ค. อายสฺมโต เป็น ส จตุตถีวิภัตติ และ ส ฉัฏฐีวิภัตติ ฯ
 ฆ. กตร ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดอนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
 ง. โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติ, ทานิ ปัจจัย เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ฯ
 
 ๔. สกัมมธาตุเป็นได้กี่วาจก ฯ นิคฺคยฺหติ เป็นวาจกอะไร ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
 ก. มหาปฐวี เทฺวธา ภินฺทิ ฯ
 ข. เอวํ กนิฏฺเฐน ตโย สมฺปตฺติโย ปฏฺฐิตา ฯ
 ค. มหาชโน อุชฺฌายึสุ ฯ
 
 ตอบ : สกัมมธาตุ เป็นได้ ๔ วาจก เว้นภาววาจก ฯ
 นิคฺคยฺหติ เป็นกัมมวาจก ฯ
 ได้แก้คำที่ผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ดังนี้
 ก. มหาปฐวี เทฺวธา ภิชฺชิ ฯ
 ข. เอวํ กนิฏฺเฐน ติสฺโส สมฺปตฺติโย ปฏฺฐิตา ฯ
 ค. มหาชโน อุชฺฌายิ ฯ หรือ มหาชนา อุชฺฌายึสุ ฯ
 
 ๕. อนฺต และ ตพฺพ ปัจจัย เป็นวาจกอะไรได้บ้าง ฯ ธมฺมชีวี (ปุคฺคโล), โพธิ (ญาณํ) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : อนฺต ปัจจัย เป็นกัตตุวาจก และเหตุกัตตุวาจก
 ส่วน ตพฺพ ปัจจัย เป็นกัมมวาจก เหตุกัมมวาจก และภาววาจก ฯ
 ธมฺมชีวี (ปุคฺคโล) ลง ณี ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 ตั้งวิเคระห์ว่า ธมฺเมน ชีวตีติ ธมฺมชีวี (ปุคฺคโล)
 เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ
 ตั้งวิเคระห์ว่ า ธมฺเมน ชีวติ สีเลนาติ ธมฺมชีวี (ปุคฺคโล)
 เป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺเมน ชีวิตุํ สีลมสฺสาติ ธมฺมชีวี (ปุคฺคโล) ฯ
 โพธิ (ญาณํ) ลง อิ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า พุชฺฌติ เตนาติ โพธิ (ญาณํ) ฯ
 
 ๖. พหุพพิหิสมาสคือสมาสอะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อหิริกปุคฺคโล เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลำดับ ฯ
 
 ตอบ : พหุพพิหิสมาส คือ สมาสอย่างหนึ่งมีบทอื่นเป็นประธาน ฯ
 มี ๖ อย่าง คือ ทุติยาพหุพพิหิ ตติยาพหุพพิหิ จตุตถีพหุพพิหิ ปัญจมีพหุพพิหิ ฉัฏฐีพหุพพิหิ สัตตมีพหุพพิหิ ฯ
 อหิริกปุคฺคโล เป็นวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส มี น บุพพบท พหุพพิหิสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 น บุพ. พหุพ.        วิ. นตฺถิ ตสฺส หิรีติ อหิริโก (ปุคฺคโล)
 วิ.บุพ.กัม.            วิ. อหิริโก จ โส ปุคฺคโล จาติ อหิริกปุคฺคโล
 หรือ                   วิ. อหิริโก ปุคฺคโล อหิริกปุคฺคโล ฯ
 
 ๗. ตัทธิตโดยย่อมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชาลินี (ตณฺหา), เถยฺยํ, ชนตา ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตัทธิต โดยย่อมี ๓ คือ สามัญญตัทธิต ภาวตัทธิต และอัพยยตัทธิต ฯ
 ชาลินี (ตณฺหา) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชาลํ อสฺสา อตฺถีติ ชาลินี (ตณฺหา) ฯ
 เถยฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ หรือ ลง เณยฺย ปัจจัย ตามนัยแห่งรูปสิทธิปกรณ์ และสัททนีติปกรณ์ ตั้งวิเคราะห์อย่างเดียวกัน ฯ
 ชนตา ลง ตา ปัจจัย ในสมุหตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชนานํ สมุโห ชนตา ฯ
 หรือ ลง ตา ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชนสฺส ภาโว ชนตา ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓

 ๑. ชิวฺโหปคฺคํ (ถัดปลายลิ้นเข้ามา) เป็นกรณ์ของอักขระอะไรบ้าง ฯ และอักขระเหล่านั้น เกิดในฐานไหน ฯ เรียกว่าอะไร ฯ
 
 ตอบ : ชิวฺโหปคฺคํ (ถัดปลายลิ้นเข้ามา) เป็นกรณ์ของอักขระ ๗ ตัว คือ ฏ ฑ ฒ ณ ร ฬ ฯ และอักขระเหล่านั้นเกิดที่ศีรษะก็ว่า ที่ปุ่มเหงือกก็ว่า เรียกว่า มุทฺธชา ฯ
 
 ๒. อาเทสพยัญชนะสนธิ กับ อาเทสนิคคหิตสนธิ ต่างกันอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมยกตัวอย่างมาประกอบ ฯ สจาหํ, อตฺตานญฺเจ, ตุมฺเหเยว เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาเทสพยัญชนะสนธิ กับ อาเทสนิคคหิตสนธิ ต่างกันอย่างนี้ คือ อาเทสพ-ยัญชนะสนธิ หมายถึงการเชื่อมบทกับบทเข้ากัน โดยแปลงพยัญชนะให้เป็นพยัญชนะ ตัวอย่างเช่น อิติ-เอวํ เป็น อิจฺเจวํ ฯ  
 นอกจากนี้ อาเทสพยัญชนะสนธิ ยังมีที่แปลงเป็นพยัญชนะและสระอื่น ๆ ตัวอย่างเช่น
 แปลง ธ เป็น ท ตัวอย่างเช่น เอกํ-อิธ-อหํ เป็น เอกมิทาหํ เป็นต้น
 แปลง ธ เป็น ห ตัวอย่างเช่น สาธุ-ทสฺสนํ เป็น สาหุทสฺสนํ เป็นต้น
 แปลง ท เป็น ต ตัวอย่างเช่น สุคโท เป็น สุคโต เป็นต้น
 แปลง ต เป็น ฏ ตัวอย่างเช่น ทุกฺกตํ เป็น ทุกฺกฏํ เป็นต้น
 แปลง ต เป็น ธ ตัวอย่างเช่น คนฺตพฺโพ เป็น คนฺธพฺโพ เป็นต้น
 แปลง ต เป็น ร ตัวอย่างเช่น อตฺตโช เป็น อตฺรโช เป็นต้น
 แปลง ค เป็น ก ตัวอย่างเช่น กุลุปโค เป็น กุลุปโก เป็นต้น
 แปลง ร เป็น ล ตัวอย่างเช่น มหาสาโร เป็น มหาสาโล เป็นต้น
 แปลง ย เป็น ช ตัวอย่างเช่น คฺวโย เป็น คฺวโช เป็นต้น
 แปลง ว เป็น พ ตัวอย่างเช่น กุวโต เป็น กุพฺพโต เป็นต้น
 แปลง ย เป็น ก ตัวอย่างเช่น สยํ เป็น สกํ เป็นต้น
 แปลง ช เป็น ย ตัวอย่างเช่น นิชํ เป็น นิยํ เป็นต้น
 แปลง ต เป็น ก ตัวอย่างเช่น นิยโต เป็น นิยโก เป็นต้น
 แปลง ต เป็น จ ตัวอย่างเช่น ภโต เป็น ภจฺโจ เป็นต้น
 แปลง ป เป็น ผ ตัวอย่างเช่น นิปฺปตฺติ เป็น นิปฺผตฺติ เป็นต้น
 แปลง อภิ เป็น อพฺภ ตัวอย่างเช่น อภิ-อุคฺคจฺฉติ เป็น อพฺภุคฺคจฺฉติ
 แปลง อธิ เป็น อชฺฌ ตัวอย่างเช่น อธิ-โอกาโส เป็น อชฺโฌกาโส
 แปลง อว เป็น โอ ตัวอย่างเช่น อว-นทฺธา เป็น โอนทฺธา ฯ
 ถ้า เอ และ ห อยู่เบื้องหลัง แปลงนิคคหิตเป็น ตัวอย่างเช่น ตํ-เอว เป็น ตญฺเ ว, ตํ-หิ เป็น ตญฺหิ เป็นต้น
 ถ้า ย อยู่เบื้องหลัง แปลงนิคคหิต กับ ย เป็น ญฺ ตัวอย่างเช่น สํ-โยโค เป็น สญฺโญ- โค เป็นต้น
 ในสัททนีติว่า ถ้า ล อยู่เบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ล ตัวอย่างเช่น ปํุ-ลิงฺคํ เป็น ปุลฺลิงฺคํ, สํ-ลกฺขณา เป็น สลฺลกฺขณา เป็นต้น
 ถ้าสระเบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ม ตัวอย่างเช่น ตํ-อหํ เป็น ตมหํ , แปลงนิคคหิตเป็น ท ตัวอย่างเช่น เอตํ-อโวจ เป็น เอตทโวจ ฯ
 สจาหํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สเจ-อหํ
 ระหว่าง สเจ-อหํ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ ลบสระหน้า คือ ลบสระ เอ ที่ สเจ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ เป็น อา ต่อเป็น สจาหํ ฯ
 อตฺตานญฺเจ เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น อตฺตานํ-เจ เมื่อมีพยัญชนะ คือ จ อยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า อาเทสนิคคหิตเป็นพยัญชนะสุดท้ายแห่ง จ วรรค คือ ต่อเป็น  อตฺตานญฺเจ ฯ
 ตุมฺเหเยว เป็นอาคมพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ตุมฺเห-เอว ถ้าสระอยู่หลัง ลง ย พยัญชนะอาคมได้บ้าง ต่อเป็น ตุมฺเหเยว ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. นามนามกับคุณนาม ต่างกันอย่างไร ฯ
 ข. สข (เพื่อน) ป.เอก ในปุงลิงค์ และอิตถีลิงค์ มีรูปเป็นอย่างไร ฯ
 ค. สังขยานามและสังขยาคุณ ใช้ต่างกันอย่างไร ฯ
 ฆ. ในสัพพนาม “ตสฺสา” กับ “ตสฺสํ ” เหมือนกันและต่างกันอย่างไร ฯ
 ง. อุปสัคนั้น ใช้อย่างไร จงยกอุทาหรณ์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. ต่างกันอย่างนี้ คือ นามนาม คือ นามที่เป็นชื่อของคน สัตว์ ที่ สิ่งของ จัดเป็นนามนาม, ส่วนคุณนาม คือ นามที่แสดงลักษณะของนามนาม สำหรับหมายให้รู้ว่า นามนามนั้นดีหรือชั่วเป็นต้น ฯ
 ข. สข (เพื่อน) ป.เอก ในปุงลิงค์ มีรูปเป็น สขา ในอิตถีลิงค์ มีรูปเป็น สขี ฯ
 ค. สังขยานามกับสังขยาคุณ ใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ สังขยานาม ใช้เช่นเดียวกับนามนาม เมื่อใช้นับจํานวนนามนามบทใด ให้เรียงไว้หลังนามนามนั้น ตัวอย่าง ภิกฺขูนํ สตํ ภิกฺขุสตํ ฯ ส่วนสังขยาคุณ ใช้เช่นเดียวกับคุณนาม เมื่อใช้นับนามนามบทใด ให้เรียงไว้หน้านามนามบทนั้น ตัวอย่าง ปญฺจสตา ภิกฺขู เป็นต้น ฯ
 ฆ. ในสัพพนาม “ตสฺสา” กับ “ตสฺสํ” เหมือนกันและต่างกันอย่างนี้ คือ ที่เหมือนกันคือ ทั้ง ตสฺสา และ ตสฺสํ มาจาก ต สัพพนาม เป็นอิตถีลิงค์ และเอกวจนะเหมือนกัน ที่ต่างกัน คือ “ตสฺสา” เป็นได้ ๒ วิภัตติ คือ ส จตุตถีวิภัตติ และ ส ฉัฏฐีวิภัตติ ส่วน “ตสฺสํ ” เป็น สฺมึ สัตตมีวิภัตติเท่านั้น ฯ
 ง. อุปสัคนั้น ใช้อย่างนี้ คือ ใช้นําหน้านามและกิริยาให้วิเศษขึ้น เมื่อนําหน้านาม มีอาการคล้ายคุณศัพท์ เช่น อติสุนฺทโร, อธิสกฺกาโร เป็นต้น เมื่อนําหน้ากิริยา มีอาการคล้ายกิริยาวิเสสนะ อุทาหรณ์ เช่น อติกฺกมติ, อธิเสติ เป็นต้น ฯ
 
 ๔. อาย อิย ปัจจัยในอาขยาต ใช้อย่างไร ฯ เป็นไปในความอะไร ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. เอกจฺเจ (อิตฺถิโย) สตฺถุ ปุรโต นจฺจิตุํ อารภิ ฯ
 ข. ปติตกาเล หตฺโถ วา ปาโท วา ภิชฺเชยฺยุํ ฯ
 ค. ปิตา โน มหลฺลกา ชาตา ฯ
 
 ตอบ : อาย กับ อิย ปัจจัยในอาขยาต ใช้อย่างนี้ คือ ถ้าประกอบกับคุณนาม แปลว่า ประพฤติ เช่น จิรายติ ประพฤติช้าอยู่ ปิยายติ ประพฤติเป็นที่รัก เป็นต้น ถ้าประกอบกับนามนาม แปลว่า ประพฤติเพียงดัง เช่น ปุตฺติยติ ย่อมประพฤติให้เป็นเพียงดังบุตร ธูมายติ ย่อมประพฤติเพียงดังควัน เป็นต้น ใช้ประกอบกับนามศัพท์ให้เป็นกิริยาศัพท์ เป็นไปในความประพฤติ ฯ
 ได้แก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. เอกจฺจา (อิตฺถิโย) สตฺถุ ปุรโต นจฺจิตุํ อารภึสุ ฯ
 ข. ปติตกาเล หตฺโถ วา ปาโท วา ภิชฺเชยฺย ฯ หรือ ปติกาเล หตฺโถ จ ปาโท จ  ภิชฺเชยฺยุํ ฯ
 ค. ปิตา โน มหลฺลโก ชาโต ฯ หรือ ปิตโร โน มหลฺลกา ชาตา ฯ
 
 ๕. ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและต่างกันอย่างไร ฯ วูปสโม, ทูรงฺคมํ (จิตฺตํ), ทุนฺนิคฺคหํ (จิตฺตํ) ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและต่างกัน ดังนี้ ที่เหมือนกัน คือ แบ่งเป็น ๓ ประเภทได้แก่ กิตปัจจัย ๑ กิจจปัจจัย ๑ กิตกิจจปัจจัย ๑ และใช้ประกอบกับธาตุ ฯ
 ส่วนที่ต่างกัน คือ ปัจจัยในนามกิตก์ ทำธาตุที่ประกอบนั้นให้เป็นสาธนะนั้น ๆ และใช้ในปฐมาวิภัตติและจตุตถีวิภัตติได้บ้าง เช่น กรณํ ทายโก กาตุํ เป็นต้น
 ส่วนปัจจัยในกิริยากิตก์นั้น ทำธาตุที่ประกอบให้เป็นกิริยา และเป็นเครื่องหมายให้รู้กาลและวาจกได้บ้าง เช่น คนฺตวา คจฺฉนฺโต นีหริยมาโน กรณียํ คนฺตพฺพํ เป็นต้น ฯ
 วูปสโม ลง อ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วูปสมนํ วู ปสโม ฯ
 ทูรงฺคมํ (จิตฺตํ) ลง อ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทูเร คจฺฉตีติ ทูรงฺคมํ (จิตฺตํ)
 หรือเป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทูเร คจฺฉติ สีเลนาติ ทูรงฺคมํ (จิตฺตํ)
 หรือเป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทูเร คมิตุํ สีลมสฺสาติ ทูรงฺคมํ (จิตฺตํ) ฯ
 ทุนฺนิคฺคหํ (จิตฺตํ) ลง ข ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน นิคฺคหิยเตติ ทุนฺนิคฺคหํ (จิตฺตํ)
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน นิคฺคหิตพฺพนฺติ ทุนฺนิคฺคหํ (จิตฺตํ) ฯ
 
 ๖. สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ จงตอบ พร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบด้วย ฯ ตณฺหกฺขโย, ตินฺตจีวร-กา (ภิกฺขู) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างนี้ คือ
 สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย อิติ ศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ขตฺติโย (อหํ) อิติ มาโน ขตฺติยมาโน มานะว่า (เราเป็น) กษัตริย์, สตฺโต อิติ สญฺญา  สตฺตสญฺญา ความสำคัญว่าสัตว์ ฯ
 ส่วนอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันหน้าท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปโช-โต ปญฺญาปโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือ ปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะ คือ พระพุทธเจ้า ฯ
 ตณฺหกฺขโย เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ตณฺหาย ขโย ตณฺหกฺขโย ฯ
 ตินฺตจีวรกา (ภิกฺขู) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ตินฺตานิ จีวรานิ เยสํ เต ตินฺตจีวรกา (ภิกฺขู) ฯ
 
 ๗. ปัจจัยในตัทธิตไหนบ้าง ใช้ประกอบกับศัพท์ที่สังขยาได้ ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบด้วย ฯ อติมานี (ปุคฺคโล), ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ลงปัจจัยอะไร ในปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยในตัทธิตที่ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยาได้ คือ
 ปัจจัยในปูรณตัทธิต ๕ ตัว คือ ติย ถ ม อี ตัวอย่าง ทุติโย, จตุตฺโถ เป็นต้น
 ปัจจัยในสังขยาตัทธิต คือ ก ปัจจัย ตัวอย่าง ทุกํ , ติกํ เป็นต้น
 ปัจจัยในวิภาคตัทธิต คือ ธา ปัจจัย ตัวอย่าง เอกทา, ทฺวิธา เป็นต้น ฯ
 อติมานี (ปุคฺคโล) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อติมาโน อสฺส อตฺถีติ อติมานี (ปุคฺคโล) ฯ
 ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิธัตธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ฉทฺวาเร วตฺตตีติ ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ฯ
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า ฉสุ ทฺวาเรสุ วตฺตตีติ ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. สระกับพยัญชนะในบาลีภาษา มีเท่าไร และต่างกันอย่างไร ฯ
 ข. อัฑฒสระ คืออะไร ฯ เพราะเหตุไร จึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. ในบาลีภาษา สระมี ๘ ตัว พยัญชนะมี ๓๓ ตัว ฯ และต่างกันอย่างนี้ คือ สระ ออกเสียงได้ตามลําพังตนเอง ส่วนพยัญชนะต้องอาศัยสระจึงจะออกเสียงได้ ฯ
 ข. อัฑฒสระ คือ พยัญชนะที่มีเสียงกึ่งมาตรา มี ๗ ตัว คือ ย ร ล ว ส ห ฬ ฯ เพราะพยัญชนะเหล่านี้ บางตัวรวมลงในสระเดียวกันกับพยัญชนะอื่น ออกเสียงพร้อมกันได้ ดังเช่นคำว่า สฺวากฺขาโต, พฺยญฺชนํ เป็นต้น บางตัวแม้เป็นตัวสะกดคงออกเสียงหน่อยหนึ่ง พอให้รู้ว่าเป็นตัวสะกด คล้ายเป็นตัวกล้ำ ดังเช่นคำว่า ตสฺมา, กลฺยาณํ เป็นต้น ฯ
 
 ๒. ในสนธิ การต่อมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ยานีมานิ, ตญฺชโน, คาถมาห ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ในสนธิมีต่อ ๒ อย่าง คือ ต่อศัพท์ที่มีวิภัตติให้เนื่องด้วยศัพท์ที่มีวิภัตติ ตัวอย่างเช่น จตฺตาโร อิเม ต่อเป็น จตฺตาโรเม เป็นต้น ๑ ต่อบทสมาส ย่ออักษรให้น้อยลง ตัวอย่างเช่น กต อุปกาโร ต่อเข้าเป็น กโตปการโร เป็นต้น ๑ ฯ
 ยานีมานิ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น ยานิ-อิมานิ
 ระหว่าง ยานิ-อิมานิ ถ้าสระทั้ง ๒ เป็นรัสสะมีรูปเสมอกัน เมื่อลบแล้วต้องทีฆะสระที่ยังไม่ได้ลบ ต่อเป็น ยานีมานิ ฯ
 ตญฺชโน เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น ตํ-ชโน เมื่อมีพยัญชนะ คือ ช ซึ่งเป็นพยัญชนะใน
 จ วรรค อยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า อาเทสนิคคหิตเป็นพยัญชนะสุดท้ายแห่ง จ วรรค คือ ต่อ
 เป็น ตญฺชโน ฯ
 คาถมาห เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น คาถํ-อาห ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง แปลงนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น คาถมาห ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. พาราณสี เป็นนามนามชนิดไหน ฯ
 ข. คําว่า “โน” เป็นศัพท์อะไรในไวยากรณ์ แปลว่าอะไร ฯ
 ค. สังขยาตั้งแต่ไหนถึงไหนเป็นนามอะไร ฯ
 ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นสัพพนามชนิดไหน เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
 ง. หึ และ ชฺช ปัจจัย เป็นเครื่องหมายวิภัติไหน ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
 ก. พาราณสี เป็นนามนามชนิด อสาธารณนาม ฯ
 ข. คําว่า “โน” ในไวยากรณ์ เป็นได้ทั้งศัพท์นิบาต เป็นได้ทั้งสัพพนาม โน ที่เป็นนิบาตบอกปฏิเสธ แปลว่า ไม่ ส่วน โน ที่เป็นสัพพนาม เป็นบทที่สำเร็จมาจากการเปลี่ยนวิภัตติเดิมเป็น อมฺห ศัพท์ เป็นปุริสสัพพนาม อุตตมบุรุษ แปลงกับ โย ปฐมาวิภัตติ โย ทุติยาวิภัตติ หิ ตติยาวิภัตติ นํ จตุตถีวิภัตติ และ นํ ฉัฏฐีวิภัตติ พหุวจนะ เป็น โน แปลตามสำเนียงอายตนิบาตแห่งวิภัตตินั้น ๆ ตัวอย่างเช่น โน ปฐมาวิภัตติ แปลว่า อ.เรา ท. ดังนี้เป็นต้น ฯ
 ค. สังขยา ที่เป็นปกติสังขยา จัดเป็นนามดังนี้
 ตั้งแต่ เอก ถึง จตุ เป็นสัพพนาม
 ตั้งแต่ ปญฺจ ถึง อฏฺฐนวุติ เป็นคุณนาม
 ตั้งแต่ เอกูนสตํ ขึ้นไป เป็นนามนาม
 ส่วนสังขยา ที่เป็นปูรณสังขยา เป็นคุณนามทั้งสิ้น ฯ
 ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม เป็นได้ ๓ ลิงค์ ฯ
 ง. หึ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ, ชฺช เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ลงในกาล ฯ
 
 ๔. อานยึสุ และ อุฏฺเฐหิ ในคําว่า “อุฏฺเฐหิ ตาต” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง จงแก้คําที่เห็นว่าผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. มาคนฺทิยา ชีวนฺตาปิ มตาปิ มโตเยว นาม ฯ
 ข. เอกจฺจา ชนา สตฺถุ ธมฺมํ โสตุํ ลภติ ฯ
 ค. มยํ วีสตีนํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสามิ ฯ
 
 ตอบ : อานยึสุ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ อา บทหน้า นี ธาตุ ในความนำไป ลง อ ปัจจัย อุํ อัชชัตตนีวิภัตติ แปลง อี ที่ นี ธาตุ เป็น อย แปลง อุํ เป็น อึสุ สำเร็จเป็น อานยึสุ ฯ
 อุฏฺเฐหิ ในคำว่า “อุฏฺเฐหิ ตาต” ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ อุ บทหน้า า ธาตุ ในความตั้ง ความยืน ลง เอ ปัจจัย หิ ปัญจมีวิภัตติ ลบ อา ที่ า ธาตุ ซ้อน ฏ หน้าธาตุ สำเร็จรูปเป็น อุฏฺเฐหิ ฯ
 ได้แก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. มาคนฺทิยา ชีวนฺตีปิ มตาปิ มตาเยว นาม ฯ
 ข. เอกจฺเจ ชนา สตฺถุ ธมฺมํ โสตุํ ลภนฺติ ฯ หรือ เอกจฺโจ ชโน สตฺถุ ธมฺมํ โสตุํ ลภติ ฯ
 ค. อหํ วีสติยา ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสามิ ฯ หรือ มยํ วีสติยา ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทสฺสาม ฯ
 
 ๕. สาธนะคืออะไร ฯ การกําหนดรูปของสาธนะนั้น ต้องอาศัยอะไรเป็นหลัก ฯ โกธาภิภู (นโร), ทุพฺพโจ (ปุริโส) ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สาธนะ คือ ศัพท์ที่ท่านให้สำเร็จมาแต่รูปวิเคราะห์ ฯ
 การกำหนดรูปของสาธนะนั้น ๆ ต้องอาศัยรูปวิเคราะห์เป็นหลัก คือ
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัตตุวาจกก็ดี เป็นเหตุกัตตุวาจกก็ดี สาธนะนั้น เป็นกัตตุรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัมมวาจกก็ดี เป็นเหตุกัมมวาจกก็ดี สาธนะนั้น เป็นกัมมรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นภาววาจก สาธนะนั้น เป็นภาวรูป ฯ
 โกธาภิกู (นโร) ลง กฺวิ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า โกธํ อภิภวตีติ โกธาภิกู (นโร) ฯ
 ทุพฺพโจ (ปุริโส) ลง ข ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน วจิยเตติ ทุพฺพโจ ฯ
 ๖. สมาสคืออะไร ฯ เมื่อว่าโดยชื่อมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อตฺตทตฺโถ, มโนเสฏฺฐา (ธมฺมา) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สมาส คือ นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียว ฯ
 เมื่อว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย, ทิคุ, ตปฺปุริโส, ทวนฺทฺโว, อพฺยยีภาโว, พหุพฺพิหิ ฯ
 อตฺตทตฺโถ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺตโน อตฺโถ อตฺตทตฺโถ ฯ
 มโนเสฏฺฐา (ธมฺมา) เป็นฉัฎฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า มโน เสฏฺโฐเยสํ เต มโนเสฏฺฐา (ธมฺมา) ฯ
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า มโน เสฏฺโฐเอเตสนฺติ มโนเสฏฺฐา (ธมฺมา) ฯ
 
 ๗. ตา ปัจจัย มีในตัทธิตไหนบ้าง ฯ และใช้ต่างกันอย่างไร ฯ อุโปสถิกา (อุปาสิกา), มโนมยา (ธมฺมา) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตา ปัจจัย มีใน ๒ ตัทธิต คือ สมุหตัทธิต และภาวตัทธิต ฯ ใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ ตา ปัจจัย ในสมุหตัทธิต ใช้แทน สมุห ศัพท์ แปลว่า ประชุม เช่น สหายานํ สมุโห สหายตา ประชุมแห่งสหาย ท. ชื่อสหายตา (ประชุมแห่งสหาย)
 ส่วน ตา ปัจจัย ในภาวตัทธิต ใช้แทน ภาว ศัพท์ แปลว่า ความเป็น เช่น สหายสฺส ภาโว สหายตา ความเป็นแห่งสหาย ชื่อสหายตา (ความเป็นแห่งสหาย) ฯ
 อุโปสถิกา (อุปาสิกา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อุโปสถํ สมาทิยตีติ อุโปสถิกา (อุปาสิกา) ฯ
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า อุโปสถํ รกฺขตีติ อุโปสถิกา (อุ ปาสิกา) ฯ
 มโนมยา (ธมฺมา) ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า มนสา ปกตา มโนมยา (ธมฺมา) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

 ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
 ก. สระที่เป็น……………………………………………….ชื่อลหุ มีเสียงเบา ฯ
 ข. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ เรียกว่า อวรรค เพราะ…………………………..ฯ
 ค. ว เกินใน ๒ ฐาน คือ………………….เรียกว่า…………………………..ฯ
 ฆ. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ…….และ…..เป็นอโฆสะ ฯ
 ง. วุฒฺโฑ สังโยคผิด เพราะ……………………………….คำที่ถูก คือ…….ฯ
 
 ตอบ : ได้เติมคําที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
 ก. สระที่เป็นรัสสะล้วน ไม่มีพยัญชนะสังโยค และนิคคหิตอยู่เบื้องหลัง ชื่อว่าลหุ มีเสียงเบา ฯ
 ข. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ เรียกว่า อวรรค เพราะไม่เป็นพวกเป็นหมู่กันตามฐานกรณ์ที่ เกิด ฯ
 ค. ว เกินใน ๒ ฐาน คือ ฟันและริมฝีปาก เรียกว่า ทนฺโตฏฺ โช ฯ
 ฆ. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ , ต ถ, ป ผ และ ส เป็น  อโฆสะ ฯ
 ง. วุฒฺโฑ สังโยคผิด เพราะหลักเกณฑ์แห่งการสังโยค พยัญชนะที่ ๓ ซ้อน หน้าพยัญชนะที่ ๓
 และที่ ๔ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะ คือ ฒ เป็น พยัญชนะที่ ๔ จะซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ ไม่ได้ คําที่ถูก คือ วุฑฺโฒ ฯ
 
 ๒. วิธีเป็นอุปการะแก่การทําสนธิ เรียกว่าอะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อุปฺปลํว และ ยโถทเก ในคําว่า “อุปฺปลํว ยโถทเก” เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : วิธีเป็นอุปการะแก่การทำสนธิ เรียกว่า สนธิกิริโยปกรณ์ ฯ
 มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงอักษรตัวใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
 อุปฺปลํว ในคำว่า “อุปฺปลํว ยโถทเก” เป็นปกตินิคคหิตสนธิ ตัดเป็น อุปฺปลํ+ว ต่อเป็น อุปฺปลํว ฯ
 ยโถทเก เป็นวิการสระสนธิ ตัดเป็น ยถา+อุทเก เมื่อลบสระหน้า คือ อา ที่ ยถา แล้ววิการสระหลัง คือ อุ ที่ อุทเก เป็น โอ ต่อเป็น ยโถทเก ฯ
 
 ๓. นามศัพท์ จัดเป็นลิงค์อะไรได้บ้าง ฯ “กสฺมา ตฺวํ ปุณฺเณ มม สาวเก ปริภวิ ” เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้ไว้นั้น เป็นนามศัพท์ชนิดไหน ฯ เป็นการันต์ ลิงค์ และวจนะอะไร ฯ
 
 ตอบ : นามศัพท์ จัดเป็นลิงค์ได้ดังนี้ คือ นามนาม จัดเป็นลิงค์เดียว คือ เป็นปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือนปุงสกลิงค์ อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น อมโร เทวดา อจฺฉรา นางอัปสร องฺคํ องค์ เป็นต้น
 นามนามเป็น ๒ ลิงค์ คือ ศัพท์ ๆ เดียวกัน มีรูปอย่างเดียวกันเป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมีรากศัพท์เป็นอันเดียวกัน เปลี่ยนแต่สระที่สุดให้แปลกกัน พอเป็นเครื่องหมายให้ต่างลิงค์กันบ้าง เช่น อกฺขโร อกฺขรํ อักษร, ทิวโส ทิวสํ วัน เป็นต้น
 ส่วนคุณนามและสัพพนาม เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์ ฯ
 ในประโยคว่า “กสฺมา ตฺวํ ปุณฺเณ มม สาวเก ปริภวิ ” เฉพาะคำที่ขีดเส้นใต้ไว้นั้น เป็นนาม
 ศัพท์ เป็นการันต์ ลิงค์ วิภัตติ และวจนะ ตามลำดับดังนี้
 คำว่า ตฺวํ เป็นนามศัพท์ชนิดปุริสสัพพนาม เป็น อ การันต์ อิตถีลิงค์ สิ ปฐมาวิภัตติ และเอกวจนะ ฯ
 คำว่า ปุณฺเณ เป็นนามศัพท์ชนิดอสาธารณนาม เป็น อา การันต์ อิตถีลิงค์ สิ อาลปนวิภัตติ และเอกวจนะ ฯ
 คำว่า มม เป็นนามศัพท์ชนิดปุริสสัพพนาม เป็น อ การันต์ ปุงลิงค์ ส ฉัฏฐีวิภัตติ และเอกวจนะ ฯ
 
 ๔. ในอาขยาต อ อาคมหน้าธาตุ และอิ อาคมหลังธาตุและปัจจัย ลงได้ในวิภัตติหมวดไหนบ้าง ฯ ปพฺพาเชสิ และ ชิเน ในคําว่า “อกฺโกเธน ชิเน โกธํ” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : ในอาขยาต อ อาคมหน้าธาตุ ลงประกอบได้ในวิภัตติหมวดหิยัตตนี หมวดอัชชัตตนี และหมวดกาลาติปัตติ ส่วน อิ อาคม หลังธาตุและปัจจัย ลงประกอบได้ในวิภัตติหมวดอัชชัตตนี หมวดภวิสสันติ และหมวดกาลาติปัตติ ฯ
 ปพฺพาเชสิ ประกอบด้วยเครื่อง คือ
 วิภัตติ – อี อัชชัตตนีวิภัตติ
 กาล – อดีตกาล
 บท – ปรัสสบท
 วจนะ – เอกวจนะ
 บุรุษ – ปฐมบุรุษ
 ธาตุ – วชฺ ธาตุ ในความเว้น
 วาจก – เหตุกัตตุวาจก
 ปัจจั ย – เณ ปัจจัย
 มีวิธีทำตัว คือ ปพฺพาเชสิ เป็น ป บทนห้า วชฺ ธาตุ ในความเว้น ลง เณ ปัจจัย อี อัชชัตตนีวิภัตติ ลง ส อาคม ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ ลบ ณ เสีย เหลือไว้แต่ เอ ทีฆะต้นธาตุเป็น อา แปลง ว ที่ พ ซ้อน พ หน้าธาตุ ลง เณ ปัจจัยหลังธาตุ รัสสะ อี เป็น อิ แล้งลง ส อาคม สำเร็จรูปเป็น ปพฺพาเชสิ ฯ
 ชิเน ในคำว่า “อกฺโกเธน ชิเน โกธํ ” ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ
 วิภัตติ – เอยฺย สัตตมีวิภัตติ
 กาล – ปัจจุบันกาล (บอกความยอมตาม)
 บท – ปรัสสบท
 วจนะ – เอกวจนะ
 บุรุษ – ปฐมบุรุษ
 ธาตุ – ชิ ธาตุ ในความชนะ
 วาจก – กัตตุวาจก
 ปัจจัย – นา ปัจจัย
 มีวิธี ทำตัว คือ ชิเน เป็น ชิ ธาตุ ในความชนะ ลง นา ปัจจัย ลง เอยฺย สัตตมีวิภัตติ ลบ ยฺย ที่สุดแห่ง เอยฺย เหลือไว้แต่ เอ สำเร็จรูปเป็น ชิเน ฯ
 
 ๕. ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ ในที่เช่นไร ใช้บอกกัตตุวาจก ฯ ในที่เช่นไร ใช้บอกกัมมวาจก ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ “อาคมน” ในคําว่า “อาคมนทิวโส” และคําว่า “อากาเสน อาคมนํ กริ” ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูปและสาธานะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ ประกอบกับอกัมมธาตุ บอกกัตตุวาจก ตัวอย่างเช่น มโต ฐฃิโต นิสินฺโน เป็นต้น ประกอบกับสกัมมธาตุ บอกกัมมวาจก ตัวอย่างเช่น กโต หโต ทิฏฺโฐ เป็นต้น ฯ
 “อาคมน” ในคำว่า “อาคมนทิวโส” ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อาคจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อาคมโน (ทิวโส) ฯ
 “อาคมน” ในคำว่า “อากาเสน อาคมนํ กริ” ลง ยุ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อาคมนํ อาคมนํ ฯ
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า อาคจฺฉิยเตติ อาคมนํ ฯ
 หรือ อาคจฺฉยเตติ อาคมนํ ฯ
 หรือ อาคนฺตพฺพนฺติ อาคมนํ ฯ
 
 ๖. อะไรชื่อตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ ทุกฺขปีฬิตสตฺตา เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ ฯ
 
 ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้นในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อว่า ตัปปุริสสมาส ฯ
 ตัปปุริสสมาส กับ อัพยยีภาวสมาส ต่างกันอย่างนี้ คือ ตัปปุริสสมาส มีบทหลังเป็นประธาน ไม่นิยมลงลิงค์และวจนะ ส่วนอัพยยีภาวสมาส เป็นสมาสที่มีอุปสัคหรือนิบาตอยู่ข้างหน้าและเป็นประธานบท สำเร็จเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะอย่างเดียวเท่านั้น ฯ
 ทุกฺขปีฬิตสตฺตา เป็นวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีตติยาตัปปุริสสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 ต. ตัป.       วิ. ทุกฺเขน ปีฬิตา ทุกฺขปีฬิตา (สตฺตา)
 วิ. บุพ. กัม. วิ. ทุกฺขปีฬิตา สตฺตา ทุกฺขปีฬิตสตฺตา ฯ
 
 ๗. ภาวตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปาสาทิโก (ภควา), เถยฺยํ, ปญฺจโม ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ภาวตัทธิต มีปัจจัย ๖ ตัว ฯ คือ ตฺต ณยฺ ตฺตน ตา ณ กณฺ ฯ
 ปาสาทิโก (ภควา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปสาทํ ชเนตีติ ปาสาทิโก (ภควา)
 หรือ ปสาทํ อาหรตีติ ปาสาทิโก (ภควา) ฯ
 เถยฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ ฯ
 หรือ ลง เณยฺย ปัจจัย ตามนัยแห่งรูปสิทธิปกรณ์ และสัททนีติปกรณ์
 ปญฺจโม ลง ม ปัจจัย ใน ปูรณตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปญฺจนฺนํ ปูรโณ ปญฺจโม ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. พยัญชนะในภาษาบาลีมีเท่าไร ฯ ต่างจากสระอย่างไร ฯ ในคําว่า “อภิตฺถเรถ กลฺยาเณ” นี้ เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้ เป็นครุ หรือลหุ ฯ
 ตอบ : พยัญชนะในบาลีภาษามี ๓๓ ตัว ฯ
 ต่างจากสระอย่างนี้ คือ พยัญชนะ ๓๓ ตัว มี ก ข ค ฆ ง เป็นต้น ออกเสียงไม่ได้ตามลำพังตัวเองเหมือนสระ ต้องอาศัยสระจึงจะออกเสียงได้ ฯ
 ในคำว่า “อภิตฺถเรถ กลฺยาเณ” นี้ เฉพาะคำที่ขีดเส้นใต้ เป็นครุ หรือ ลหุ ตามลำดับดังนี้
 อ เป็น ลหุ
 ภิตฺ เป็น ครุ
 ถ เป็น ลหุ
 เร เป็น ครุ
 ถ เป็น ลหุ
 กลฺ เป็น ครุ
 ยา เป็น ครุ
 เณ เป็น ครุ ฯ
 
 ๒. ในสนธิกิริโยปกรณ์ อาเทส กับ วิการ มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ อิเธวเมโส ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ในสนธิกิริโยปกรณ์ อาเทส กับ วิการ มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ
 อาเทส ได้แก่ การแปลงสระให้เป็นพยัญชนะ ได้แก่
 – แปลง อิ-เอ เป็น ย เช่น ปฏิสนฺฐารวุตฺติ-อสฺส เป็น ปฏิสนฺฐารวุตฺยสฺสฺ เป็นต้น
 – แปลงพยัญชนะเป็นพยัญชนะ คือ แปลง ติ เป็น ตฺย แล้วเป็น จฺจ เช่น ปติ-อุตฺริตฺวา เป็น ปจฺจุตฺริตฺวา อิติ-เอวํ เป็น อิจฺเจวํ เป็นต้น
 – แปลงนิคคหิต เป็นพยัญชนะ เมื่อมีพยัญชนะวรรคอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค เช่น เอวํ-โข เป็น เอวงฺโข เป็นต้น เมื่อ เอ และ ห อยู่หลัง แปลงนิคคหิต เป็น เช่น ตํ-เอว เป็น ตญฺเ ว ตํ-หิ เป็น ตญฺหิ เป็นต้น
 ส่วนวิการได้แก่การแปลงสระเท่านั้น คือ การทำสระตัวหนึ่งให้เป็นสระอีกตัวหนึ่ง เช่น ทำ อิ ให้เป็น เอ ทำ อุ ให้เป็น โอ เช่น มุนิ-อาลโย เป็น มุเนลโย สุ-อตฺถี เป็น โสตฺถี เป็นต้น ฯ
 อิเธวเมโส เป็นโลปสระสนธิ และอาคมพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น อิธ-เอว-เอโส
 ระหว่าง อิธ-เอว ถ้าสระหน้าและสระหลังไม่มีพยัญชนะคั่นในระหว่าง ลบสระหน้า คือ อ ที่ อิธ ต่อเป็น อิเธว
 
 ระหว่าง อิเธว-เอโส ถ้าพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง ลง ม พยัญชนะอาคมได้บ้าง ต่อเป็น อิเธวเมโส ฯ
 อีกนัยหนึ่ง อิเธวเมโส เป็นโลปสระสนธิ และนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น อิธ-เอวํ -เอโส
 ระหว่าง อิธ-เอวํ ถ้าสระหน้าและสระหลังไม่มีพยัญชนะคั่นในระหว่าง ลบสระหน้า คือ อ ที่ อิธ ต่อเป็น อิเธวํ
 ระหว่าง อิเธวํ-เอโส ถ้าสระอยู่เบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ม ได้ ต่อเป็น อิเธวเมโส ฯ
 
 ๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. นามศัพท์ทั้ง ๓ นั้น เมื่อนําไปใช้ ต้องประกอบด้วยอะไรบ้าง ฯ
 ข. เทวเต และ ปพฺพเต เป็นวิภัตติและวจนะอะไรได้บ้าง ฯ
 ค. ปณฺณาส กับ ปณฺณรสี แปลว่าอะไร ฯ ต่างกันอย่างไร ฯ
 ฆ. กตม, อมฺห ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ง. นิบาตนั้น สําหรับใช้ลงที่ไหน ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามต่อไปนี้
 ก. นามศัพท์ทั้ง ๓ นั้น เมื่อนําไปใช้ ต้องประกอบด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ ฯ
 ข. เทวเต เป็นอาลปนวิภัตติ เอกวจนะ ส่วน ปพฺพเต เป็นได้ ๒ วิภัตติ คือ เป็นทุติยาวิภัตติ พหุวจนะ และเป็นสัตตมีวิภัตติ เอกวจนะ ฯ
 ค. ต่างกันอย่างนี้ คือ ปณฺณาส แปลว่า ๕๐ เป็นปกติสังขยา ส่วน ปณฺณรสี แปลว่า ที่ ๑๕ เป็นปูรณสังขยา ฯ
 ฆ. กตม ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดอนิยมวิเสสนสัพพนาม ส่วน อมฺห ศัพท์ เป็น สัพพนามชนิดปุริสสัพพนาม ฯ
 ง. นิบาตนั้น สําหรับใช้ลงในระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง บอกอาลปนะ กาล ที่ ปริจเฉท อุปไมย ปฏิเสธ ความได้ยินเล่าลือ ความปริกัป ความถาม ความรับ ความเตือน เป็นต้น ฯ
 ๔. กิริยาอาขยาต และกิริยากิตก์ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. อชฺช เทวทตฺโต สงฺฆํ ภิชฺชิสฺสติ ฯ
 ข. สุธีโร จ ถาวโร จ สงฆํ อุปสมฺปทํ ยาจติ ฯ
 ค. ตโยปิ สิกฺขา กถิตาเยว โหนฺติ ฯ
 
 ตอบ : กิริยาอาขยาต ประกอบด้วยเครื่องปรุง ๘ อย่าง คือ วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ วาจก ปัจจัย ส่วนกิริยากิตก์ ประกอบด้วยเครื่องปรุง ๖ อย่าง คือ วิภัตติ วจนะ กาล ธาตุ วาจก ปัจจัย เหมือนอาขยาต ต่างแต่ไม่มีบทและบุรุษเท่านั้น ฯ
 ได้แก้คำผิดให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ในประโยคต่อไปนี้
 ก. อชฺช เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทิสฺสติ ฯ
 ข. สุธีโร จ ถาวโร จ สงฆํ อุปสมฺปทํ ยาจนฺติ ฯ
 ค. ติสฺโสปิ สิกฺขา กถิตาเยว โหนฺติ ฯ
 
 ๕. การกําหนดรูปของสาธนะนั้น ๆ ต้องอาศัยอะไรเป็นหลัก จงอธิบาย ฯ ทุทฺทสํ (วชฺชํ), โพธิ (ญาณํ), ทาตา ลงปัจจัยอะไร เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : การกำหนดรูปของสาธนะนั้น ๆ ต้องอาศัยรูปวิเคราะห์เป็นหลัก คือ
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัตตุวาจกก็ดี เป็นเหตุกัตตุวาจกก็ดี สาธนะนั้น เป็นกัตตุรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัมมวาจกก็ดี เป็นเหตุกัมมวาจกก็ดี สาธนะนั้น เป็นกัมมรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นภาววาจก สาธนะนั้น เป็นภาวรูป ฯ
 ทุทฺทสํ (วชฺชํ) ลง ข ปัจจัย เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน ปสฺสิยตีติ ทุทฺทสํ (วชฺชํ)
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน ปสฺสิตพฺพนฺติ ทุทฺทสํ (วชฺชํ)
 หรือ ทุกฺ เขน ทฏฺฐพฺพนฺติ ทุทฺทสํ (วชฺชํ) ฯ
 โพธิ (ญาณํ) ลง อิ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า พุชฺฌติ เตนาติ โพธิ (ญาณํ) ฯ
 ทาตา ลง ตุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เทตีติ ทาตา
 หรือเป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถตัสสีลสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า เทติ สีเลนาติ ทาตา ฯ
 
 ๖. วิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบด้วย ฯ ทีฆายุโก (ปุริโส), อโรคา (อิตฺถี) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : วิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างนี้ คือ เป็นสมาสที่มีบทวิเสสนเป็นอุปมา จัดเป็น ๒ ตามวิเสสนะอยู่หน้าและหลัง
 สมาสที่มีอุปมาอยู่หน้า เรียก อุปมาปุพฺพปโท มีอุทาหรณ์อย่างนี้ สงฺขํ อิว ปณฺฑรํ สงฺขปณฺฑรํ (ขีรํ น้ำนม) ขาวเพียงดังสังข์, กาโก อิว สูโร กากสูโร คนกล้าเพียงดังกา, ทิพฺพํ อิว จกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ จักษุเพียงดังทิพย์
 สมาสที่มีอุปมาอยู่หลัง เรียกว่า อุปมานุตฺตรปโท มีอุทาหรณ์อย่างนี้ นโร สีโห อิว นรสีโห นระเพียงดังสีหะ, ญาณํ จกฺขุ อิว ญาณจกฺขุ ญาณเพียงดังจักษุ, ปญฺญา ปาสาโท อิว ปญฺญาปาสาโท ปัญญาเพียงดังปราสาท ฯ
 ทีฆายุโก (ปุริโส) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทีฆํ อายุ ยสฺส โส ทีฆายุโก (ปุริโส) ฯ
 อโรคา (อิตฺถี) เป็น น บุพพบท พหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า นตฺถิ ตสฺสา โรโคติ อโรคา (อตฺถี) ฯ
 
 ๗. ณิก ปัจจัย มีตัทธิตไหนบ้าง และใช้ต่างกันอย่างไร ฯ นาครา, โสกินี (ปชา),    สมฺโมทนียา (กถา) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ณิก ปัจจัย มีในโคตตตัทธิต และตรตยาธิตัทธิต ฯ
 ใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ
 ณิก ปัจจัย ในโคตตตัทธิต ใช้ลงแทนศัพท์ได้เฉพาะ “อปจฺจ” ศัพท์อย่างเดียว
 ส่วน ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิ ต ใช้แทนศัพท์ได้ทั่วไปไม่จำกัด ฯ
 นาครา ลง ณ ปัจจัย ในราคาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า นคเร วสนฺตีติ นาครา ฯ
 โสกินี (ปชา) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า โสโก อสฺสา อตฺถีติ โสกินี (ปชา) ฯ
 สมฺโมทนียา (กถา) ลง อีย ปัจจัย ในฐานตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สมฺโมทนสฺส านํ สมฺโมทนียา (กถา)
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า สมฺโมทนํ อรหตีติ สมฺโมทนียา (กถา) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

 ๑. สระในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สระเช่นไร จัดเป็นครุ ฯ
 
 ตอบ : สระในบาลีภาษามี ๘ ตัว ฯ
 คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
 สระที่เป็นทีฆะล้วนและสระที่เป็นรัสสะมีพยัญชนะสังโยคและนิคคหิตอยู่เบื้องหลัง จัดเป็น ครุ ฯ
 
 ๒. อาเทสสระสนธิ ในที่เช่นไร จึงแปลงสระเบื้องหน้าได้ ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ ชีวิตญฺจิทํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาเทสสระสนธิ ในที่เช่นนี้ จึงแปลงสระเบื้องหน้าได้ คือ
 ถ้า อิ เอ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้อง แปลง อิ หรือ เอ เป็น ย เช่น อคฺคิ+อคารํ เป็น  อคฺยาคารํ, เต+อสฺส เป็น ตฺยสฺส
 ถ้า อุ โอ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อุ หรือ โอ เป็น ว เช่น อถโข+อสฺส เป็น
 อถขฺวสฺส, พหุ+อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ ฯ
 ชีวิตญฺจิทํ เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ และโลปะสระสนธิ ตัดเป็น ชีวิตํ+จ+อิทํ
 ระหว่าง ชีวิตํ+จ ถ้าพยัญชนะวรรคอยู่ข้างหลัง มีนิคคหิตอยู่ข้างหน้า ให้แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคได้ คือ แปลงนิคคหิตที่ ชีวิตํ เป็น ต่อเป็น ชีวิตญฺจ
 ระหว่าง ชิวิตญฺจ+อิทํ ถ้าสระหน้าและสระหลังไม่มีพยัญชนะอื่นคั่นในระหว่าง ลบสระหน้า คือ อ ที่ ชีวิตญฺจ ต่อเป็น ชีวิตญฺจิทํ ฯ
 
 ๓. ศัพท์เช่นไร เรียกว่าอัพยยศัพท์ ฯ ในอัพยยศัพท์นั้น อุปสัค กับ นิบาต มีวิธีใช้ต่างกันอย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ศัพท์จำพวกหนึ่งจะแจกตัววิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูปไปต่าง ๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่อย่างเดียว เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ
 ในอัพยยศัพท์นั้น อุปสัค กับ นิบาต มีวิธีใช้ต่างกันอย่างนี้ คือ
 อุปสัค สำหรับใช้นำหน้านามนามและกิริยาให้วิเศษขึ้น เมื่อนำหน้านาม มีอาการคล้ายคุณนาม เมื่อนำหน้ากิริยา มีอาการคล้ายกิริยาวิเสสนะ
 ส่วนนิบาต สำหรับลงในระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง บอกอาลปนะ กาล ที่ ปริเฉท อุปไมย ปฏิเสธ ความได้ยินเล่าลือ ความปริกัป ความถาม ความรับ ความเตือน เป็นต้น ฯ
 
 ๔. สกัมมธาตุ กับ อกัมมธาตุ ใช้ในวาจกอะไรได้บ้าง ฯ ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรือ เป็นอกัมมธาตุ จงอธิบาย ฯ
 
 ตอบ : สกัมมธาตุ กับ อกัมมธาตุ ใช้ในวาจกได้ต่างกันดังนี้ คือ
 สกัมมธาตุ ใช้ได้ใน ๔ วาจก คือ กัตตุวาจก กัมมวาจก เหตุกัตตุวาจก และเหตุกัมมวาจก
 ส่วนอกัมมธาตุ ใช้ได้ ๓ วาจก คือ กัตตุวาจก ภาววาจก และเหตุกัตตุวาจก ฯ
 ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุ และอกัมมธาตุ มีอธิบายประกอบดังนี้ คือ
 ภิทฺ ธาตุ ถ้าลงในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ มีรูปเป็น ภินฺทติ แปลว่า ต่อย หรือ ทำลาย ถ้าลงในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ มีรูปเป็น ภิชฺชติ แปลว่า แตก ฯ
 มุจฺ ธาตุ ถ้าลงในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ มีรูปเป็น มุญฺจติ แปลว่า ปล่อย ถ้าลงในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ มีรูปเป็น มุจฺจติ แปลว่า พ้น ฯ
 
 ๕. ตูนาทิปัจจัย คือ ปัจจัยอะไร ฯ บอกกาลอะไร ฯ ในที่เช่นไร นิยมแปลง เป็น ย ฯ “ปาน” ในคำว่า “มชฺชปานา จ สญฺ โม” ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตูนาทิปัจจัย คือ ปัจจัย มี ตูน เป็นต้น หมายถึงปัจจัย ๓ ตัว คือ ตูน ตฺวา   ตฺวาน ฯ บอกอดีตกาล ฯ
 ในที่เช่นนี้นิยมแปลงเป็น ย คือ เมื่อธาตุมีอุปสัคอยู่หน้า เช่น อา อุปสัคบทหน้า ทา ธาตุ ในความให้ แปลง ตูนาทิปัจจัย เป็น ย สำเร็จรูปเป็น อาทาย ฯ
 “ปาน” ในคำว่า “มชฺชปานา จ สญฺ โม” ลง ยุ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปานํ ปานํ หรือ ปิวนํ ปานํ ฯ
 
 ๖. สมาสเช่นไร ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลำดับ ฯ
 
 ตอบ : สมาสที่มีนามนามตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า ทวันทวสมาส ฯ
 มี ๒ อย่าง คือ สมาหาร ๑ อสมาหาร ๑ ฯ
 มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส มีอสมาหาร ทวันทวสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 อ. ทวัน.      วิ. มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร
 ฉ. ตัป.        วิ. มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ ฯ
 ๗. สมุหตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชนตา, สตฺตกํ, ลชฺชี (ภิกฺขุ) ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สมุหตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา ฯ
 ชนตา ลง ตา ปัจจัย ในสมุหตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชนานํ สมุโห ชนตา
 หรือ ลง ตา ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ชนสฺส ภาโว ชนตา ฯ
 สตฺตกํ ลง ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สตฺต ปริมาณานิ อสฺสาติ สตฺตกํ ฯ
 ลชฺชี (ภิกฺขุ) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ลชฺชา อสฺส อตฺถีติ ลชฺชี (ภิกฺขุ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
 ก. อักขระ แปลว่า………………………………………………………………….ฯ
 ข. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ…………………………………..เรียกว่า อวรรค ฯ
 ค. เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ………………………เรียกว่า……………………….ฯ
 ฆ. กรณ์ ที่ทำอักขระ มี ๔ คือ…………………………………………………..ฯ
 ง. พยัญชนะที่มีก้อง เรียกว่า…………………………………………………….ฯ
 
 ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้ คือ
 ก. อักขระ แปลว่า ไม่รู้จักสิ้นอย่าง ๑ ไม่เป็นของแข็งอย่าง ๑ ฯ
 ข. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ ย ร ล ว ส ห ฬ อํ เรียกว่า อวรรค ฯ
 ค. เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและเพดาน เรียกว่า กณฺ ตาลุโช ฯ
 ฆ. กรณ์ ที่ทําอักขระ มี ๔ คือ ชิวฺหามชฺฌํ ท่ามกลางลิ้น ๑ ชิวฺโหปคฺคํ ถัดปลายลิ้นเข้ามา ๑ ชิวฺหคฺคํ ปลายลิ้น ๑ สกฏฺฐานํ ฐานของตน ๑ ฯ
 ง. พยัญชนะที่มีก้อง เรียกว่า โฆสะ ฯ
 
 ๒. อาคโม มีในสนธิไหนบ้าง ฯ และในสนธินั้น ๆ ลงอาคมอะไร ฯ สจายํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาคโม มีในสนธิทั้ง ๓ สนธิ คือ สระสนธิ พยัญชนะสนธิ และนิคคหิตสนธิ ฯ
 ในสระสนธินั้น ๆ ลงอาคมดังนี้ คือ
 ในสระสนธิ ลง อ และ โอ อาคม
 ในพยัญชนะสนธิ ลงพยัญชนะ อาคม ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ในสัททนีติว่าลง ห อาคมก็ได้
 ส่วนในนิคคหิตสนธิ ลงนิคคหิตอาคม ฯ
 สจายํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สเจ-อยํ สระหน้าและสระหลังมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้าคือ เอ ที่ สเจ แล้วทีฆะสระหลังที่มิได้ลบ ต่อเป็น สจายํ ฯ
 
 ๓. สัพพนามคืออะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ “โส ขโณ ตุมฺเห มา  อติกฺกมตุ” คำไหนเป็นสัพพนาม ฯ และเป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 
 ตอบ : สัพพนาม คือ คำที่ใช้แทนนามนามที่ออกชื่อมาแล้ว เพื่อจะไม่ให้ซ้ำ ๆ ซาก ๆ ซึ่งไม่เพราะหู ฯ แบ่งเป็น ๒ ฯ
 คือ ปุริสสัพพนาม ๑ วิเสสนสัพพนาม ๑ ฯ
 ในคำว่า “โส ขโณ ตุมฺเห มา อติกฺกมตุ” นั้น คำว่า โส และ ตุมฺเห เป็นสัพพนาม, โส เป็นวิเสสนสัพพนาม ตุมฺเห เป็นปุริสสัพพนาม ฯ
 
 ๔. ในอาขยาต จัดวาจกไว้อย่างไร ฯ วาจกไหนลงปัจจัยอะไร ฯ นิวารเย ในคำว่า “ปาปา จิตฺตํ นิวารเย” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : ในอาขยาต จัดวาจกไว้ ๕ คือ กัตตุวาจก กัมมวาจก ภาววาจก เหตุกัตตุวาจก และเหตุกัมมวาจก ฯ แต่ละวาจกลงปัจจัยดังนี้ คือ
 กัตตุวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ, เอ, ย, ณุ, ณา, นา, ณฺหา, โอ, เณ, ณย
 กัมมวาจก ลง ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคม หน้า ย ด้วย
 ภาววาจก ลง ย ปัจจัย
 เหตุกัตตุวาจก ลงปัจจัย ๔ ตัว คือ เณ, ณย, ณาเป, ณาปย
 เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตั้วนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
 คำว่า “นิวารเย” ในคำว่า “ปาปา จิตฺตํ นิวารเย” ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ นิ บทหน้า วร ธาตุ ในความห้าม ลง ณฺย ปัจจัย ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ ลบ ณ เสียเหลือไว้แต่ ยฺ ทีฆะต้นธาตุ เป็น อา ลบ ยฺย แห่ง เอยฺย สัตตมีวิภัตติเสียเหลือไว้แต่ เอ สำเร็จรูปเป็น นิวารเย ฯ
 
 ๕. อนฺต และ มาน ปัจจัยในกิริยากิตก์ ใช้เหมือนกันหรือต่างกันอย่างไร ฯ อาจริยปูชโก (เถโร) ลงปัจจัยอะไร เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : อนฺต และ มาน ใช้บอกปัจจุบันกาลเหมือนกัน ที่ต่างกัน คือ
 อนฺต ปัจจัย เป็นปัจจัยในพวกกิตปัจจัย เป็นได้ ๒ วาจก คือ กัตตุวาจก และเหตุกัตตุวาจก
 ส่วน มาน ปัจจัย เป็นปัจจัยในพวกกิตกิจจปัจจัย เป็นได้ทั้ง ๕ วาจก แต่ภาววาจกไม่นิยมใช้ ฯ
 อาจริยปูชโก ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 วิเคราะห์ว่า อาจริยํ ปูเชตีติ อาจริยปูชโก (เถโร) ฯ
 
 ๖. สมาสอะไรบ้าง นิยมบทปลงเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะอย่างเดียว ฯ จะทราบได้อย่างไรว่าเป็นสมาสไหน ฯ สนฺตวาโจ (ภิกฺขุ) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : สมาสที่นิยมบทปลงเป็นนปุงสกลิงค์ และเอกวจนะอย่างเดียว ได้แก่ สมาหารทิคุสมาส สมาหารทวันทวสมาส และอัพยยีภาวสมาส ฯ
 ทราบได้โดยความนิยมต่างกัน คือ
 สมาหารทิคุสมาส ต้องมีสังขยาเป็นบทหน้า บทหลังเป็นประธาน อุทาหรณ์ ตโย โลกา ติโลกํ
 สมาหารทวันทวสมาส ต้องเป็นนามนาม ตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน และเป็นบทประธานทั้งสิ้น อุทาหรณ์ สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ
 ส่วนอัพยยีภาวสมาส ต้องมีอุปสัคหรือนิบาตเป็นบทหน้า และใช้เป็นประธานของบทหลังด้วย อุทาหรณ์ ทรถสฺส อภาโว นิทฺทรถํ ฯ
 สนฺตวาโจ (ภิกฺขุ) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สนฺตา วาจา ยสฺส โส สนฺตวาโจ (ภิกฺขุ) ฯ
 
 ๗. เสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ต่างจากปัจจัยในตัทธิตอื่นอย่างไร ฯ พลวตี (ชิฆจฺฉา), สามญฺญฺํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : เสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร ตม อิยิสฺสก อิย อิฏฺฐ ฯ
 ต่างจากปัจจัยในตัทธิตอื่น เพราะมิได้ลงแทนศัพท์เหมือนปัจจัยในตัทธิตอื่น แต่ใช้เป็นเครื่องหมายคุณศัพท์เปรียบเทียบ คือ
 ตร อิย และ อิยิสฺสก ปัจจัย ลงในวิเสสคุณศัพท์
 ตม และ อิฏฺฐ ปัจจัย ลงในอติวิเสสคุณศัพท์ ฯ
 พลวตี ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า พลํ อสฺสา อตฺถีติ พลวตี (ชิฆจฺฉา)
 สามญฺญฺํ ลง ณฺย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สมณสฺส ภาโว สามญฺญฺํ ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐

 ๑. อะไรเรียกว่า อักขระ พยัญชนะ และนิคคหิต ฯ ในคำทั้ง ๓ นั้น คำไหน แปลว่าอย่างไร ฯ
 
 ตอบ : เสียงก็ดี ตัวหนังสือก็ดี เรียกว่า อักขระ อักขระที่เหลือจากสระนั้น ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิต เป็นที่สุด เรียกว่า พยัญชนะ พยัญชนะ คือ อํ เรียกว่า นิคคหิต ฯ
 ในคําทั้ง ๓ นั้น คําว่า อักขระ แปลว่า ไม่รู้จักสิ้นอย่าง ๑ ไม่เป็นของแข็งอย่าง ๑ พยัญชนะ แปลว่า ทําเนื้อความให้ปรากฏ นิคคหิต แปลว่า กดสระ หรือกรณ์ คืออวัยวะที่ทําเสียง เวลาเมื่อจะว่าไม่ต้องอ้าปากเกินกว่าปกติ เหมือนทีฆสระ ฯ
 
 ๒. การลงอาคมในพยัญชนะสนธิและนิคคหิตสนธิ มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ อภพฺโพทานาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ การลงอาคมในพยัญชนะสนธิ ถ้ามีสระอยู่เบื้องหลัง ลงพยัญชนะอาคม ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ได้บ้าง ตัวอย่าง เช่น ย อาคม ยถา-อิทํ เป็น ยถายิทํ ว อาคม อุ-ทิกฺขติ เป็น วุทิกฺขติ เป็นต้น ในสัททนีติว่าลง ห อาคมก็ได้ ตัวอย่างเช่น สุ-อุชุ เป็น สุหุชุ
 ส่วนการลงอาคมนิคคหิตสนธิ เมื่อสระก็ดี พยัญชนะก็ดี อยู่เบื้องหลัง ลงนิคคหิตอาคมได้บ้าง ตัวอย่างเช่น อว-สิโร เป็น อวํสิโร เป็นต้น ฯ
 อภพฺโพทานาหํ เป็นสระสนธิ ตัดเป็น อภพฺโพ-อิทานิ-อหํ
 ระหว่าง อภพฺโพ-อิทานิ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระเบื้องปลายบ้างก็ได้ คือ ลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิทานิ เสีย ต่อเป็น อภพฺโพทานิ ฯ
 ระหว่าง อภพฺ โพทานิ-อหํ สระทั้งสอง คือ สระหน้าและสระหลัง มีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้า คือ ลบ อิ ที่ อภพฺโพทานิ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ ต่อเป็น อภพฺโพทานาหํ ฯ
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. คุณนามเช่นไร ชื่ออติวิเสส ฯ
 ข. อุปาสิเก มีวิธีทำตัวอย่างไร ฯ
 ค. สฏฺฐฃี แปลว่าอะไร ฯ เป็นวจนะและลิงค์อะไร ฯ
 ฆ. อมฺห เป็นสัพพนามชนิดไหน เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
 ง. อาวุโส เป็นคำสำหรับเรียกใคร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคําถามต่อไปนี้ คือ
        ก. คุณนามที่แสดงลักษณะของนามนามว่าดีที่สุด หรือชั่วที่สุด เหมือนคําว่า      ปณฺฑิตตโม เป็นบัณฑิตที่สุด ปาปตโม เป็นบาปที่สุด ชี่ออติวิเสส ฯ
 ข. อุปาสิเก มีวิธีทําตัวอย่างนี้ คือ อุปาสิเก ศัพท์เดิมเป็น อุปาสิกา ลง สิ อาลปนวิภัตติ แปลง อา กับ สิ เป็น เอ สําเร็จรูปเป็น อุปาสิเก ฯ
   ค. สฏฺฐฃี แปลว่า หกสิบ ฯ เป็นเอกวจนะและอิตถีลิงค์อย่างเดียว ฯ
        ฆ. อมฺห ศัพท์ เป็นสัพพนามชนิดปุริสสัพพนาม ฯ เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์และอิตถีลิงค์ ฯ
        ง. อาวุโส เป็นคําสําหรับบรรพชิตที่มีพรรษามากกว่าเรียกบรรพชิตที่มีพรรษาน้อยกว่า และสําหรับบรรพชิตเรียกคฤหัสถ์ ฯ
 
 ๔. ธาตุคืออะไร ฯ ท่านรวบรวมจัดไว้เป็นกี่หมวด ฯ อะไรบ้าง ฯ สมิชฺฌตุ, ปจฺจสฺ-โสสุํ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : ธาตุ คือ กิริยาศัพท์ที่เป็นมูลราก ให้เครื่องปรุงเหล่าอื่น คือ วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ วาจก และปัจจัย เข้าประกอบ แปลว่า ความทรงไว้ คือ ทรงไว้ซึ่งเนื้อความของตนไม่เปลี่ยนแปลง ฯ
 ท่านรวบรวมจัดไว้เป็น ๘ หมวด คือ
 ๑. หมวด ภู ธาตุ           ๒. หมวด รุธฺ ธาตุ
 ๓. หมวด ทิวฺ ธาตุ           ๔. หมวด สุ ธาตุ
 ๕. หมวด กี ธาตุ             ๖. หมวด คหฺ ธาตุ
 ๗. หมวด ตนฺ ธาตุ           ๘. หมวด จุรฺ ธาตุ ฯ
 สมิชฺฌตุ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ สํ บทหน้า อิธฺ ธาตุ ในความสำเร็จ ย ปัจจัย ตุ ปัญจมีวิภัตติ ฯ
 ปจฺจสฺโสสุํ ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ ปฏิ บทหน้า อ บทหน้า สุ ธาตุ ในความฟัง ลง อ ปัจจัย ส อาคม และ อุํ อัชชัตตนีวิ ภัตติ ฯ
 
 ๕. กิตก์นั้น เป็นชื่อของอะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อุปฺปาโท, ภิกฺขาจารํ (ฐานํ) ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : กิตก์นั้นเป็นชื่อของศัพท์ที่ท่านประกอบด้วยปัจจัยหมู่หนึ่ง ซึ่งเป็นเครื่องกำหนดหมายเนื้อความของนามศัพท์ และกิริยาศัพท์ต่าง ๆ กัน ฯ
 แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ เป็นนามศัพท์อย่างหนึ่ง เป็นกิริยาศัพท์อย่างหนึ่ง หรือเป็นนามศัพท์ คือนามกิตก์อย่างหนึ่ง เป็นกิริยาศัพท์ คือกิริยากิตก์อย่างหนึ่ง ฯ
 อุปฺปาโท เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อุปฺปชฺชเตติ อุ ปฺปาโท หรือ อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท หรือ อุปฺปชฺ-ชิตพฺพนฺติ อุปฺปาโท ฯ
 ภิกฺขาจารํ (ฐานํ) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ภิกฺขาย จรนฺติ เอตฺถาติ ภิกฺขาจารํ (ฐานํ) ฯ
 
 ๖. อะไรชื่อว่าทิคุสมาส ฯ ทิคุสมาส กับ วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อกุสลเจตนา เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลำดับ ฯ
 
 ตอบ : กัมมธารยสมาส มีสังขยาอยู่ข้างหน้า ชื่อว่า ทิคุสมาส ฯ
 ต่างกันอย่างนี้ คือ
 ทิคุสมาส คือ กัมมธารยสมาส ชนิดที่มีปกติสังขยาที่เป็นคุณนามอยู่ข้างหน้า ตัวประธานอยู่ข้างหลัง อย่างนี้ ตโย โลกา = ติโลกํ โลก ๓, จตสฺโส ทิสา = จตุทฺทิสา ทิศ ๔ เป็นต้น ฯ
 ส่วนวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทวิเสสนะอยู่ข้างหน้า บทประธานอยู่ข้างหลัง อย่างนี้ มหนฺโต ปุริโส = มหาปุริโส บุรุษใหญ่, นีลํ อุ ปฺปลํ = นีลุปฺปลํ ดอกอุบลเขียว เป็นต้น แม้มีปูรณสังขยาอยู่ข้างหน้า อย่างนี้ ป โม ปุริโส = ป มปุริโส บุรุษ ที่ ๑ ก็จัดเป็นวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
 อกุสลเจตนา เป็นวิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาส มี น บุพพบท กัมมธารยสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 น บุพ. กัม. วิ. น กุสลา อกุสลา (เจตนา)
 วิ. บุพ. กัม. วิ. อกุสลา เจตนา อกุสลเจตนา
 หรือ วิ. อกุสลา จ สา เจตนา จาติ อกุสลเจตนา ฯ
 
 ๗. ปูรณตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เตปิฏโก (เถโร), ปญฺจธา, ภาคินี (อตฺถี) ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ในปูรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ม อี ฯ
 เตปิฏโก (เถโร) ลง ณ ปัจจัย ในราคาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ติปิฏกํ ธาเรตีติ เตปิฏโก (เถโร) ฯ
 ปญฺจธา ลง ธา ปัจจัย ในวิภาคตัทธิ ต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปญฺจหิ วิ ภาเคหิ ปญฺจธา ฯ
 ภาคินี (อิตฺถี) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ภาโค อสฺสา อตฺถีติ ภาคินี (อิตฺถี) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. พยัญชนะในบาลีภาษา มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อาศัยอะไร จึงออกเสียงได้ ฯ
 
 ตอบ : พยัญชนะในบาลีภาษา มี ๓๓ ตัว ฯ คือ
 ก ข ค ฆ ง
 จ ฉ ช ฌ
 ฏ ฑ ฒ ณ
 ต ถ ท ธ น
 ป ผ พ ภ ม
 ย ร ล ว ส ห ฬ ํฯ
 อาศัยสระ จึงออกเสียงได้ ฯ
 
 ๒. อาเทสสระสนธิ ในที่เช่นไร จึงแปลงสระเบื้องหน้าได้ ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ สฺวาหํ, เยสนฺโน เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาเทสสระสนธิ ในที่เช่นนี้ จึงแปลงสระเบื้องหน้าได้ คือ
 ถ้า อิ เอ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ หรือ เอ ตัวหน้าเป็น ย เช่น อคฺคิ-อาคารํ เป็น อคฺยาคารํ, เต-อสฺส เป็น ตฺยสฺส
 ถ้า อุ โอ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อุ หรือ โอ เป็น ว เช่น อถโข-อสฺส เป็น
 อถขฺวสฺส, พหุ-อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ ฯ
 สฺวาหํ เป็นอาเทสสระสนธิ ตัดเป็น โส-อหํ สระ โอ อยู่หน้า สระ อ อยู่หลัง เอา โอ เป็น ว เป็น สฺว ระหว่าง สฺว กับ อหํ สระหน้าและสระหลังมีรูปเสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ที่ ว เสียแล้วทีฆะสระหลังเป็น อา ต่อเป็น สฺวาหํ ฯ
 เยสนฺโน เป็นอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น เยสํ-โน ถ้าพยัญชนะอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคของพยัญชนะหลัง คือ น ต่อเป็น เยสนฺโน ฯ
 
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. อติสุขุมา, เชฏฺโฐ เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
 ข. ภควโต เป็นวิภัตติไหนบ้าง ฯ
 ค. ปกติสังขยา ใช้นับอย่างไร ฯ
 ฆ. สัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
 ง. กทา แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้ คือ
 ก. อติสุขุมา เป็นคุณนามชั้นวิเสส, เชฏโฐ เป็นคุณนามชั้นอติวิเสส ฯ
 ข. ภควโต เป็นจตุตถีวิภัตติ และฉัฏฐีวิภัตติ เอกวจนะ ฯ
 ค. ปกติสังขยา ใช้นับโดยปกติเป็นต้นว่า หนึ่ง สอง สาม สี่ ห้า ฯ
 ฆ. สัพพนาม แบ่งเป็น ๒ คือ ปุริสสัพนาม ๑ วิเสสนสัพพนาม ๑ ฯ
 ง. กทา แปลว่า ในกาลไร เมื่อไร สำเร็จรู ปมาจาก กึ ศัพท์ ลง ทา ปัจจัย ฯ
 
 ๔. วิภัตติอาขยาต ท่านจำแนกไว้เพื่อประโยชน์อะไร ฯ จัดเป็นกี่หมวด ฯ หมวดไหนบอกกาลอะไร ฯ
 
 ตอบ : วิภัตติอาขยาตท่านจำแนกไว้เพื่อประโยชน์เป็นเครื่องหมาย กาล บท วจนะ และบุรุษ ฯ จัดเป็น ๘ หมวด ฯ
 แต่ละหมวดบอกกาลดังนี้ คือ
 ๑. วัตตมานา บอกปัจจุบันกาล
 ๒. ปัญจมี บอกความบังคับ ความหวัง ความอ้อนวอน
 ๓. สัตตมี บอกความยอมตาม ความกำหนด และความรำพึง
 ๔. ปโรกขา บอกอดีตกาลไม่มีกำหนด
 ๕. หิยัตตนี บอกอดีตกาลตั้งแต่วันวาน
 ๖. อัชชัตตนี บอกอดีตกาลตั้งแต่วันนี้
 ๗. ภวิสสันติ บอกอนาคตกาลแห่งปัจจุบัน
 ๘. กาลาติปัตติ บอกอนาคตกาลแห่งอดีต ฯ
 
 ๕. รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ จัดเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ และจะกำหนดรู้ได้อย่างไรว่าสาธนะนั้น ๆ เป็นรูปอะไร ฯ สีลรกฺขิกา (อตฺถี) ลงปัจจัยอะไร ฯ เป็นรูปและสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะจัดเป็น ๓ ฯ
 คือ กัตตุรูป ๑ กัมมรูป ๑ ภาวรูป ๑ ฯ
 และจะกำหนดรู้ได้ว่าสาธนะนั้น ๆ เป็นรูปอย่างนี้ คือ
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัตตุวาจกก็ดี เป็นเหตุกัตตุวาจกก็ดี สาธนะนั้นเป็นกัตตุรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะแห่งใดเป็นกัมมวาจก สาธนะนั้นเป็นกัมมรูป
 รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นภาววาจก สาธนะนั้นเป็นภาวรูป ฯ
 สีลรกฺขิกา (อิตฺถี) ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สลํ รกฺขตีติ สีลรกฺขิกา (อิตฺถี) ฯ
 
 ๖. อะไร ชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปุตฺตทารพนฺธนํ เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธาน คือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะคือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธาน ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ
 มี ๖ อย่าง คือ วิเสสนบุพพบท วิเสสนุตตรบท วิเสสโนภยบท วิเสสโนปมบท  สัมภาวนบุพพบท อวธารณบุพพบท ฯ
 ปุตฺตทารพนฺธนํ เป็นอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีสมาหาร ทวันทวสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับดังนี้
 ส. ทวันทว. วิ. ปุตฺโต จ ทาโร จ ปุตฺตทารํ
 อว. กัม. วิ. ปุตฺตทารํ เอว พนฺธนํ ปุตฺตทารพนฺธนํ ฯ
 
 ๗. ภาวตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สมฺมาทิฏฺฐฃิ โก (ปุคฺคโล), ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ), รชฺชํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ภาวตัทธิต มีปัจจัย ๖ ตัว คือ ตฺต, ณฺย, ตฺตน, ตา, ณ, กณฺ ฯ
 สมฺมาทิฏฺฐิโก (ปุคฺคโล) ลง อิก ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สมฺมาทิฏฺิ อสฺส อตฺถีติ สมฺมาทิฏฺฐิโก (ปุคฺคโล)
 หรือ ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา นิยุตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก (ปุคฺคโล) ฯ
 ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ) ลง เอยฺย ปัจจัย ในฐานตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ) ฯ
 หรือ ตั้งวิเคราะห์ว่า ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก โหตีติ ทกฺขิเณยฺโย (สาวกสงฺโฆ) ฯ
 รชฺชํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า รญฺโญ ภาโว รชฺชํ ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

 ๑. ในพยัญชนะวรรค มีหลักการสังโยคอย่างไร ฯ และพยัญชนะวรรคตัวไหนบ้าง ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ตอบ : ในพยัญชนวรรค มีหลักการสังโยค ดังนี้
 พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้
 พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๔ ในวรรคของตนได้
 พยัญชนะที่ ๕ สุดวรรค ซ้อนหน้าพยัญชนะในวรรคของตนได้ทั้ง ๕ ตัว ยกเสียแต่ตัว ง ซึ่งเป็นตัวสะกดอย่างเดียว
 พยัญชนะที่ ๒ คือ ข ฉ ฐ ถ ผ และพยัญชนะที่ ๔ คือ ฆ ฌ ฒ ธ ภ ใช้สังโยคไม่ได้ ฯ
 
 ๒. อาเทโส กับ วิกาโร ต่างกันอย่างไร ฯ อย่างไหนใช้ในสนธิอะไรบ้าง ฯ อลาพูเนว ในคำว่า “อลาพูเนว สารเท” เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 ตอบ : อาเทโส กับ วิกาโร ต่างกันอย่างนี้ คือ อาเทโส ได้แก่ การแปลงสระ แปลงพยัญชนะ หรือแปลงนิคคหิต เป็นพยัญชนะ ส่วนวิกาโร ได้แก่ การแปลงสระเป็นสระเท่านั้น ฯ
 อาเทโส ใช้ในสนธิทั้ง ๓ คือ สระสนธิ พยัญชนะสนธิ และนิคคหิตสนธิ ส่วนวิกาโร ใช้ในสระสนธิอย่างเดียว ฯ
 อลาพูเนว ในคำว่า “อลาพูเนว สารเท” เป็นวิการสระสนธิ ตัดเป็น อลาพูนิ-อิว เมื่อลบสระหน้า คือ อิ ที่ อลาพูนิ แล้ววิการ คือ แปลง อิ ที่ อิว เป็น เอ ต่อเป็น อลาพูเนว ฯ
 
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. คุณนามชั้นวิเสส มีอะไรเป็นเครื่องสังเกต ฯ
 ข. ปณฺณรสี แปลว่าอะไร ฯ เป็นสังขยาชนิดไหน ฯ
 ค. สติมนฺตุ ในปฐมาวิภัตติ และทุติยาวิภัตติ มีรูปแจกอย่างไร ฯ
 ฆ. อมฺห ศัพท์ เฉพาะฉัฏฐีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างไร ฯ
 ง. กึ ศัพท์ มีวิธีแจกอย่างไร ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้ คือ
 ก. คุณนามชั้นวิเสส มี ตร อิย และ อิยิสฺสก ปัจจัยในเสฏฐตัทธิต หรือมีอุปสัค เช่น อติ เป็นบทหน้า เป็นเครื่องสังเกต ฯ
 ข. ปณฺณรสี แปลว่า ที่ ๑๕ ฯ เป็นสังขยาชนิดปูรณสังขยา ฯ
 ค. สติมนฺตุ ในปฐมาวิภัตติ และทุติยาวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

ฆ. อมฺห ศัพท์ เฉพาะฉัฏฐีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

 ง. กึ ศัพท์ (ใคร, อะไร) คงเป็นรูป กึ อยู่แต่ในนปุงสกลิงค์ ปฐมาวิภัตติ และทุติยาวิภัตติ เอกวจนะเท่านั้น นอกนั้นแปลงเป็น ก แล้วแจกในไตรลิงค์ เหมือน ย ศัพท์ ฯ
 
 ๔. อุปฺปาทยึสุ เป็นวาจกอะไร ฯ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
 ก. โสโก วา ภยํ วา ชายนฺติ ฯ
 ข. เอวํ กนิฏฺเฐ น ตโย สมฺปตฺติโย ปฏฺิ ตา ฯ
 ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
 
 ตอบ : อุปฺปาทยึสุ เป็นเหตุกัตตุวาจก ฯ
 ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ อุ บทหน้า ปทฺ ธาตุ ในความถึง ลง ณฺย ปัจจัย ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ ลบ ณ เสีย เหลือไว้แต่ ย ลง อุํ อัชชัตตนีวิภัตติ แปลง อุํ เป็น อึสุ ฯ
 ได้แก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ คือ
 ก. แก้เป็น โสโก จ ภยํ จ ชายนฺติ หรือแก้เป็น โสโก วา ภยํ วา ชายติ ฯ
 ข. แก้เป็น เอวํ กนิฏฺเฐน ติสฺโส สมฺปตฺติโย ปฏฺฐิตา ฯ
 ค. แก้เป็น เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
 
 ๕. ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล), นหานํ (อุทกํ) และ อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส  กิมานนฺโท” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ณฺวุ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุริสํ ฆาเตตีติ ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) ฯ
 นฺหานํ (อุทกํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า นฺหายติ เตนาติ นฺหานํ (อุทกํ) ฯ
 อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส กิมานนฺโท” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง อ ปัจจัย หรือลง ณ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อานนฺทนํ อานนฺโท ฯ
 ๖. บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้น สมาสไหนบ้าง เป็นนามล้วน ฯ สมาสไหนบ้าง เป็นคุณล้วน ฯ และสมาสไหนบ้าง เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ รชสฺสิโร (ราชา), โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้นนั้น
 ทิคุสมาส และทวันทวสมาส เป็นนามล้วน
 พหุพพิหิสมาส เป็นคุณล้วน
 กัมมธารยสมาส ตัปปุริสสมาส และอัพยยีภาวสมาส เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ
 รชสฺสิโร (ราชา) เป็นฉัฏฐีภินนาธิกรณพหุพพหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า รโช สิรสิ (สิรสฺมึ) ยสฺส โส รชสฺสิโร (ราชา) ฯ
 โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นตติยาตัปปุริสสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า โสเกน อภิภูโต โสกาภิภูโต (ปุริโส) ฯ
 
 ๗. ปัจจัยในตัทธิตไหนบ้าง ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยาได้ ฯ จตุกฺกํ, ทิฏฺฐธมฺ-มิโก (อตฺโถ) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยในตัทธิตที่ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยา มี ๓ ตัทธิต คือ
 ๑. ปัจจัยในปูรณตัทธิต ๕ ตัว คือ ติย ถ ม อี
 ๒. ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
 ๓. ธา ปัจจัย ในวิภาคตัทธิต
 จตุกฺกํ ลง ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า จตฺตาริ ปริมาณานิ อสฺสาติ จตุกฺกํ ฯ
 ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทิฏฺฐธมฺเม ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. สระในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จัดเป็นคู่ไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สระไหนเกิดใน ๒ ฐาน ฯ
 
 ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ ตัว
 คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
 จัดเป็นคู่ไว้ ๓ คู่ คือ อ อา เรียกว่า อวณฺโณ อิ อี เรียกว่า อิวณฺโณ อุ อู เรียกว่า อุวณฺโณ ฯ
 สระ เอ และ โอ ๒ ตัวนี้ เกิดใน ๒ ฐาน (คือ เอ เกิดที่คอและเพดาน เรียกว่า   กณฺ ตาลุโช โอ เกิดที่คอและริมฝีปาก เรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช) ฯ
 
 ๒. สนธิกิริโยปกรณ์ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เสฺวทานิ, กิเมวิทํ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : สนธิกิริโยปกรณ์ มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงอักษรตัวใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
 เสฺวทานิ ตัดเป็น เสฺว-อิทานิ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระเบื้องปลายบ้างก็ได้ คือลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิทานิ เสีย ต่อเป็น เสฺวทานิ ฯ
 กิเมวิทํ ตัดเป็น กึ-เอว-อิทํ
 ระหว่าง กึ-เอว สระอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น กิเมว
 ระหว่าง กิเมว-อิทํ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ในที่สุดแห่งศัพท์ กิเมว ต่อเป็น กิเมวิทํ ฯ
 
 ๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. คำว่า “ภควนฺตา ภควนฺโต” นั้น มีวิธีใช้ต่างกันอย่างไร ฯ
 ข. ปาปิโย, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
 ค. คำว่า “๕๙” และ “๙๕” ตรงกับศัพท์สังขยาว่าอย่างไร ฯ
 ฆ. อยํ, เอกจฺโจ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
 ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
 ก. ภควนฺตา ใช้เป็นทฺวิวจนะ สำหรับกล่าวถึงคน ๒ คน ส่วน ภควนฺโต ใช้เป็นพหุวจนะ สำหรับกล่าวถึงคนมากตั้งแต่ ๓ ขึ้นไป ฯ
 ข. ปาปิโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นปกติ ฯ
 ค. คำว่า ๕๙ ตรงกับศัพท์สังขยาว่า เอกูนสฏฺฐี , คำว่า ๙๕ ตรงกับ ศัพท์สังขยาว่า ปญฺจนวุติ ฯ
 ฆ. อยํ เป็นนิยมวิเสสนสัพพนาม, เอกจฺโจ เป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
 ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็น ๓ คือ อุปสัค ๑ นิบาต ๑ ปัจจัย ๑ ฯ
 
 ๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรือเป็นอกัมมธาตุ ฯ จงแจก พุธฺ ธาตุ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ
 
 ตอบ : ภิทฺ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุ และ อกัมมธาตุ (ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ ถ้าลง อ ปัจจัย ในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภินฺทติ แปลว่า ย่อมต่อย หรือย่อมทำลาย มุญฺจติ แปลว่า ย่อมปล่อย ถ้าลง ย ปัจจัย ในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภิชฺชติ แปลว่า ย่อมแตก มุจฺจติ แปลว่า ย่อมหลุด ย่อมพ้น) ฯ
 แจก พุธฺ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็นกี่พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ วรลาภี (ปุคฺคโล), ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็น ๓ พวก คือ
 กิตปัจจัย อย่างนี้ อนฺต ตวนฺตุ ตาวี
 กิจจปัจจัย อย่างนี้ อนีย ตพฺพ
 กิตกิจจปัจจัย อย่างนี้ มาน ต ตูน ตฺวา ตฺวาน ฯ
 วรลาภี (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ณี ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภติ สีเลนาติ วรลาภี (ปุคฺคโล)
 หรือเป็น สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภิตุํ (ลทฺธุํ) สีลมสฺสาติ วรลาภี (ปุคฺคโล) ฯ
 ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺมํ สุณนฺติ เอตฺถาติ ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) ฯ
 
 ๖. น บุพพบท กัมมธารยสมาส กับ น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อนจฺฉริโย (ปาสาโท), อตฺตทตฺโถ เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ต่างกันอย่างนี้ คือ
 น บุพพบท กัมมธารยสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธนามนาม แปลว่า มิใช่ หรือ หามิได้ เช่น น พฺราหฺมโณ = อพฺราหฺมโณ (อยํ ชโน อ. ชนนี้) มิใช่พราหมณ์
 ส่วน น บุพพบท พหุพพิหิสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธคุณนาม แปลว่า มี…หามิได้ หรือไม่มี เช่น นตฺถิ ตสฺส สโมติ อสโม (ภควา พระผู้มีพระภาคเจ้า) ไม่มีผู้เสมอ หรือหาผู้เสมอไม่มี ฯ
 อนจฺฉริโย (ปาสาโท) เป็น น บุพพบท พหุพพหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า นตฺถิ ตสฺส อจฺฉริยนฺติ อนจฺฉริโย (ปาสาโท) ฯ
 อตฺตทตฺโถ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺตโน อตฺโถ อตฺตทตฺโถ ฯ
 ๗. ตัทธิตโดยย่อ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ การุญฺญํ , ยสวา (ชโน), โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตัทธิต โดยย่อแบ่งเป็น ๓ คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
 การุญฺญฃํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า กรุณาย ภาโว การุญฺญฃํ ฯ
 ยสวา (ชโน) ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ยโส อสฺส อตฺถีติ ยสวา (ชโน) ฯ
 โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลง ม ปัจจัย ในปูรณตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า โสฬสนฺนํ ปูรโณ โสฬสโม (โกฏฺฐาโส)ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

 ๑. สระในภาษาบาลีมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าอย่างไร ฯ สระไหนมีเสียงเช่นไร ฯ
 
 ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
 มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า นิสสัย ฯ
 สระ ๓ ตัว คือ อ อิ อุ มีเสียงสั้น ชื่อรัสสะ เหมือนคำว่า อติ ครุ
 สระ ๕ ตัว คือ อา อี อู เอ โอ มีเสียงยาว ชื่อทีฆะ เหมือนคำว่า ภาคี วธู เป็นต้น ฯ
 
 ๒. สนธิคืออะไร ฯ มีประโยชน์อย่างไร ฯ ยตฺรฏฺฐฃิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” และ สจาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : สนธิ คือ การต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ ฯ
 มีประโยชน์อย่างนี้ คือ เพื่อย่นอักขระให้น้อยลง ๑ เพื่อเป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ ๑ เพื่อทำคำพูดให้สละสลวย ๑ ฯ
 ยตฺรฏฺฐิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” เป็นสัญโญคพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ยตฺร-ฐิโต ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกัน ตามหลักแห่งการสังโยค คือ พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ในที่นี้ จึงซ้อน ฏ พยัญชนะที่ ๑ หน้า พยัญชนะที่ ๒ ต่อเป็น ยตฺรฏฺฐิโต ฯ
 สจาหํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สเจ-อหํ
 ระหว่าง สเจ-อหํ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ ลบสระหน้า คือ ลบสระ เอ ที่ สเจ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ เป็น อา ต่อเป็น สจาหํ ฯ
 
 ๓. ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มี ๑๗ ตัว คือ โต ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว ทา ทานิ รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ ฯ
 ปัจจัยแต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติ ดังนี้ คือ
 โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติ แปลว่า ข้าง เช่น ปุรโต ข้างหน้า ปจฺฉโต ข้างหลัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมายปัญจมีวิภัตติ แปลว่า แต่ เช่น ตโต แต่-นั้น อิโต แต่-นี้ เป็นต้น
 ปัจจัยทั้งหลาย คือ ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ แปลตามสัตตมี เช่น ตตฺร ใน-นั้น อิธ ใน-นี้ เป็นต้น
 ปัจจัยทั้งหลาย คือ ทา ทาน รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ลงในกาล เช่น ตทา ในกาลนั้น อิทานิ ในกาลนี้ เป็นต้น ฯ
 
 ๔. ในอาขยาต แบ่งกาลที่เป็นประธานไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยอะไร ฯ จงแจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ
 ตอบ : ในอาขยาตแบ่งกาลที่เป็นประธานไว้ ๓ คือ กาลที่เกิดขึ้นจำเพาะหน้า เรียกว่าปัจจุบันกาล ๑ กาลล่วงแล้ว เรียกว่าอดีตกาล ๑ กาลยังไม่มาถึง เรียกว่าอนาคตกาล ๑ ฯ
 จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยวิภัตติ ฯ
 แจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

 ๕. กตญฺญู, ปารุปฺปนํ (วตฺถํ) และ วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : กตญฺญู เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ หรือเป็นกัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ หรือเป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ลง รู ปัจจัย ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 กัตตุรูป กัตตุสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาตีติ กตญฺญู
 กัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาติ สีเลนาติ กตญฺญู
 สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานิตุํ สีลมสฺสาติ กตญฺญู ฯ
 ปารุปนํ (วตฺถํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปารุปติ เตนาติ ปารุปนํ (วตฺถํ) ฯ
 วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง ณ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า วสนํ วาโส
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสิตพฺพนฺติ วาโส
 หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสยเตติ วาโส ฯ
 
 ๖. อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบด้วย ฯ ตโยชนวตฺถุ เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 ตอบ : อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างนี้ คือ มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปชฺโชโต ปญฺญาปชฺโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือ ปัญญา,  พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
 ตโยชนวตฺถุ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส มีอสมาหารทิคุสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
 อ. ทิคุ.      วิ. ตโย ชนา ตโยชนา
 ฉ. ตัป.      วิ. ตโยชนานํ วตฺถุ ตโยชนวตฺถุ ฯ
 
 ๗. ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปาสาทิโก (ภควา), ทุสฺสีลฺยํ , อตฺถิโก ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว ฯ
 คือ วี ส สี อิก อี ร วนฺตุ มนฺตุ ณ ฯ
 ปาสาทิโก (ภควา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ปสาทํ ชเนตีติ ปาสาทิโก (ภควา) ฯ
 ทุสฺสีลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสีลฺยํ ฯ
 อตฺถิโก ลง อิก ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

 ๑. พยัญชนะไหน จัดเป็นอัฑฒสระ ฯ เพราะเหตุไร จึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
 
 ตอบ : พยัญชนะ ๗ ตัวนี้ คือ ย ร ล ว ส ห ฬ จัดเป็นอัฑฒสระ ฯ
 เพราะพยัญชนะเหล่านี้ บางตัวก็รวมลงในสระเดียวกันกับพยัญชนะอื่นออกเสียงพร้อมกันได้ บางตัวแม้เป็นตัวสะกดก็คงออกเสียงหน่อยหนึ่ง พอให้รู้ได้ว่าตัวนั้นเป็นตัวสะกด คล้ายเป็นตัวกล้ำฉะนั้น ฯ
 
 ๒. อาคโม กับ สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ เตเนวมาห เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
 
 ตอบ : อาคโม กับ สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ
 อาคโม ได้แก่ การลงพยัญชนะอาคม ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ในเมื่อมีสระอยู่หลัง ตัวอย่างเช่น ยถา-อิทํ เป็น ยถายิทํ เป็นต้น
 ส่วน สญฺโญโค นั้น ได้แก่ การซ้อนพยัญชนะ มี ๒ ลักษณะ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเสมอกันอย่างหนึ่ง เช่น อิธ-ปโมทติ เป็น อิธปฺปโมทติ เป็นต้น ซ้อนหน้า พยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่างหนึ่ง ตามหลักการสังโยค คือ บรรดาพยัญชนะวรรคทั้งปวง พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๕ ซ้อนหน้าพยัญชนะทุกตัวในวรรคของตน เว้นพยัญชนะคือ ง ซ้อนหน้าพยัญชนะทั้ง ๔ ในวรรคของตนได้ แต่ซ้อนหน้าตัวเองไม่ได้ ตัวอย่างเช่น จตฺตาริ-ฐานานิ เป็น จตฺตาริฏฺฐานานิ เป็นต้น ฯ
 เตเนวมาห เป็นโลปสระสนธิ และอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น เตน-เอวํ -อาห
 ระหว่าง เตน-เอวํ ถ้าสระหน้าเป็นรัสสะ สระหลังเป็นทีฆะ ลบสระหน้า คือ ลบ อ ที่ เตน เสีย ต่อเป็น เตเนวํ
 ระหว่าง เตเนวํ-อาห ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง แปลงนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น เตเนวมาห ฯ
  
 ๓. ในปกติสังขยา ท่านจัดลิงค์ และวจนะ ไว้อย่างไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : จัดแบ่งไว้อย่างนี้ คือ
 จัดเป็นลิงค์ ดังนี้
 ตั้งแต่ เอก ถึง อฏฺฐารส เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์
 ตั้งแต่ เอกูนวีสติ ถึง อฏฺญนวุติ เป็นอิตถีลิงค์
 ตั้งแต่ เอกูนสตํ ถึง ทสสตสหสฺสํ เป็นนปุงสกลิงค์
 เฉพาะ โกฏิ เป็นอิตถีลิงค์
 จัดเป็นวจนะ ดังนี้
 อกสังขยา เป็นเอกวจนะอย่างเดียว
 เอกสัพพนาม เป็นทฺวิวจนะ
 ตั้งแต่ ทฺวิ ถึง อฏฺฐารส เป็นพหุวจนะ
 ตั้งแต่ เอกูนสตํ ขึ้นไป เป็นได้ ๒ วจนะ ฯ
 
 ๔. อาคมในอาขยาต มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นิยมลงในที่เช่นไร ฯ หาสยสฺสุ ในคำว่า “หาสยสฺสุ มหาชนํ” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ
 
 ตอบ : อาคมในอาขยาต มี ๕ คือ อ อิ ส ห อํ ฯ
 นิยมลงในที่เช่นนี้ คือ
 อ อาคม นิยมลงที่หน้าธาตุที่ประกอบด้วยวิภัตติหมวด หิยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนี-วิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ
 อิ อาคม นิยมลงที่ท้ายธาตุปัจจัยที่ประกอบด้วยหมวด อัชชัตตนีวิภัตติ ภวิสสันติ-วิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ
 ส อาคม นิยมลงท้ายธาตุที่ประกอบด้วยวิภัตติหมวดอัชชัตตนี ในหมวดธาตุทั้งปวง
 ห อาคม นิยมลงที่ท้าย า ธาตุ โดยไม่นิยมหมวดวิภัตติ
 อํ นิคคหิตอาคม นิยมลงกับธาตุหมวด รุธฺ แล้วอาเทสเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ฯ
 หาสยสฺสุ ในคำว่า “หาสยสฺสุ มหาชนํ” ประกอบด้วยเครื่องปรุงดังนี้ คือ หสฺ ธาตุ ลง ณฺย ปัจจัย สฺสุ วิภัตติหมวดปัญจมี ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ เมื่อลงแล้วลบ ณ เสีย คงเหลือแต่ ย แล้วทีฆะต้นธาตุ สำเร็จรูปเป็น หาสยสฺสุ ฯ
 
 ๕. อธิกรณสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ ยกตัวอย่างรูปวิ เคราะห์มาดู ฯ สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา), ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : อธิกรณสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างนี้ คือ
 ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า “เป็นที่-” ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์ประกอบ เช่น อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
 ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า “เป็นที่อันเขา-” ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์ประกอบ เช่น   (อตฺโถ) สํวณฺณิยติ เอตฺถาติ สํวณฺณนํ (ฐานํ) ฯ
 สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลง ณฺวุ ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า สนฺธึ ฉินฺทนฺตีติ สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา) ฯ
 ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ลง ข ปัจจัย
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน ปมุญฺจิยเตติ ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) ฯ
 
 ๖. ที่เรียกว่า อัพยยีภาวสมาสนั้น มีอะไรเป็นเครื่องกำหนดรู้ ฯ ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู), ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) เป็นสมาสอะไร ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ที่เรียกว่า อัพยยีภาวสมาส นั้น มีอุปสัคหรือนิบาตอยู่ข้างหน้าและเป็นประธานแห่งบทหลัง มีบทสำเร็จมีรูปเป็นนปุงสกลิงค์และเอกวจนะอย่างเดียว เป็นเครื่องกำหนดรู้ ฯ
 ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู) เป็นตติยาพหุพพิหิสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ฉินฺนานิ สํโยชนานิ เยหิ เต ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู) ฯ
 ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) เป็นสัตตมีตัปปุริสสมาส
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺเม ครุโก ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) ฯ
 
 ๗. ปัจจัยในฐานตัทธิต ลงแทนศัพท์อะไรบ้าง ฯ กิเลสมยํ (พนฺธนํ), ฉทฺวาริกา  (ตณฺหา) ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
 
 ตอบ : ปัจจัยในฐานตัทธิต ลงแทนศัพท์ได้ดังนี้ คือ ฐาน อรหติ หิต ภว ฯ
 กิเลสมยํ (พนฺธนํ) ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า กิเลเสหิ ปกตํ กิเลสมยํ (พนฺธนํ) ฯ
 ฉทฺวาริกา (ตณฺหา ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
 ตั้งวิเคราะห์ว่า ฉทฺวาเร วตฺตตีติ ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ฯ
 

The post ประโยค ป.ธ.๓ วิชาบาลีไวยากรณ์ first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

ครั้งที่ ๑ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

 แปลโดยพยัญชนะ :

  ๑. เอวํ วุตฺเต ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉึสุ  “ขุชฺชุตฺตรา ปน ภนฺเต เกน กมฺเมน ขุชฺชา ชาตา, เกน มหาปญฺญา, เกน โสตาปตฺติผลํ อธิคตา, เกน ปเรสํ เปสนการิกา ชาตาติ ฯ  “ภิกฺขเว ตสฺเสว รญฺโญ พาราณสิยํ รชฺชํ กรณกาเล เสฺวว ปจฺเจกพุทฺโธ โถกํ ขุชฺชธาตุโก อโหสิ ฯ  อเถกา อุปฏฺฐายิกา อิตฺถี กมฺพลํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรกํ คเหตฺวา  ‘อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺโธ เอวญฺจ เอวญฺจ วิจรตีติ ขุชฺชา หุตฺวา ตสฺส วิจรณาการํ ทสฺเสสิ ฯ ตสฺส นิสฺสนฺเทน ขุชฺชา ชาตา ฯ เต ปน ปจฺเจกพุทฺเธ ปฐมทิวเส ราชา  เคเห นิสีทาเปตฺวา ปตฺเต คาหาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา ทาเปสิ,  อุณฺหปายาสสฺส ปูเร ปตฺเต ปจฺเจกพุทฺธา ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา คณฺหนฺติ ฯ  สา อิตฺถี เต ตถา กโรนฺเต ทิสฺวา อตฺตโน สนฺตกานิ อฏฺฐ ทนฺตวลยานิ ทตฺวา  ‘อิธ ฐเปตฺวา คณฺหาถาติ อาห ฯ  เต ตถา กตฺวา ตํ โอโลเกสุํ ฯ  สา เตสํ อธิปฺปายํ ฐตฺวา  ‘นตฺถิ ภนฺเต อมฺหากํ เอเตหิ อตฺโถ,  ตุมฺหากญฺเญว ตานิ ปริจฺจตฺตานิ,  คเหตฺวา คจฺฉถาติ อาห ฯ  เต คเหตฺวา  นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ ฯ  อชฺชปิ ตานิ วลยานิ อโรคาเนว ฯ  สา ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อิทานิ ติปิฏกธรา มหาปญฺญา ชาตา ฯ ปจฺเจกพุทฺธานํ กตอุปฏฺฐานนิสฺสนฺเทน โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ฯ อิทมสฺสา พุทฺธนฺตเร ปุพฺพกมฺมํ ฯ

 แปลโดยอรรถ :

 ๒. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กาเล ปน เอกา พาราณสีเสฏฺฐิโน ธีตา วฑฺฒมานกจฺฉายาย อาทาสํ คเหตฺวา อตฺตานํ อลงฺกโรนฺตี นิสีทิ ฯ   อถสฺสา วิสฺสาสิกา เอกา ขีณาสวา ภิกฺขุนี ตํ ทฏฺฐุํ อคฺมาสิ ฯ  ตสฺมึ ปน ขเณ เสฏฺฐิธีตาย สนฺติเก กาจิ เปสนการิกา นตฺถิ ฯ  สา  “วนฺทามิ อยฺเย ตํ ตาว เม ปสาธนเปฬิกํ คเหตฺวา เทถาติ อาห ฯ  เถรี จินฺเตสิ   “สจสฺสา อิมํ คณฺหิตฺวา น ทสฺสามิ, มยิ อาฆาตํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ;  สเจ ปน ทสฺสามิ, ปรสฺส เปสนการิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสติ; นิรยสนฺตาปโต โข ปน ปรสฺส เปสนภาโว ว เสยฺโยติ ฯ  สา อนุทยํ ปฏิจฺจ ตํ คเหตฺวา ตสฺสา อทาสิ ฯ ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน ปเรสํ เปสนการิกา ชาตาติ ฯ

        ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ  “สามาวตีปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เคเห อคฺคินา ฌายึสุ,  มาคนฺทิยาย ญาตกา อุปริ ปลาลคฺคึ ทตฺวา อยนงฺคเลหิ ภินฺนา,  มาคนฺทิยา ปกฺกุฏฺฐิตเตเลน ปกฺกา, เก นุ โข เอตฺถ ชีวนฺติ นาม, เก มตา นามาติ ฯ  สตฺถา อาคนฺตวา “กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา,  “อิมาย นามาติ วุตฺเต,  “ภิกฺขเว เยเกจิ ปมตฺตา,  เต วสฺสสตํ ชีวนฺตาปิ มตาเยว นาม;  เย อปฺปมตฺตา,  เต มตาปิ ชีวนฺติเยว;  ตสฺมา มาคนฺทิยา ชีวนฺตีปิ มตาปิ มตาเยว นาม,  สามาวตีปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย มตาปิ ชีวนฺติเยว นาม;  น หิ ภิกฺขเว อปฺปมตฺตา มรนฺติ นามาติ อาห ฯ
 

 เฉลยแปล โดยพยัญชนะ

 ๑. ครั้นเมื่อพระดำรัส อย่างนี้ อันพระศาสดา ตรัสแล้ว, อ.ภิกษุ ท. ทูลถามแล้ว ซึ่งพระศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ อ.นางขุชชุตตรา เป็นหญิงค่อม เกิดแล้ว เพราะกรรม อะไร,                 อ.นางขุชชุตตราเป็นผู้มีปัญญามาก เกิดแล้วเพราะกรรม อะไร, อ.นางขุชชุตตรา ถึงทับแล้ว ซึ่งโสดาปัตติกล เพราะกรรม อะไร,  อ.นางขุชชุตตรา เป็นผู้กระทำซึ่งการรับใช้ ของชน ท. เหล่าอื่น เกิดเเล้ว เพราะกรรม อะไร ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. ในกาลเป็นที่กระทำ ซึ่งความเป็นแห่งพระราชา ในพระนครชื่อว่าพาราณสี แห่งพระราชา นั้นนั่นเทียว อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า นั้นนั่นเทียว เป็นผู้มีธาตุแห่งคนค่อมหน่อยหนึ่ง ได้เป็นแล้ว ฯ ครั้งนั้น อ.หญิง ผู้เป็นอุปัฏฐายิกา คนหนึ่ง ห่มแล้ว ซึ่งผ้ากัมพล ถือเอาแล้ว ซึ่งขันอันเป็นวิการแห่งทอง กล่าวแล้ว ว่า อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ของเรา ท. ย่อมเที่ยวไป อย่างนี้ด้วย อย่างนี้ด้วย ดังนี้ เป็นหญิงค่อมเป็น แสดงแล้ว ซึ่งอาการคืออันเที่ยวไป แห่งพระปัจเจกพุทธเจ้า นั้น ฯ อ.นางขุชชุตตรา เป็นหญิงค่อม เกิดแล้ว เพราะวิบากเป็นเป็นเครื่องไหลออก แห่งกรรม นั้น ฯ ก็ ในวันที่หนึ่ง อ.พระราชา ทรงยังพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ให้นั่งแล้ว ในตำหนัก ทรงยังราชบุรุษ ให้ถือเอาแล้ว ซึ่งบาตร ท. ทรงยังบาตร ให้เต็มแล้ว ด้วยข้าวปายาส ทรงยังราชบุรุษ ให้ถวายแล้ว. อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ยังบาตร ท. อันเต็ม ด้วยข้าวปายาสอันร้อน ให้เป็นไปรอบแล้ว ให้เป็นไปรอบแล้ว ย่อมถือเอา ฯ อ.หญิง นั้น เห็นแล้ว ซึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ผู้กระทำอยู่เหมือนอย่างนั้น ถวายแล้ว ซึ่งวลัยอันเป็นวิการแห่งงา ท. แปด อันเป็นของมีอยู่ ของตน กล่าวแล้วว่า อ.ท่าน ท. วางไว้แล้วบนวลัย นี้ จงถือเอา ดังนี้ ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น กระทำแล้วอย่างนั้น แลดูแล้ว ซึ่งหญิง นั่น ฯ อ.หญิง นั้น รู้แล้ว ซึ่งความประสงค์ แห่งพระปัจเจกพุทธเข้า ท. เหล่านั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ความต้องการด้วยวลัย ท. เหล่านั้น ย่อมไม่มี แก่ดิฉัน ท., อ.วลัย ท. เหล่านั้น อันดิฉัน ท. บริจาค แล้ว แก่ท่าน ท. นั่นเทียว, อ.ท่าน ท. ถือเอาแล้ว ขอจงไป ดังนี้ ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ถือเอาแล้ว ได้ไปแล้ว สู่เงื้อมแห่งภูเขาชื่อว่านันทมูลกะ ฯ แม้ในวันนี้ อ.วลัย ท. เหล่านั้น เป็นของมีโรคหามิได้นั่นเทียว ย่อมเป็น ฯ อ.นางขุชชุตตรา นั้น เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งปิฎกสาม เป็นผู้มีปัญญามาก เกิดแล้วในกาลนี้ เพราะวิบากเป็นเครื่องไหลออก แห่งกรรม นั้น ฯ อ.นางขุชชุตตรา นั้น บรรลุแล้ว ซึ่งโสดาปัตติผล เพราะวิบากเป็นเครื่องไหลออกแห่งการบำรุง อันตน กระทำแล้ว แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. อ.กรรม นี้ เป็นกรรมในกาลก่อน ในพุทธันดร ของนางขุชชุตตรา นั้น ย่อมเป็น^๑ ฯ

^๑หรือแปลเป็นประโยคลิงคัตถะ ว่า “อ.กรรมในกาลก่อน ในพุทธันดร ของนางขุชชุตตรานั้น นี้”

เฉลยแปล โดยอรรถ

 ๒. ก็ ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ธิดาของเศรษฐีในกรุงพาราณสีคนหนึ่ง ถือกระจกเงา นั่งเเต่งตัวอยู่ในเวลาบ่าย ฯ ลำดับนั้น นางภิกษุณีขีณาสพรูปหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้คุ้นเคยของนางได้ไปเพื่อเยี่ยมนาง ฯ ก็ในขณะนั้นหญิงรับใช้ไร ๆ ในสำนักของธิดาเศรษฐีไม่มีเลย ฯ นางจึงกล่าวว่า ดิฉันไหว้ละ พระแม่เจ้า โปรดหยิบกระเช้าเครื่องประดับนั่น ให้แก่ดิฉันก่อน ฯ พระเถรี คิดว่า ถ้าเรา จักไม่หยิบกระเช้าเครื่องประดับนี้ให้แก่นางไซร้, นางจักทำความอาฆาตในเราแล้ว บังเกิดในนรก, แต่ว่า ถ้าเราจักหยิบให้, นางจักเกิดเป็นหญิงรับใช้ของคนอื่น; ก็ เพียงความเป็นผู้รับใช้ของคนอื่น ย่อมดีกว่าความเร่าร้อนในนรกแล ฯ พระเถรีนั้น อาศัยความเอ็นดู จึงได้หยิบกะเช้าเครื่องประดับนั้นให้แก่นาง ฯ เพราะผลแห่งกรรรมนั้น นาง จึงเป็นคนรับใช้ของคนเหล่าอื่นฯ

        ในวันรุ่งขึ้น ภิกษุทั้งหลาย สนทนากันในโรงธรรมว่า หญิง ๕๐๐ มีพระนางสามาวดีเป็นประมุข ถูกไฟใหม้แล้วในตำหนัก, พวกญาติของพระนางมาคันทิยา ถูกพวกราชบุรุษจุดไฟอันมีฟางเป็นเชื้อไว้เบื้องบนแล้วทำลายด้วยไถเหล็ก, พระนางมาคันทิยา ถูกทอดด้วยน้ำมันอันเดือดพล่าน, ในคนเหล่านี้ พวกไหนหนอแล ? ชื่อว่าเป็นอยู่, พวกไหน ? ชื่อว่าตายแล้วฯ พระบรมศาสดา เสด็จมาตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอทั้งหลายนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ เมื่อพวกภิกษุนั้นกราบทูลว่า ด้วยเรื่องชื่อนี้ ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ภิกษุทั้งหลายคนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ประมาทแล้ว, คนเหล่านั้น แม้เป็นอยู่ ตั้ง ๑๐๐ ปี ก็ชื่อว่าตายแล้วแท้ง; คนเหล่าใด ไม่ประมาทแล้ว, คนเหล่านั้น แม้ตายแล้ว ก็ชื่อว่ายังคงเป็นอยู่; เพราะฉะนั้น พระนางมาคันทิยา จะเป็นอยู่ก็ตาม ตายแล้วก็ตาม ก็ชื่อว่าตายเเล้วทีเดียว หญิง ๕๐๐ มีพระนางสามาวดีเป็นประมุข แม้ตายแล้ว ก็ชื่อว่าเป็นอยู่นั่นเทียว; ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าผู้ไม่ประมาทแล้ว ชื่อว่าย่อมไม่ตาย; ดังนี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

ครั้งที่ ๒ สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๙

 แปลโดยพยัญชนะ :

 ๑. อลฺลกปฺปรฏฺเฐ ปน ทุพฺภิกฺเข อุปฺปนฺเน ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต เอโก  โกตุหลิโก นาม มนุสฺโส กาลึ นาม ตรุณปุตฺตํ ภริยํ อาทาย “โกสมฺพิยํ  คนฺตวา ชีวิสฺสามาติ ปาเถยฺยํ คเหตฺวา นิกฺขมิ ฯ เต คจฺฉนฺตา ปาเถยฺเย ปริกฺขีเณ ขุทฺทาภิภูตา ทารกํ วหิตุํ นาสกฺขึสุ ฯ อถ สามิโก ปชาปตึ อาห  “ภทฺเท มยํ ชีวนฺตา ปุน ปุตฺตํ ลภิสฺสาม,  ฉฑฺเฑตฺวา นํ คจฺฉามาติ ฯ มาตุ หทยํ นาม มุทุกํ โหติ;  ตสฺมา สา อาห  “นาหํ  ชีวนฺตเมว ปุตฺตํ ฉฑฺเฑตุํ สกฺขิสฺสามีติ ฯ  “อถ กึ กโรมาติ ฯ  “วาเรน นํ วหามาติ ฯ มาตา อตฺตโน วาเร ปุปฺผทามํ วิย นํ อุกฺขิปิตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา องฺเกน วหิตฺวา ปิตุ เทติ ฯ ตสฺส ตํ คเหตฺวา ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน ฉาตกโตปี พลวตรา เวทนา อุปฺปชฺชิ ฯ  โส ตํ ปุนปฺปุนํ อาห  “ภทฺเท มยํ ชีวนฺตา ปุตฺตํ ลภิสฺสาม, ฉฑฺเฑม นนฺติ ฯ สาปี ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปฏิวจนํ นาทาสิ ฯ ทารโก วาเรน ปริวตฺติยมาโน กิลนฺโต ปิตุ หตฺเถ นิทฺทายิ ฯ โส ตสฺส นิทฺทายนภาวํ ฐตฺวา มาตรํ ปุรโต กตฺวา เอกสฺส คจฺฉสฺส เหฏฺฐา ปณฺณสนฺถเร ตํ นิปชฺชาเปตฺวา ปายาสิ ฯ มาตา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตี ปุตฺตํ อทิสฺวา “สามิ กุหึ เม ปุตฺโตติ ปุจฺฉิ ฯ  “เอกสฺส เม คจฺฉสฺส เหฏฺฐา นิปชฺชาปิโตติ ฯ “สามิ มา มํ นาสยิ, ปุตฺตํ วินา ชีวิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อาเนหิ เม ปุตฺตนฺติ อุรํ ปหริตฺวา ปริเทวิ ฯ อถ นํ นิวตฺติตฺวา อาเนสิ ฯ ปุตฺโตปี อนฺตรามคฺเค มโต โหติ ฯ อิติ โส เอตฺตเก ฐาเน ปุตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺเทน ภวนฺตเร สตฺต วาเร ฉฑฺฑิโต ฯ เต คจฺฉนฺตา เอกํ โคปาลกุลํ ปาปณึสุ ฯ

 แปลโดยอรรถ :

 ๒. ตํทิวสญฺจ โคปาลกสฺส เธนุมงฺคลํ โหติ ฯ โคปาลกสฺส เคเห นิพทฺธํ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ภุญฺชติ ฯ โส ตํ โภเชตฺวา มงฺคลมกาสิ ฯ พหุ ปายาโส ปฏิยตฺโต โหติ ฯ โคปาลโก เต อาดเต ทิสฺวา “กุโต อาคตตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ สุตฺวา มุทุชาติโก กุลปุตฺโต เตสุ อนุกมฺปํ กตฺวา ปหูเตน สปฺปินา ปายาสํ ทาเปสิ ฯ ภริยา “สามิ ตยิ ชีวนฺเต อหํ ชีวามิ นาม, ทีฆรตฺตํ อูโนทโรสิ, ยาวทตฺถํ ภุญฺชาติ วตฺวา สปฺปินา สทธึ ตทภิมุขญฺเญว กตฺวา อตฺตนา มนฺทสปฺปึ โถกเมว ภุญฺชิ ฯ อิตโร พหุํ ภุญฺชิตฺวา สตฺตฏฺฐทิวเส ฉาตตาย อาหารตณฺหํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ ฯ โคปาลโก เตสํ ปายาสิ ทาเปตฺวา สยํ ภุญฺชิตุํ อารภิ ฯ โกตุหลิโก ตํ โอโลเกนฺโต นิสีทิตฺวา เหฏฺฐาปีเฐ นิปนฺนาย สุนขิยา โคปาลเกน วฏฺเฏตฺวา ทียมานํ ปายาสปีณฺฑํ ทิสฺวา “ปุญฺญวตายํ สุนขี นิพทฺธํ เอวรูปํ โภชนํ ลภตีติ จินฺเตสิ ฯ โส รตฺติภาเค ตํ ปายาสํ ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาลํ กตฺวา ตสฺสา สุนฺขิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ ฯ

 เฉลยแปล โดยพยัญชนะ

 ๑. ก็ ครั้นเมื่อภิกษาอันบุตคลหาได้โดยยาก เกิดขึ้นแล้ว ในแว่นแควัน ชื่อว่าอัลลกัปปะ อ.มนุษย์ คนหนึ่ง ชื่อว่า โกตุหลิกะ ผู้ไม่อาจอยู่ เพื่ออันเป็นอยู่ พาไปแล้ว ซึ่งกรรยา ผู้มีบุตรอ่อน ชื่อว่ากาลี กล่าวแล้วว่า อ.เรา ท. ไปแล้ว สู่ พระนครชื่อว่าโกสัมพี จักเป็นอยู่ ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งวัตถุอันเกื้อกูลในหนทาง ออกไปแล้ว ฯ อ.ชน ท. เหล่านั้น ไปอยู่ ครั้นเมื่อวัตถุอันเกื้อกูลในหนทาง สิ้นรอบแล้ว เป็นผู้อันความหิวครอบงำแล้ว เป็น ไม่ได้อาจแล้ว เพื่ออันนำไป ซึ่งทารก ฯ ครั้งนั้น อ.สามี กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ.เรา ท. เมื่อเป็นอยู่ จักได้ ซึ่งบุตร อีก อ.เรา ท. ทิ้งแล้ว ซึ่งบุตร นั้น จะไป ดังนี้ กะปชาบดี ฯ ชื่อ อ.หทัย ของมารดา เป็นธรรมชาติอ่อนโยน ย่อมเป็น เพราะเหตุนั้น อ.ภรรยา นั้น กล่าวแล้ว ว่า อ.ดิฉัน จักไม่อาจ เพื่ออันทิ้ง ซึ่งบุตร ผู้เป็นอยู่อยู่นั่นเทียว ดังนี้ ฯ อ.สามี กล่าวแล้ว ว่า ครั้นเมื่อความเป็นอย่างนั้น มีอยู่ อ.เรา จะกระทำ อย่างไร ดังนี้ ฯ อ.ภรรยา กล่าวแล้วว่า อ.รา ท. จะนำไป ซึ่งบุตร นั้น ตามวาระ ดังนี้ ฯ อ.มารดา ยกขึ้นแล้ว ซึ่งบุตร นั้น ผู้ราวกะว่าพวงแห่งดอกใช้ ในวาระ ของตน ยังบุตร ให้นอนแล้ว ที่อก นำไปแล้ว ด้วยสะเอว ย่อมให้ แก่บิดา ฯ อ.เวทนา อันมีกำลังกว่า แม้กว่าความหิวเกิดขึ้นแล้ว แก่สามีนั้น ในที่ แห่งบุตร นั้น อันตน รับเอาแล้ว ซึ่งบุตร นั้น ทั้งวางไว้แล้วทั้งวางไว้แล้ว ฯ อ.สามี นั้น กล่าว แล้ว บ่อย ๆ ว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ.เรา ท. เมื่อเป็นอยู่ จักได้ ซึ่งบุตร อ.เรา ท. จงทิ้ง ซึ่งบุตร นั้น ดังนี้ กะกรรยา นั้น ฯ อ.ภรรยา แม้นั้น ห้านแล้ว บ่อยๆ ไม่ได้ ให้แล้ว ซึ่งคำตอบ ฯ อ.ทารก ผู้อันมารดาและบิดา ท. ให้เป็นไปรอบอยู่ โดยวาระ บอบช้ำแล้ว ประพฤติหลับแล้ว ในมือ ของบิดา ฯ อ.บิดา นั้น นั้น รู้แล้ว ซึ่งความเป็นคืออันประพฤติหลับ แห่งบุตร นั้น กระทำแล้ว ซึ่งมารดา ข้างหน้า ยังบุตร นั้น ให้นอนแล้ว บนที่อันตนปูลาดด้วยใบไม้ ในภาใต้ แห่งกอไม้ กอหนึ่ง ได้ไปแล้ว ฯ อ.มารดา กลับแล้ว แลดูอยู่ ไม่เห็นแล้ว ซึ่งบุตร ถามแล้วว่า ข้าแต่นาย อ.บุตร ของดิฉัน ย่อมอยู่ ณ ที่ไหน ดังนี้ ฯ อ.สามี นั้น กล่าวแล้วว่า อ.บุตร อันเรา ให้นอนแล้ว ในภายใต้ แห่งกอไม้ กอหนึ่ง ดังนี้ ฯ อ.ภรรยา นั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่นาย อ.ท่าน อย่ายังดิฉัน ให้ฉิบหายแล้ว อ.ดิฉัน เว้น ซึ่งบุตร จักไม่อาจ เพื่ออันเป็นอยู่ อ.ท่าน จงนำมา ซึ่งบุตร แก่ดิฉัน ดังนี้ ประหารแล้ว ซึ่ง อก คร่ำครวญแล้ว ฯ ครั้งนั้น อ.สามี นั้น กลับแล้ว นำมามาแล้ว ซึ่งบุตรนั้น ฯ แม้ อ.บุตร เป็นผู้ตายแล้ว ในระหว่างแห่งหนทาง ย่อมเป็น ฯ อ.นายโกตุหลิกะ นั้น ทิ้งแล้ว ซึ่งบุตร ในฐานะ อันมีประมาณเท่านี้ อันบุคคล ทิ้งแล้ว สิ้นวาระ ท. เจ็ด ในระหว่างแห่งภพ เพราะวิบากเป็นเครื่องไหลอก แห่งกรรม นั้น ด้วยประการ ฉะนี้ ฯ อ.ชน ท.เหล่านั้นไปอยู่ ถึงแล้ว ซึ่งตระกูลแห่งบุคคลผู้รักษาซึ่งโค ตระกูล หนึ่ง ฯ

เฉลยแปล โดยอรรถ

๒. ก็ในวันนั้น มีการทำขวัญแม่โคนมของนายโคบาล ฯ ในเรือนของ นายโคบาล พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ฉันอยู่เป็นนิตย์ ฯ นายโคบาลนั้น นิมนต์ พระปัจเจกพุทธเจ้าฉันเสร็จแล้วจึงได้ทำการมงคล ฯ ข้าวปายาสเขาจัดแจงไว้เป็น อันมาก ฯ นายโคบาล เห็น ๒ สามีภรรยานั้นมา จึงถามว่า พวกท่านมาจากไหน ฟังเรื่องทั้งหมดแล้ว เป็นกุลบุตรมีใจอ่อนโยน จึงกระทำการสงเคราะห์ใน ๒ สามี ภรรยานั้น ให้ ๆ ข้าวปายาสกับเนยใสเป็นมาก ฯ ภรรยาจึงกล่าวกะสามีว่า นาย เมื่อท่านมีชีวิตอยู่ ฉันก็ชื่อว่ามีชีวิตอยู่ ท่านท้องพร่องมานาน จงบริโภคตาม ความต้องการ ดังนี้แล้ว จึงวางข้าวปายาสนั้นไว้เบื้องหน้าเขาพร้อมกับเนยใส ตนเองบริโภคเนยใสแต่น้อยหนึ่งเท่านั้น ฯ ส่วนนายโกตุหลิก บริโภคมากไป ไม่อาจตัดความอยากในอาหารได้ เพราะตนหิวมาตั้ง ๗-๘ วัน ฯ นายโคบาล ครั้นให้ ๆ ข้าวปายาสแก่ ๒ ผัวเมียแล้ว ตนเอง จึงเริ่มจะบริโภค ฯ นายโกตุหลิก นั่งแลดูเขาแล้ว เห็นก้อนข้าวปายาสที่นายโคบาลปั้นให้แก่นางสุนัขซึ่งนอนอยู่ แล้วใต้ตั่ง จึงคิดว่า นางสุนัขตัวนี้ มีบุญญ จึงได้โภชนะเห็นปานนี้เนื่องนิตย์ ฯ ตกกลางคืน นายโกตุหลิกนั้น ไม่สามารถจะยังข้าวปายาสนั้นให้ย่อยได้ จึงทำกาละ ไปเกิดในท้องแห่งนางสุนัขนั้น ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘

 แปลโดยพยัญชนะ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๕๘-๕๙)

  ๑. มิคารเสฏฺฐี สพฺพปจฺฉโต ยานเก นิสีทิตฺวา คจฺฉนฺโต พลกายํ ทิสฺวา “เก นาเมเตติ ปุจฺฉิ ฯ  “สุณิสาย โว เวยฺยาวจฺจกรา ทาสีทาสาติ ฯ “เอตฺตเก โก โปเสสฺสติ,  โปเถตฺวา เต ปลาเปถ,    อปลายนฺเต  อิโต  นิกฺกฑฺฒถาติ  ฯ  วิสาขา ปน “อเปถ, มา วาเรถ, พลเมว พลสฺส ภตฺตํ ทสฺสตีติ อาห ฯ  เสฏฺฐี เอวํ วุตฺเตปิ  “อมฺม นตฺถิ อมฺหากํ เอเตหิ อตฺโถ, โก เอเต โปเสสฺสตีติ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปถาเปตฺวา ปลาเปตฺวา เสสเก  “อลํ อมฺหากํ เอตฺตเกหีติ คเหตฺวา ปายาสิ ฯ
  อถ  วิสาขา  สาวตฺถีนครทฺวารํ  สมฺปตฺตกาเล  จินฺเตสิ “ปฏิจฺฉนฺนยานสฺมึ นุ โข นิสีทิตฺวา ปวิสิสฺสามิ อุทาหุ รเถ ฐตฺวาติ ฯ อถสฺสา เอตทโหสิ  “ปฏิจฺฉนฺนยาเนน เม ปวิสนฺติยา, มหาลตาปสาธนสฺส  วิเสโส  น  ปญฺญายิสฺสตีติ ฯ  สา สกลนครสฺส  อตฺตานํ ทสฺเสนฺตี รเถ ฐตฺวา นครํ ปาวิสิ ฯ  สาวตฺถีวาสิโน วิสาขาย สมฺปตฺตึ ทิสฺวา  “เอสา กิร วิสาขา นาม,  เอวรูปา อยํ สมฺปตฺติ เอติสฺสา ว อนุจฺฉวิกาติ อาหํสุ ฯ  อิติ สา มหาสมฺปตฺติยา เสฏฺฐิโน เคหํ ปาวิสิ ฯ อาคตทิวเส จสฺสา สกลนครวาสิโน ยถาพลํ ปณฺณาการํ ปหิณึสุ ฯ  วิสาขา ปหิตปฺปหิตํ ปณฺณาการํ ตสฺมึเยว นคเร อญฺญมญฺเญสุ กุเลสุ สพฺพตฺถกเมว ทาเปสิ ฯ อิติ สา เตสํ เตสํ วยานุรูปํ ปิยวจนํ วตฺวา ปณฺณาการํ เปเสนฺตี สกลนครวาสิโน ญาตเก วิย อกาสิ.

 แปลโดยอรรถ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๕๙-๖๐ ต่อข้อแรก)

 ๒. อถสฺสา รตฺติภาคสมนนฺตเร อาชญฺญวฬวาย คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ ฯ  สา ทาสีหิ ทณฺฑทีปเก คาหาเปตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วฬวํ อุณฺโหทเกน นหาเปตฺวา เตเลน มกฺขาเปตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสิ ฯ
  มิคารเสฏฺฐี ปุตฺตสฺส อาวาหมงฺคลํ กโรนฺโต ธุรวิหาเร วสนฺตํปิ ตถาคตํ อมนสิกตฺวา ทีฆรตฺตํ นคฺคสมเณสุ ปติฏฺฐิเตน เปเมน โจทิยมาโน “มยฺหํ อยฺยานํปิ สกฺการํ กริสฺสามีติ เอกทิวสํ อเนกสเตสุ นวภาชเนสุ นิรุทกปายาสํ ปจาเปตฺวา ปญฺจสเต อเจลเก นิมนฺตาเปตฺวา อนฺโตเคหํ ปเวเสตฺวา  “อาคจฺฉตุ  เม  สุณิสา, อรหนฺโต วนฺทตูติ วิสาขาย สาสนํ ปหิณิ ฯ สา  “อรหนฺโตติ  วจนํ  สุตฺวา  โสตาปนฺนา อริยสาวิกา หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา เตสํ โภชนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา เต  โอโลเกตฺวา  “เอวรูปา  หิโรตฺตปฺปวิรหิตา อรหนฺโต นาม น โหนฺติ, กสฺมา มํ สสุโร ปกฺโกสาเปสีติ เสฏฺฐึ ครหิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา ฯ อเจลกา ตํ ทิสฺวา สพฺเพ เอกปฺปหาเรเนว เสฏฺฐึ ครหึสุ  “กึ ตฺวํ คหปติ อญฺญํ นาลตฺถ,  สมณสฺส  โคตมสฺส  สาวิกํ  มหากาฬกณฺณึ  อิธ  ปเวเสสิ,  เวเคน  ตํ  อิมสฺมา  เคหา  นิกฺกฑฺฒาเปหีติ ฯ  โส  “น สกฺกา มยา อิเมสํ วจนมตฺเตเนว นิกฺกฑฺฒาเปตุํ, มหากุลสฺส สา ธีตาติ จินฺเตตฺวา  “อยฺยา ทหรา นาม ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเรยฺย; ตุมฺเห ตุณฺหี โหถาติ เต     อุยฺโยเชตฺวา มหารเห อาสเน นิสีทิตฺวา สุวณฺณปาติยํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชติ ฯ
 

 เฉลยแปล โดยพยัญชนะ

 ๑. อ.เศรษฐีชื่อว่ามิคาระ นั่งแล้ว บนยานน้อย ไปอยู่ ข้างหลังแห่งชนทั้งปวง เห็นแล้ว ซึ่งหมู่แห่งพล ถามแล้ว ว่า อ.ชน ท. เหล่านั่น ชื่อว่า เหล่าไหน ดังนี้ ฯ อ.กรรมกร ท. กล่าวแล้ว ว่า อ.ชน ท. เหล่านั่น เป็นทาสีและทาส ผู้กระทำซึ่งความขวนขวาย แห่งหญิงสะใภ้ ของท่าน ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.เศรษฐี กล่าวแล้วว่า อ.ใคร จักเลี้ยงดู ซึ่งชน ท. ผู้มีประมาณเท่านี้ อ.ท่าน ท. โบยแล้ว ยังชน ท. เหล่านั้น จงให้หนีไป อ.ท่าน ท. จงคร่าออก ซึ่งชน ท. ผู้ไม่หนีไปอยู่ จากที่นี้ ดังนี้ ฯ ส่วนว่า อ.นางวิสาขา กล่าวแล้ว ว่า อ.ท่าน ท. จงหลีกไป อ.ท่าน ท. จงอย่าห้าม อ.พลนั่นเทียว จักให้ ซึ่งภัต แก่พล ดังนี้ ฯ อ.เศรษฐี ครั้นเมื่อคำ อย่างนี้ อันนางวิสาขา แม้กล่าวแล้ว กล่าวแล้ว ว่า แน่ะแม่ อ.ความต้องการ ด้วยชน ท. เหล่านั่น ย่อมไม่มี แก่เรา ท. อ.ใคร จักเลี้ยงดู ซึ่งชน ท. เหล่านั่น ดังนี้ ยังกรรมกร ท. ให้โบยแล้ว ด้วยวัตถุ ท. มีก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ยังชน ท. เหล่านั้น ให้หนีไปแล้ว พาเอาแล้ว ซึ่งชน ท. ผู้เหลือ ได้ไปแล้ว ด้วยอันคิด ว่า อ.พอละ ด้วยชน ท. ผู้มีประมาณเท่านี้ มีอยู่  แก่เรา ท. ดังนี้ ฯ
 ครั้งนั้น อ.นางวิสาขา คิดแล้ว ว่า อ.เรา นั่งแล้ว บนยานอันปัจจัยอะไร ๆ ปกปิดแล้ว จักเข้าไป หรือหนอแล หรือว่า อ.เรา ยืนอยู่แล้ว บนรถ จักเข้าไป ดังนี้ ในกาลแห่งตนถึงพร้อมแล้ว ซึ่งประตูแห่งพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฯ ครั้งนั้น อ.ความคิดนั่น ว่า เมื่อเราเข้าไปอยู่ ด้วยยานอันปัจจัยอะไร ๆ ปกปิดเเล้ว อ.ความวิเศษ แห่งเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดา จักไม่ปรากฏ ดังนี้ ได้มีแล้ว แก่นางวิสาขา นั้น ฯ อ.นางวิสาขา นั้น แสดงอยู่ ซึ่งตน แก่พระนครทั้งสิ้น ยืนอยู่แล้ว บนรถ ได้เข้าไปแล้ว สู่พระนคร ฯ อ.ชน ท. ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีโดยปกติ เห็นแล้ว ซึ่งสมบัติ ของนางวิสาขา กล่าวแล้วว่า ได้ยินว่า อ.หญิง นั่น เป็นผู้ชื่อว่าวิสาขา ย่อมเป็น^* อ.สมบัติ นี้ อันมีอย่างนี้เป็นรูป เป็นสมบัติสมควร แก่นางวิสาขา นั่นเทียว ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.นางวิสาขา นั้น ได้เข้าไปแล้ว สู่เรือน ของเศรษฐี ด้วยสมบัติใหญ่ ด้วยประการฉะนี้ ฯ ก็ ในวันแห่งนางวิสาขานั้นมาแล้ว อ.ชน ท. ผู้อยู่ในพระนครทั้งสิ้นโดยปกติ ส่งไปแล้ว ซึ่งเครื่องบรรณาการ ตามกำลัง ฯ อ.นางวิสาขา ยังบุคคล ให้ให้แล้ว ซึ่งเครื่องบรรณาการ อันอันชน ท. ทั้งส่งไปแล้วทั้งส่งไปแล้ว กระทำ ให้เป็นประโยชน์ แก่ชนทั้งปวงนั่นเทียว ในตระกูล ท. เหล่าอื่น ๆ ในพระนคร นั้นนั่นเทียว ฯ อ.นางวิสาขา นั้น กล่าวแล้ว ซึ่งคำอันเป็นที่รัก อันสมควรแก่วัย ของชน ท. เหล่านั้น เหล่านั้น ส่งไปอยู่ ซึ่งเครื่องบรรณาการ ได้กระทำแล้ว ซึ่งชน ท. ผู้อยู่ในพระนครทั้งสิ้นโดยปกติ ให้เป็นราวกะว่าญาติ ด้วยประการฉะนี้ ฯ
 *อีกนัยหนึ่ง แปลว่า “อ.หญิง นั่น ชื่อว่าวิสาขา”

เฉลยแปล โดยอรรถ

 ๒. ต่อมาในระหว่างตอนกลางคืน นางฬาตัวเป็นแม่ม้าอาชาไนยของนางวิสาขาได้ตกลูก ฯ นางให้พวกทาสีถือประทีปมีด้ามไปในที่นั้นแล้ว ยังนางฬาให้อาบด้วยน้ำอุ่น ให้ทาด้วยน้ำมัน แล้วได้ไปสู่ที่อยู่ของตนตามเดิม ฯ มิคารเศรษฐี เมื่อทำอาวาหมงคลแก่บุตร มิได้ใส่ใจถึงพระตถาคต แม้ประทับอยู่ในวิหารใกล้ ถูกความรักที่ตั้งอยู่เฉพาะในพวกสมณะเปลือยสิ้นกาลนาน เตือนอยู่ คิดว่า เราจักทำสักการะ แม้แก่พระผู้เป็นเจ้าของเรา ดังนี้แล้ว วันหนึ่ง ให้คนหุงข้าวปายาสมีน้ำน้อยในภาชนะใหม่ หลายร้อยสำรับ ให้เชิญพวกชีเปลือย ๕๐๐ คน เชิญเข้าไปในเรือนแล้ว จึงส่งข่าวแก่นางวิสาขาว่า สะใภ้ของฉันจงมา จงไหว้พระอรหันต์ทั้งหลาย ฯ
  นางวิสาขานั้นเป็นอริยสาวิกาผู้โสดาบัน พอได้ยินคำว่า อรหันต์ ก็เป็นผู้ร่าเริงยินดี มาสู่ที่บริโภคของพวกชีเปลือยเหล่านั้น แลดูชีเปลือยเหล่านั้นแล้ว คิดว่า ผู้เว้นจากหิริโอตตัปปะเห็นปานนี้ ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ เหตุไร พ่อผัว จึงให้เรียกเรามา ตำหนิเศรษฐีแล้วก็ไปที่อยู่ของคนตามเดิม ฯ
 พวกชีเปลือย เห็นอาการของนางวิสาขานั้นแล้ว ทั้งหมดจึงตำหนิเศรษฐีเป็นเสียงเดียวกัน ว่า คฤหบดี ท่านไม่ได้หญิงอื่นแล้วหรือ จึงให้สาวิกาของสมณโคคมซึ่งเป็นนางกาฬกรรณีสำคัญเข้ามาในที่นี้ ท่านจงให้ขับไล่นางออกจากเรือนนี้โดยเร็ว ฯ เศรษฐีนั้น คิดว่า เรา ไม่อาจให้ขับไล่ออก ด้วยเหตุเพียงถ้อยคำของท่านเหล่านี้เท่านั้น นางเป็นธิดาของสกุลใหญ่ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ธรรมดาเด็ก รู้บ้าง ไม่รู้บ้าง พึงทำ ท่านทั้งหลายนิ่งเสียเถอะ ส่งชีเปลือยเหล่านั้นไปแล้ว นั่งบนอาสนะมีค่ามาก บริโภคข้าวมธุปายาสมีน้ำน้อยในถาดทองคำ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๘ (ครั้งที่ ๒)

 แปลโดยพยัญชนะ :
(สุธมฺมตฺเถรวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๖๘-๑๖๙)

๑. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ  อาห “อานนฺท อชฺช วฑฺฒมานกจฺฉายาย จิตฺโต คหปติ ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต อาคนฺตวา มํ วนฺทิสฺสตีติ ฯ  “กึ ปน ภนฺเต ตสฺส ตุมฺหากํ วนฺทนกาเล กิญฺจิ ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสตีติ ฯ  “ภวิสฺสติ อานนฺทาติ ฯ  “กึ ภนเตติ ฯ  “ตสฺส อาคนฺตวา มํ วนฺทนกาเล ราชมาเนน อฏฺฐกรีสมตฺเต ปเทเส ชนฺนุมตฺเตน โอธินา ปญฺจวณฺณานํ ทิพฺพปุปฺผานํ ฆนวสฺสํ วสฺสิสฺสตีติ ฯ ตํ กถํ สุตฺวา นครวาสิโน  “เอวํ มหาปุญฺโญ กิร จิตฺโต นาม คหปติ อาคนฺตฺวา อชฺช สตฺถารํ วนฺทิสฺสติ, เอวรูปํ กิร ปาฏิหาริยํ ภวิสฺสติ, มยมฺปิ ตํ มหาปุญญํ ทฏฺฐุํ ลภิสฺสามาติ ปณฺณาการํ อาทาย มคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ อฏฺฐํสุ ฯ วิหารสมีปํ อาคตกาเล ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ปฐมํ อาคมึสุ ฯ จิตฺโต คหปติ  “อมฺมา ตุมฺเห ปจฺฉโต อาคจฺฉถาติ อุปาสิกาโย วตฺวา สยํ ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ ฯ พุทฺธานํ สมฺมุขฏฺฐาเน ปน ฐิตา วา นิสินฺนา วา น อิโต เอโต วา โหนฺติ, พุทฺธวีถิยา ทฺวีสุ ปสฺเสสุ นิจฺจลา ว ติฏฺฐนฺติ ฯ จิตฺโต คหปติ มหนฺตํ พุทฺธวีถึ โอกฺกมิ ฯ ตีณิ ผลานิ ปตฺเตน อริยสาวเกน โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ กมฺปิ ฯ “เอโส กิร จิตฺโต คหปตีติ มหาชโน โอโลเกสิ ฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรํสีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา ทฺวีสุ โคปฺผเกสุ สตฺถุ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สุธมฺมตฺเถรวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๖๙-๑๗๐ ต่อข้อแรก)

๒. ตํขณญฺเยว วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ ฯ สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ ฯ โส เอกมาสํ สตฺถุ สนฺติเก วสมาโน ว สกลํ พุทฺธปฺปมขํ ภิกฺขุสงฺฆํ วิหาเรเยว นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทาสิ ฯ อตฺตนา สทฺธึ อาคเตปิ อนฺโตวิหาเรเยว กตฺวา ปฏิชคฺคิ ฯ เอกทิวสํปิ อตฺตโน สกเฏสุ กิญฺจิ คเหตพฺพํ นาโหสิ ฯ เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว สพฺพกิจฺจานิ อกาสิ ฯ โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห “ภนฺเต อหํ  ‘ตุมฺหากํ ทานํ ทสฺสามีติ อาคจฺฉนฺโต มาสํ อนฺตรามคฺเค อโหสึ, อิธ เม มาโส วีติวตฺโต, มยา อาภตํ กิญฺจิ คเหตุํ น ลภามิ, เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุสฺเสหิ อาภตปณฺณากาเรเนว ทานํ อทาสึ, โสหํ สเจปิ อิธ สํวจฺฉรํ วสิสฺสามิ, เนว มม เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภิสฺสามิ, สกฎานิ โอตาเรตฺวา คนฺตุํ อิจฺฉามิ, ปฏิสามนฏฺฐานํ เม อาโรจาเปถาติ ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาห  “อานนฺท อุปาสกสฺส เอกํ ปเทสํ ตุจฺฉํ กาเรตฺวา เทหีติ ฯ อุปาสโกปิ อตฺตนา สทฺธึ อาคเตหิ ตีหิ ชนสหสฺเสหิ สทฺธึ ตุจฺฉสกเฏหิ ปุน มคฺคํ ปฏิปชฺชิ ฯ เทวมนุสฺสา อุฏฺฐาย “อยฺย ตยา ตุจฺฉสกเฏหิ คมนกมฺมํ กตนฺติ สตฺเตหิ รตเนหิ สกฏานิ ปูรยึสุ ฯ โส อตฺตโน อาภตปณฺณากาเรหิ มหาชนํ ปฏิชคฺคนฺโต อคมาสิฯ

เฉลยแปล โดยพยัญชนะ

 ๑. อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว กะพระเถระชื่อว่าอานนท์ ว่า ดูก่อนอานนท์ ในวันนี้ อ.คฤหบดี ชื่อว่าจิตตะ ผู้อันร้อยแห่งอุบาสก ท. ห้า แวดล้อมแล้ว มาแล้ว จักไหว้ ซึ่งเรา ในเวลาแห่งพระอาทิตย์ มีเงาอันเจริญอยู่ ดังนี้ ฯ อ.พระเถระชื่อว่าอานท์ ทูลถามแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ อ.ปาฏิหาริย์ อะไร ๆ จักมี ในกาลเป็นที่ถวายบังคม ซึ่งพระองค์ แห่งคฤหบดีชื่อว่าจิตตะนั้น หรือ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนอานนท์ อ.ปาฏิหาริย์ จักมี ดังนี้ ฯ อ.พระเถระชื่อว่าอานนท์ ทูลถามแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ปาฏิหาริย์ อะไร จักมี ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า อ.ฝนลูกเห็บ แห่งดอกไม้อันเป็นทิพย์ ท. อันมีสีห้า จักตก โดยถ่องแถว อันมีเข่าเป็นประมาณ ในประเทศ อันมีกรีสแปดเป็นประมาณ โดยเครื่องนับแห่งพระราชา ในกาลเป็นที่มาแล้วจึงไหว้ ซึ่งเรา แห่งคฤหบดีชื่อว่าจิตตะนั้น ดังนี้ ฯ อ.ชน ท. ผู้อยู่ในพระนครโดยปกติ ฟังแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าวนั้น คิดแล้วว่า ได้ยินว่า อ.คฤหบดี ชื่อว่าจิตตะ ผู้มีบุญมาก อย่างนี้ มาแล้ว จักถวายบังคม ซึ่งพระศาสดา ในวันนี้ ได้ยินว่า อ.ปาฏิหาริย์ อันมีอย่างนี้เป็นรูป จักมี แม้ อ.เรา ท. จักได้ เพื่ออันเห็น ซึ่งบุคคลผู้มีบุญมาก นั้น ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งเครื่องบรรณาการ ได้ยืนอยู่แล้ว ในข้าง ท. ทั้งสอง แห่งหนทาง ฯ อ.ร้อยแห่งภิกษุ ท. ห้า มาแล้ว ก่อน ในกาล แห่งคหบดีชื่อว่าจิตตะ มาแล้ว สู่ที่ใกล้แห่งพระวิหาร ฯ อ.คฤหบดี ชื่อว่าจิตตะ กล่าวแล้ว กะอุบาสิกา ท. ว่า ดูก่อนแม่ ท. อ.ท่าน ท. จงมา ข้างหลัง ดังนี้ ผู้อันร้อยแห่งอุบาสก ท. ห้า แวดล้อมแล้ว ได้ไปแล้ว สู่สำนัก ของพระศาสดา เอง ฯ ก็ อ.ชน ท. ผู้ยืนอยู่แล้ว หรือ หรือว่า ผู้นั่งแล้ว ในที่มีหน้าพร้อม ต่อพระพุทธเจ้า ท. ย่อมไม่มี ข้างนี้ หรือ หรือว่า ข้างนั่น อ.ชน ท. ผู้มีอันไหวออกแล้วเทียว ย่อมยืนอยู่ ในข้าง ท. สอง แห่งพุทธวิถี ฯ อ.คฤหบดี ชื่อว่าจิตตะ ก้าวลงแล้ว สู่พุทธวิถี อันใหญ่ ฯ อ.ที่ อันพระอริยสาวก ผู้บรรลุแล้ว ซึ่งผล ท. สาม ทั้งแลดูแล้วทั้งแลดูแล้ว หวั่นไหวแล้ว ฯ อ.มหาชน แลดูแล้ว ด้วยอันคิดว่า ได้ยินว่า อ.อุบาสกนั่น เป็นคฤหบดี ชื่อว่าจิตตะ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ  อ.คฤหบดีชื่อว่าจิตตะนั้น เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา เข้าไปแล้ว ในภายใน แห่งพระรัศมีของพระพุทธเจ้า ท. อันมีวรรณะหก จับแล้ว ซึ่งพระบาท ท. ของพระศาสดา ที่ข้อพระบาท ท. สอง ถวายบังคมแล้ว ฯ

เฉลยแปล โดยอรรถ

 ๒. ในขณะนั้นเอง ฝนดอกไม้มีประการดังกล่าวมา ตกแล้ว ฯ สาธุการพันหนึ่ง เป็นไปแล้ว ฯ คฤหบดีนั้น อยู่ในสำนักพระศาสดาสิ้นเดือนหนึ่งแล ได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานทั้งสิ้น ให้นั่งในวิหารนั่นแหละ ถวายทานใหญ่แล้ว ฯ ทำภิกษุแม้ผู้มากับตนไว้ภายในวิหารนั่นแหละ บำรุงแล้ว ฯ ไม่ต้องหยิบอะไรๆ ในเกวียนของตน แม้สักวันหนึ่ง ฯ ได้ทำกิจทุกอย่าง ด้วยบรรณาการ อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนำมาเท่านั้น ฯ จิตตคฤหบดีนั้น ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาด้วยตั้งใจว่า จักถวายทานแด่พระองค์ ได้พักอยู่ในระหว่างทางเดือนหนึ่ง เดือนหนึ่งของข้าพระองค์ล่วงไปแล้ว ในที่นี้ ข้าพระองค์ ไม่ได้เพื่อจะถือเอาของอะไรๆ ที่ข้าพระองค์นำมาเลย ได้ถวายทาน สิ้นกาลเท่านี้ ด้วยบรรณาการที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนำมาเท่านั้น แม้ถ้าข้าพระองค์นั้น จักอยู่ในที่นี้สิ้นปีหนึ่ง ก็จักไม่ได้เพื่อจะถวายไทยธรรมของข้าพระองค์แน่แท้ ข้าพระองค์ ปรารถนาจักถ่ายเกวียนแล้วไป ขอพระองค์ จงโปรดให้บอกที่สำหรับเก็บแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ พระศาสดา ตรัสกะพระอานนทเถระว่า อานนท์ เธอจงให้ทำที่แห่งหนึ่งให้ว่างแล้วให้แก่อุบาสกเถิด ฯ… ฝ่ายอุบาสกกับชนสามพัน ซึ่งมาพร้อมกับตน เดินทางกลับด้วยเกวียนเปล่าแล้ว ฯ พวกเทวดาและมนุษย์ ลุกขึ้นแล้ว กล่าวว่า ข้าแต่เจ้า ท่านทำกรรมคือการเดินไปด้วยเกวียนเปล่า ดังนี้แล้ว ก็บรรจุเกวียนให้เต็มด้วยรัตนะ ๗ ประการ ฯ คฤหบดีนั้น ได้บำรุงมหาชนด้วยบรรณาการอันเขานำมาเพื่อตน ไปแล้ว ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๖-๗)

๑. อเถกทิวสํ ตาปโส นกฺขตฺตโยคํ โอโลเกนฺโต ปรนฺตปสฺส นกฺขตฺตปีฬนํ ทิสฺวา  “ภทฺเท โกสมฺพิยํ ปรนฺตปราชา มโตติ อาห ฯ  “กสฺมา อยฺย เอวํ วเทสิ, กินฺเต เตน สทฺธึ อาฆาโต อตฺถีติ ฯ  “นตฺถิ ภทฺเท, นกฺขตฺตปีฬนมสฺส ทิสฺวา เอวํ วทามีติ ฯ สา ปโรทิ ฯ อถ นํ  “กสฺมา โรทสีติ  ปุจฺฉิตฺวา, ตาย ตสฺส อตฺตโน สามิกภาเว อกฺขาเต, อาห  “มา ภทฺเท โรทิ, ชาตสฺส นาม นิยโต  มจฺจูติ ฯ  “ชานามิ อยฺยาติ ฯ  “อถ กสฺมา โรทสีติ ฯ  “ปุตฺโต เม กุลสนฺตกสฺส รชฺชสฺส อนุจฺฉวิโก; สเจ ตตฺรายํ ภวิสฺสติ, เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปยิสฺสติ; อิทานิ มหาชานิโก วต ชาโตติ โสเกน โรทามิ  อยฺยาติ ฯ  “โหตุ ภทฺเท, มา จินฺตยิ; สจสฺส รชฺชํ ปตฺเถสิ, อหมสฺส รชฺชลภนาการํ กริสฺสามีติ, อถสฺส หตฺถิกนฺตวีณญฺเจว หตฺถิกนฺตมนฺเต จ อทาสิ ฯ ตทา อเนกานิ หตฺถิสตสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา  วฏฺฏรุกฺขมูเล นิสีทนฺติ ฯ อถ นํ อาห  “หตฺถีสุ อนาคเตสุเยว, รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา, เตสุ อาคเตสุ, อิมํ  มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหร; สพฺเพ นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุํ ปิ อสกฺโกนฺตา ปลายิสฺสนฺติ, อโถตริตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสีติ ฯ โส ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ ฯ อถสฺส มาตรํ อามนฺเตตฺวา  “ภทฺเท ปุตฺตสฺส เต สาสนํ เทหิ, เอโต ว คนฺตฺวา ราชา ภวิสฺสตีติ อาห ฯ สา ปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา  “ตาต ตฺวํ โกสมฺพิยํ ปรนฺตปรญฺโญ ปุตฺโตติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ อาจิกฺขิตฺวา   “อสทฺทหนฺตานํ อิมํ ปิตุ ปารุปนกมฺพลญฺเจว ปิลนฺธนมุทฺทิกญฺจ ทสฺเสยฺยาสีติ วตฺวา อุยฺโยเชสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๗-๘)

๒. กุมาโร ตาปสํ  “อิทานิ กึ กโรมีติ อาห ฯ  “รุกฺขสฺส เหฏฺฐิมสาขาย นิสีทิตฺวา อิมํ มนฺตํ  วตฺวา อิมํ ตนฺตึ ปหร; เชฏฺฐหตฺถี เต ปิฏฺฐึ อุปนาเมตฺวา อุปสงฺกมิสฺสติ, ตฺวํ ตสฺส ปิฏฺฐิยํ นิสินฺโน ว คนฺตฺวา รชฺชํ คณฺหาหีติ ฯ โส มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ตถา กตฺวา อาคตสฺส หตฺถิโน ปิฏฺฐิยํ นิสีทิตฺวา ตํ กณฺเณ มนฺตยิ  “อหํ โกสมฺพิยํ ปรนฺตปรญฺโญ ปุตฺโต, เปตฺติกํ เม รชฺชํ คณฺหิตฺวา เทหิ สามีติ ฯ  โส ตํ สุตฺวา  “อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ สนฺนิปตนฺตูติ หตฺถิรวํ รวิ ฯ อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ  สนฺนิปตึสุ ฯ โส อเนเกหิ โยธหตฺถิสหสฺเสเหว ปริวุโต ปจฺจนฺตคามํ ปตฺวา  “อหํ รญฺโญ ปุตฺโต สมฺปตฺตึ, ปตฺถยมานา มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตูติ ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสสงฺคหํ กโรนฺโต คนฺตฺวา นครํ  ปริวาเรตฺวา  “ยุทฺธํ วา เม เทนฺตุ รชฺชํ วาติ สาสนํ เปเสสิ ฯ นาครา อาหํสุ  “มยํ เทฺวปิ น ทสฺสาม,  อมฺหากํ หิ เทวี ครุคพฺภา หตฺถิลิงฺคสกุเณน นีตา, ตสฺสา อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา น ชานาม;  ยาว ตสฺสา ปวตฺตึ น สุโณม, ตาว เนว ยุทฺธํ ทสฺสาม น รชฺชนฺติ ฯ ตทา กิร ตํ ปเวณิรชฺชํ อโหสิ ฯ ตโต กุมาโร  “อหํ ตสฺสา ปุตฺโตติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ กเถตฺวา ตถาปิ อสทฺทหนฺตานํ  รตฺตกมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทสฺเสสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.ดาบส ตรวจดูอยู่ ซึ่งความประกอบแห่งนักษัตร เห็นแล้ว ซึ่งความบีบคั้นแห่งนักษัตร ของพระราชาพระนามว่าปรันตปะ กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ  อ.พระราชาพระนามว่าปรันตปะ ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี สวรรคตแล้ว ดังนี้ ฯ อ.พระเทวี ตรัสถามแล้วว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อ.ท่าน ย่อมกล่าว อย่างนี้ เพราะเหตุไร อ.ความอาฆาต กับ ด้วยพระราชาพระนามว่าปรันตปะ นั้น มีอยู่ แก่ท่าน หรือ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ.ความอาฆาต กับ ด้วยพระราชาพระนามว่าปรันตปะนั้น ย่อมไม่มี แก่เรา อ.เรา เห็นแล้ว ซึ่งความบีบคั้นแห่งนักษัตร ของพระราชาพระนามว่าปรันตปะ นั้น ย่อมกล่าว อย่างนี้ ดังนี้ ฯ  อ.พระเทวี นั้น กันแสงแล้ว ฯ ครั้งนั้น อ.ดาบส ถามแล้ว ซึ่งพระทวี นั้นว่า อ.เธอ ย่อมร้องไห้ เพราะเหตุไร ดังนี้ ครั้นเมื่อความที่แห่งพระราชาพระนามว่าปรันตปะนั้น เป็นพระสวามี ของพระองค์ อันพระเทวี นั้น ตรัสบอกแล้ว กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ.เธอ อย่าร้องให้แล้ว  อ.ความตาย ชื่อ แห่งสัตว์ ผู้เกิดแล้ว แน่นอนแล้ว ดังนี้ ฯ อ.พระเทวี ตรัสแล้วว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อ.ดิฉัน ย่อมรู้ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส ถามแล้วว่า ครั้นเมื่อ ความเป็น อย่างนั้น มีอยู่ อ.เธอ ย่อมร้องไห้ เพราะเหตุไร ดังนี้ ฯ อ.พระเทวี ตรัสแล้วว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อ.ดิฉัน ย่อมร้องไห้ เพราะความโศกว่า อ.บุตร ของดิฉัน เป็นผู้สมควรแก่ความเป็นแห่งพระราชา อันเป็นของมีอยู่แห่งตระกูล ย่อมเป็น ถ้าว่า อ.บุตร ของดิฉัน นี้ จักมี ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี นั้นไซร้ อ.บุตร ของดิฉัน นี้ ยังบุคคล จักให้ยกขึ้น ซึ่งเศวตฉัตร ในกาลนี้ อ.บุตร ของดิฉัน เป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่หนอ เกิดแล้ว ดังนี้ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส กล่าวแล้วว่า ดูก่อนางผู้เจริญ อ.เหตุนั้น จงยกไว้ อ.เธอ อย่าคิดแล้ว ถ้าว่า  อ.เธอ ย่อมปรารถนา ซึ่งความเป็นแห่งพระราชา แก่บุตร นั้นไซร้ อ.รา จักกระทำ ซึ่งอาการคืออันได้ซึ่งความเป็นแห่งพระราชา แก่บุตร นั้น ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.ดาบส ได้ให้แล้ว ซึ่งพิณอันยังช้างให้ใคร่ด้วยนั่นเทียว ซึ่งมนต์อันยังช้างให้ใคร่ ท. ด้วย แก่พระกุมาร นั้น ฯ ในกาลนั้น อ.แสนแห่งช้าง ท. มิใช่หนึ่ง มาแล้ว ย่อมนั่ง ที่โคนแห่งต้นไทรย้อย ฯ ครั้งนั้น อ.ดาบส กล่าวแล้วว่า ครั้นเมื่อช้าง ท. ไม่มาแล้วนั่นเทียว อ.เจ้า ขึ้นเฉพาะแล้ว สู่ต้นไม้ ครั้นเมื่อ ช้าง ท. เหล่านั้น มาแล้ว ร่ายแล้ว ซึ่งมนต์ นี้ จงดีด ซึ่งสาย นี้ อ.ช้าง ท. ทั้งปวง ไม่อาจอยู่ แม้เพื่ออันกลับแล้วแลดู จักหนีไป ครั้นเมื่อความเป็นอย่างนั้น มีอยู่ อ.เจ้า ข้ามลงแล้ว พึงมา ดังนี้ กะพระกุมารนั้น ฯ อ.พระกุมาร นั้น ทรงกระทำแล้ว เหมือนอย่างนั้น เสด็จมาแล้ว กราบทูลแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปทั่ว นั้น ฯ ครั้งนั้น  อ.ดาบส เรียกมาแล้ว ซึ่งพระมารดา ของพระกุมาร นั้น กล่าวแล้วว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ อ.เธอ จงให้ ซึ่งสาส์น แก่บุตรของเธอ อ.บุตร ของเธอ ไปแล้ว จากที่นี้เทียว เป็นพระราชา จักเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระเทวี นั้น ตรัสเรียกมาแล้ว ซึ่งพระโอรส ตรัสแล้วว่า แน่ะพ่อ อ.เจ้า เป็นโอรส ของพระราชาพระนามว่าปรันตปะ ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี ย่อมเป็น ดังนี้ ตรัสบอกแล้ว ซึ่งชื่อ ท. ของอิสรชน ท. มีเสนาบดีเป็นต้น ตรัสแล้วว่า อ.เจ้า พึงแสดง ซึ่งผ้ากัมพลเป็นเครื่องห่มด้วยนั่นเทียว ซึ่งพระธำมรงค์เป็นเครื่องประดับด้วย ของพระบิดา นี้ แก่ชน ท. ผู้ไม่เชื่ออยู่ ดังนี้ ทรงส่งไปแล้ว ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระกุมารกล่าวกะดาบสว่า บัดนี้ ข้าพเจ้าจะทำอย่างไร ฯ ดาบส กล่าวว่า เจ้าจงนั่งบนกิ่งข้างล่างของต้นไม้ ร่ายมนต์บทนี้ ดีดสายพิณสายนี้ ช้างจ่าฝูงจักน้อมหลังเข้ามาหาเจ้า เจ้านั่งบนหลังของมันนั่นแหละ จงไปยึดเอาราชสมบัติ ฯ พระกุมารนั้นไหว้ พระบิดาและพระมารดาแล้ว ทรงทำตามนั้นแล้ว นั่งบนหลังของช้างตัวที่มาแล้วกระซิบบอกช้างนั้นใกล้หูว่า ข้าพเจ้าเป็นบุตรของพระเจ้าปรันตปะในกรุงโกสัมพี ขอท่าน จงยึดเอาราชสมบัติอันเป็นของพระบิดาแล้วให้แก่ข้าพเจ้าเถิดนาย ฯ ช้างจ่าฝูงนั้น ฟังคำนั้นแล้วร้องเป็นเสียงช้างว่า ช้างจงมาประชุมกันหลาย ๆ พัน ฯ ช้างหลายพันมาประชุมกันแล้ว ฯ พระกุมารนั้น อันช้างศึกตั้งหลายพันพากันแวดล้อมแล้ว ถึงบ้านปลายแดนแล้วประกาศว่า เราเป็นลูกพระเจ้าแผ่นดินผู้ที่ปรารถนาสมบัติจงมากับเรา ตั้งแต่นั้นไป ก็ทรงทำการรวบรวมผู้คน ไปล้อมพระนครไว้แล้วส่งสาส์นไปว่า จะให้เรารบหรือจะให้ราชสมบัติ ฯ ชาวเมืองกล่าวว่า พวกเราจักไม่ให้ทั้ง ๒ อย่าง เพราะว่าพระเทวีของพวกเรามีพระครรภ์แก่ ถูกนกหัสดีลิงค์พาไปแล้ว เราทั้งหลายไม่ทราบว่าพระนางยังมีพระชนม์อยู่หรือว่าไม่มี พวกเราไม่ใด้ยินเรื่องราวของพระนาง ตราบใด พวกเราจักไม่ให้ทั้งการรบ จักไม่ให้ราชสมบัติ ตราบนั้น ฯ ได้ยินว่าความเป็นพระเจ้าแผ่นดิน โดยสืบเชื่อสายนั้นได้มีแล้วในกาลนั้น ฯ ลำดับนั้น พระกุมาร จึงตรัสว่า ฉันเป็นบุตรของพระนาง แล้วอ้างชื่อเสนาบดีเป็นต้น เมื่อพวกชาวเมืองเหล่านั้นไม่เชื่อถือแม้อย่างนั้น จึงแสดงผ้ากัมพลแดงและพระธำมรงค์ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(กุมภโฆสกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๖๗-๖๘)

๑. อถสฺส (กุมฺภโฆสกสฺส) เอกทิวสํ ราชา พิมฺพิสาโร สทฺทมสฺโสสิ ฯ โส ปน สพฺพรวญฺญู อโหสิ; ตสฺมา  “มหาธนสฺส ปุริสสฺเสโส สทฺโทติ อาห ฯ อถสฺส สนฺติเก ฐิตา เอกา ปริจาริกา   “ราชา ยํ วา ตํ วา น กเถสฺสติ, อิมํ มยา ญาตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา  “คจฺฉ ตาต เอตํ ชานาหีติ เอกํ  ปุริสํ ปหิณิ ฯ  โส เวเคน คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา  “เอโก ภตกานํ ภติการโก กปณมนุสฺโส  เอโสติ อาโรเจสิ ฯ ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ตเถวาห ฯ สาปิ ปริจาริกา ตเถว จินฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ เปเสตฺวา,  “กปณมนุสฺโสติ วุตฺเต, จินฺเตสิ   “ราชา ‘กปณมนุสฺโส เอโสติ วจนํ สุตฺวาปิ น สทฺทหติ, ปุนปฺปุนํ  ‘มหาธนสฺส ปุริสสฺเสโส  สทฺโทติ วทตีติ ฯ สา ราชานํ อาห  “เทว อหํ สหสฺสํ ลภมานา ธีตรํ อาทาย คนฺตฺวา เอตํ ธนํ  ราชกุลํ ปเวเสสฺสามีติ ฯ ราชา ตสฺสา สหสฺสํ ทาเปสิ ฯ สา ตํ คเหตฺวา ธีตรํ เอกํ มลีนธาตุกํ วตฺถํ  นิวาเสตฺวา ตาย สทฺธึ ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา มคฺคปฏิปนฺนา วิย ภตกวีถึ คนฺตฺวา เอกํ ฆรํ  ปวิสิตฺวา  “อมฺม มยํ มคฺคปฏิปนฺนา เอกาหทฺวีหํ อิธ วิสฺสมิตฺวา คมิสฺสามาติ อาห ฯ  “อมฺม พหูนิ ฆรมานุสกานิ, น สกฺกา อิธ วสิตุํ, เอตํ กุมฺภโฆสกสฺส เคหํ ตุจฺฉํ, ตตฺถ คจฺฉถาติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(กุมภโฆสกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๖๘-๖๙)

๒. สา ตตฺถ คนฺตฺวา  “สามิ มยํ มคฺคิกา เอกาหทฺวีหํ อิธ วสิสฺสามาติ วตฺวา เตน ปุนปฺปุนํ ปฏิกฺขิตฺตาปิ  “สามิ อชฺเชกทิวสมตฺตํ วสิตฺวา ปาโต ว คมิสฺสามาติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉิ ฯ สา ตตฺเถว วสิตฺวา ปุนทิวเส ตสฺส อรญฺญคมนเวลาย  “สามิ ตว นิวาปํ ทตฺวา ยาหิ, อหนฺเต ปจิสฺสามีติ วตฺวา,  “อลํ อหเมว ปจิตฺวา ภุญฺชิสฺสามีติ วุตฺเต, ปุนปฺปุนํ นิพนฺธิตฺวา, เตน ทินฺเน คหิตมตฺตเกเยว กตฺวา  อนฺตราปณโต โภชนานิ เจว ปริสุทฺธตณฺฑุลาทีนิ จ อาหราเปตฺวา ราชกุเล ปจนนิยาเมน สุปริสุทฺธํ โอทนํ สาธุรสานิ จ เทฺว ตีณิ สูปพฺยญฺชนานิ ปจิตฺวา ตสฺส อรญฺญโต อาคตสฺส อทาสิ ฯ อถ นํ  ภุญฺชิตฺวา มุทุจิตฺตตํ อาปนฺนํ ญตฺวา,  “สามิ กิลนฺตมฺห, เอกาหทฺวีหํ อิเธว โหมาติ อาห ฯ โส   “สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ ฯ อถสฺส สายมฺปิ ปุนทิวเสปิ มธุรภตฺตํ ปจิตฺวา อทาสิ ฯ อถ มุทุจิตฺตตญฺจสฺส  ญตฺวา  “สามิ กติปาหํ อิเธว วสิสฺสามาติ ตตฺถ วสมานา ติขิเณน สตฺเถน ตสฺส มญฺจฏฺฐานํ  เหฏฺฐาอฏนิยํ ตหํ ตหํ ฉินฺทิ ฯ มญฺโจ ตสฺมึ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมตฺเตเยว เหฏฺฐา โอลมฺพิ ฯ โส  “กสฺมา อยํ มญฺโจ เอวํ ฉิชฺชิตฺวา คโตติ อาห ฯ  “สามิ ทหรทารเก นิวาเรตุํ น สกฺโกมิ, อาคนฺตฺวา เอตฺเถว สนฺนิปตนฺตีติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระราชา พระนามว่าพิมพิสาร ได้ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียง ของนายกุมภโฆสกะ นั้น ฯ ก็ อ.พระราชา นั้น เป็นผู้ทรงทราบซึ่งเสียงร้องของสัตว์ทั้งปวงโดยปกติได้เป็นแล้ว เพราะเหตุนั้น อ.พระราชานั้น ตรัสแล้วว่า อ.เสียง นั่น เป็นเสียง ของบุรุษ ผู้มีทรัพย์มาก ย่อมเป็นดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.นางสนมคนหนึ่ง ผู้ยืนแล้ว ในที่ใกล้ของพระราชา นั้น คิดแล้วว่า  อ.พระราชา จักไม่ตรัส ซึ่งพระดำรัส ใด หรือ หรือว่าซึ่งพระดำรัส นั้น อ.อันอันเรา รู้ ซึ่งหตุ นี้๑ ย่อมควร ดังนี้ ส่งไปแล้วซึ่งบุรุษ คนหนึ่ง ด้วยคำ ว่า แน่ะพ่อ อ.ท่าน จงไป อ.ท่าน จงรู้ซึ่งบุรุษ นั่น ดังนี้ ฯ อ.บุรุษ นั้น ไปแล้ว โดยเร็ว เห็นแล้วซึ่งนายกุมภโฆสกะ นั้น มาแล้ว บอกแจ้งแล้วว่า  อ.บุรุษ นั้น เป็นมนุษย์ผู้กำพร้า ผู้กระทำซึ่งการรับจ้าง ของนายจ้าง ท. คนหนึ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ  อ.พระราชาทรงสดับแล้ว ซึ่งคำ ของบุรุษ นั้น เป็นผู้นิ่ง เป็น ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียงของนายกุมภโฆสกะนั้น แม้ในวันที่สอง แม้ในวันที่สาม ตรัสแล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว ฯ อ.นางสนม แม้นั้น คิดแล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว ส่งไปแล้ว (ซึ่งบุรุษ) บ่อย ๆ ครั้นเมื่อคำว่า อ.บุรุษ นั่น เป็นมนุษย์กำพร้า ย่อมเป็นดังนี้^๒ อันบุรุษนั้น กล่าวแล้ว คิดแล้วว่า อ.พระราชา แม้ทรงสดับแล้ว ซึ่งคำว่า อ.บุรุษ นั่น เป็นมนุษย์ผู้กำพร้า ย่อนเป็น ดังนี้ ย่อมไม่ทรงเชื่อย่อมตรัสว่า อ.เสียง นั่น เป็นเสียง ของบุรุษ ผู้มีทรัพย์มาก ย่อนเป็น ดังนี้ บ่อย ๆ ดังนี้  ฯ อ.นางสนม นั้น กราบทูลแล้วว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.หม่อมฉัน ได้อยู่ ซึ่งพันแห่งทรัพย์ พาเอาแล้วซึ่งธิดา ไปแล้ว ยังทรัพย์ นั่น จักให้เข้าไป สู่ราชตระกูล ดังนี้ กะพระราชา ฯ อ.พระราชา ทรงยังบุคคล ให้พระราชทานแล้ว ซึ่งพันแห่งทรัพย์ แก่นางสนม นั้น ฯ อ.นางสนม นั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งพันแห่งทรัพย์ นั้น ยังธิดา ให้นุ่งแล้วซึ่งผ้า อันมีธาตุเศร้าหมอง ผืนหนึ่ง ออกไปแล้ว จากพระราชวัง กับด้วยธิดา นั้น เป็นผู้ราวกะว่าดำเนินไปแล้วสู่หนทางไปแล้ว สู่ถนนอันที่อยู่ของนายจ้าง เข้าไปแล้ว สู่เรือน หลังหนึ่ง กล่าวแล้วว่า ดูก่อนแม่ อ.รา ท. เป็นผู้ดำเนินไปแล้วสู่หนทาง เป็น พักผ่อนแล้ว ในเรือน นี้ สิ้นวันหนึ่งและวันสอง จักไป ดังนี้ ฯ อ.หญิงนั้น กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนแม่ อ.ประชุมแห่งมนุษย์ในเรือน ท. มาก มีอยู่ อันท่าน ท. ไม่อาจ เพื่ออันอยู่ในเรือน นี้ อ.เรือน ของนายกุมภโฆสกะ นั่น เป็นเรือนว่าง ย่อมเป็นอ.ท่าน ท. จงไป ในเรือน นั้น ดังนี้ ฯ

^๑ ในหนังสือธัมมปทัฏฐกถา ภาค ๒ บาลีว่า “อิมํ” แปลว่า “ซึ่งบุรุษนี้”
^๒ อีกนัยหนึ่ง แปลเป็นประโยคลิงคัตถะว่า “อ.มนุษย์ผู้กำพร้า ดังนี้” ก็ได้

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. นางสนมนั้น ไปที่เรือนของกุมภโฆสกนั้นแล้ว กล่าวว่า นายจ๋า พวกเราเป็นคนเดินทาง จักขอพักอยู่ในเรือนนี้สักวัน ๒ วัน แม้ถูกเขาห้ามบ่อย ๆ แล้ว ก็พูดว่านายจ๋า พวกเราจักขอพักอยู่ชั่ววันนี้วันเดียวพอเช้าตรู่ก็จักไป ไม่ปรารถนาจะออกไปแล้ว ฯ นางพักอยู่ในเรือนของ- กุมภโฆสกนั้นนั่นแล วันรุ่งขึ้นในเวลาที่เขาจะไปป่าจึงพูดว่า นายจ๋าขอนายจงมอบค่าอาหารสำหรับนายไว้แล้วจึงค่อยไป ฉันจักจัดแจงหุงต้มไว้เพื่อนาย เมื่อเขากล่าวว่า อย่าเลย ฉันจักหุงต้มกินเองก็ได้ จึงรบเราบ่อย ๆ เข้า จนสำเร็จทำทรัพย์ที่เขาให้ให้เป็นสักว่าอันตนได้รับไว้แล้วทีเดียว ให้นำโภชนะและสิ่งต่าง ๆ มีข้าวสารที่บริสุทธิ์เป็นต้นมาจากร้านตลาด หุงข้าวสุกให้ละมุนละไมดีและปรุงแกงกับ ๒-๓ อย่างซึ่งมีรสอร่อย โดยเยี่ยงอย่างหุงต้มในราชสกุล ได้ให้แก่กุมภโฆสกผู้มากป่า ฯ ครั้งนั้นนางทราบเขาบริโภคอาหารนั้นแล้วถึงความเป็นผู้มีจิตอ่อนโยนลง จึงพูดว่า นายจ๋าพวกเราเป็นผู้เมื่อยล้าขอพักอยู่ในเรือนนี้แลสักวัน ๒ วันเถอะ ฯ เขารับคำว่า ได้จ้ะ ฯ ทีนั้นนางก็ปรุงอาหารที่เอร็ดอร่อยทั้งเวลาเย็นทั้งวันรุ่งขึ้นแล้วได้ให้แก่เขา ฯ และต่อมา นางรู้ว่าเขาเป็นผู้มีจิตอ่อนโยนแล้วก็วิงวอนอีกว่า นายจ๋าพวกเราจักอยู่ในเรือนนี้แลสัก ๒-๓ วัน ดังนี้แล้วอยู่ในเรือนนั้นใช้ศัสตราอันคมตัดฐานเตียงของเขาภายใต้แม่แคร่ในที่นั้น ๆ ฯ พอเมื่อเขามานั่งลงเท่านั้นเตียงก็ทรุดลงเบื้องล่าง ฯ เขากล่าวว่า ทำไมเตียงนี้จึงขาดไปอย่างนี้ ฯ นางสนมก็บอกว่า นายจ๋าฉันไม่อาจห้ามพวกเด็กหนุ่ม ๆ ได้ พวกเขามาประชุมเล่นกันในที่นี้นะซิ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖

แปลโดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖-๗)

๑. อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท  ฐิโต อนฺตรวีถึ โอโลกยมาโน  “อนาถปิณฺฑิกสฺส  จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส วิสาขาย สุปฺปวาสายาติ เอเตสํ เคเห ภตฺตกิจฺจตฺถาย คจฺฉนฺเต  อเนกสหสฺเส ภิกฺขู ทิสฺวา  “กหํ อยฺยา คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา,  “เทว อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห  นิจฺจภตฺตสลากภตฺตคิลานภตฺตาทีนํ อตฺถาย เทวสิกํ เทฺว ภิกฺขุสหสฺสานิ คจฺฉนฺติ,  จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส เคหํ ปญฺจสตา ภิกฺขู นิจฺจํ คจฺฉนฺติ, ตถา วิสาขาย, ตถา สุปฺปวาสายาติ  วุตฺเต, สยํปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปฏฺฐหิตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา  สตฺตาหํ สหตฺถา ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา  “ภนฺเต ปญฺจหิ เม ภิกฺขุสเตหิ  สทฺธึ นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ อาห ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสิ ฯ ราชา  “ภิกฺขุสงฺเฆ  อาคเต ปตฺตํ คเหตฺวา อิเม นาม ปริวิสนฺตูติ อวิจาเรตฺวา สตฺตาหํ สยเมว ปริวิสิตฺวา อฏฺฐเม  ทิวเส วิกฺขิตฺโต ปปญฺจํ อกาสิ ฯ ราชกุเล จ นาม อนาณตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู  นิสีทาเปตฺวา ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ ฯ ภิกฺขู  “น มยํ อิธ ฐาตุํ สกฺขิสฺสามาติ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ราชา  ทุติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ทุติยทิวเสปิ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ตติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ตทา อานนฺทตฺเถรํ  เอกกเมว ฐเปตฺวา อวเสสา ปกฺกมึสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗-๘)

๒. ปุญฺญวนฺตา นาม การณวสิกา โหนฺติ กุลานํ ปสาทํ รกฺขนฺติ ฯ ตถาคตสฺส จ   “สารีปุตฺตตฺเถโร มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ เทฺว อคฺคสาวกา,  “เขมา อุปฺปลวณฺณาติ เทฺว  อคฺคสาวิกา, อุปาสเกสุ  “จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโกติ เทฺว อคฺคสาวกา, อุปาสิกาสุ  “เวฬุกณฺฏกี นนฺทมาตา ขุชฺชุตฺตราติ เทฺว อคฺคสาวิกา; อิติ อิเม อฏฺฐ ชเน อาทึ กตฺวา  ฐานนฺตรปฺปตฺตา สพฺเพปิ สาวกา เอกเทเสน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา มหาปุญฺญา  อภินีหารสมฺปนฺนา ฯ

อานนฺทตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสปูริตปารมี อภินีหารสมฺปนฺโน มหาปุญฺโญ อตฺตโน  การณวสิกตาย กุลสฺส ปสาทํ รกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ฯ ตํ เอกกเมว นิสีทาเปตฺวา ปริวิสึสุ ฯ ราชา  ภิกฺขูนํ คตกาเล อาคนฺตฺวา ขาทนียโภชนียานิ ตเถว  ฐิตานิ ทิสฺวา  “กึ อยฺยา นาคมึสูติ ปุจฺฉิตฺวา “อานนฺทตฺเถโร เอกโก ว อาคโต เทวาติ สุตฺวา  “อทฺธา เอตฺตกมฺเม เฉทนมกํสูติ ภิกฺขูนํ กุทฺโธ  สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา  “ภนฺเต มยา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ภิกฺขา ปฏิยตฺตา, อานนฺทตฺเถโร กิร เอกโก ว อาคโต, ปฏิยตฺตภิกฺขา ตเถว  ฐิตา, ปญฺจสตา ภิกฺขู มม เคเห สญฺญํ น กรึสุ; กินฺนุ โข การณนฺติ  อาห ฯ สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา  “มหาราช มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, เตน  น คตา ภวิสฺสนฺตีติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู  อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระราชา ประทับยืนอยู่แล้ว ในเบื้องบนแห่งปราสาท ทรงแลดูอยู่ ซึ่งระหว่างแห่งถนน ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ผู้มีพันมิใช่หนึ่ง ผู้ไปอยู่ เพื่อประโยชน์แก่กิจด้วยภัต ในเรือนของชน ท. เหล่านั่น คือ ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตรัสถามแล้วว่า อ.พระผู้เป็นเจ้า ท. ย่อมไป ในที่ไหน ดังนี้, ครั้นเมื่อคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.พันแห่งภิกษุ ท. สอง ย่อมไป ในเรือน ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ทุก ๆ วัน เพื่อประโยชน์ แก่ภัต ท. มีนิตยภัตและสลากภัตและคิลานภัตเป็นต้น, อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไปสู่เรือนของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ตลอดดกาลเป็นนิตย์, อ.เหมือนอย่างนั้นคือว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์^๑,  อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์^๒ ดังนี้ อันราชบุรุษ ท. กราบทูลแล้ว, เป็นผู้ใคร่เพื่ออันบำรุงซึ่งหมู่แห่งภิกษุ แม้เอง เป็น เสด็จไปแล้ว สู่วิหาร ทรงนิมนต์แล้ว ซึ่งพระศาสดา กับ ด้วยพันแห่งภิกษุ ทรงถวายแล้ว ซึ่งทาน ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ ตลอดวันเจ็ด ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ในวัน ที่ ๗ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์ กับ ด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท. ห้า ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนืองนิตย์^๓ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ได้ทรงกระทำแล้ว ให้เป็นภาระ ของพระเถระชื่อว่าถานนท์ ฯ อ.พระราชา ไม่ทรงจัดการแล้วว่า ครั้นเมื่อหมู่แห่งภิกษุ มาแล้ว,  อ.ชน ท. ชื่อ เหล่านี้ รับแล้ว ซึ่งบาตร จงอังคาส ดังนี้ ทรงอังคาสแล้ว เองนั่นเทียว ตลอดวันเจ็ด ทรงลืมแล้ว ได้ทรงกระทำแล้ว ซึ่งความเนิ่นช้า ในวันที่แปด ฯ ก็ อ.ชน ท. ผู้ อันพระราชาไม่ทรงบังคับแล้ว ชื่อ ในตระกูลของพระราชา ย่อมไม่ได้ เพื่ออันปูลาด ซึ่งอาสนะ ท.แล้ว จึงยังภิกษุ ท. ให้นั่งแล้ว จึงอังคาส ฯ อ.ภิกษุ ท. คิดแล้ว ว่า อ.เรา ท.จักไม่อาจ เพื่ออันดำรงอยู่ ในที่นี้ ดังนี้ เป็นผู้มาก เป็น หลีกไปแล้ว ฯ อ.พระราชา ทรงลืมแล้ว แม้ในวันที่สอง ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มาก หลีกไปแล้ว แม้ในวันที่สอง ฯ อ.พระราชา ทรงลืมเเล้ว แม้ในวันที่สาม ฯ ในกาลนั้น อ.ภิกษุ ท. ผู้เหลือลง เว้น ซึ่งพระเถระชื่อว่าอานนท์ ผู้ผู้เดียวนั่นเทียว หลีกไปแล้ว ฯ

^๑ หรือแปลว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์ เหมือนอย่างนั้น
^๒ หรือแปลว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์ เหมือนอย่างนั้น
^๓หรือแปลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์ ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนื่องนิตย์กับ ด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท.ห้า ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ธรรรมดาภิกษุทั้งหลายผู้มีบุญ ย่อมเป็นผู้เป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ จึงรักษาความเลื่อมใสแห่งตระกูลทั้งหลายไว้ได้ ฯ ก็สาวกของพระตถาคต แม้ทั้งหมดผู้ใด้รับฐานันดรตั้งต้นแต่ชนทั้ง ๘ เหล่านี้ คือพระอัครสาวก ๒ องค์ คือพระสารีบุตรเถระพระมหาโมคคัลลานเถระ, พระอัครสาวิกา ๒ องค์ คือพระเถรีชื่อว่าเขมา พระเถรีชื่อว่าอุบลวรรณา, บรรดาอุบาสกทั้งหลาย อุบาสกผู้เป็นอัครสาวก ๒ คน คือ จิตตคฤหบดี หัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวี, บรรดาอุบาสิกาทั้งหลาย อุบาสิกา ผู้เป็นอัครสาวิภา ๒ คน คือมารดาของนันทมาณพชื่อเวฬุกัณฏกี อุบาสิกาชื่อว่า ขุชชุตตรา, เป็นผู้มีบุญมากสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เพราะความเป็นผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ โดยเอกเทศ ฯ

แม้พระอานนท์เถระผู้มีบารมีอันบำเพ็ญแล้วตั้งแสนกัป สมบูรณ์ด้วยอภินิหารมีบุญมาก เมื่อจะรักษาความเลื่อมใสของตระกูลจึงได้ยับยั้งอยู่ เพราะความที่ตนเป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ ฯ เหล่าราชบุรุษนิมนต์ท่านรูปเดียวเท่านั้นให้นั่งแล้วอังคาส ฯ พระราชาเสด็จมาในเวลาที่เหล่าภิกษุไปแล้ว ทอดพระเนตรเห็นของเคี้ยวและของฉันทั้งหลาย ตั้งอยู่อย่างนั้นเหละจึงตรัสถามว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมิได้มาหรือ ทรงสลับว่า พระอานทเถระมารูปเดียวเท่านั้น พระเจ้า ทรงพิโรธพระภิกษุทั้งหลายว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายได้ทำการตัดขาดจากเราเพียงเท่านี้เป็นแน่ จึงเสด็จไปสำนักพระบรมศาสดา กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้จัดแจงภิกษาไว้เพื่อภิกษุ ๕๐๐ รูป ทราบว่า พระอานนทเถระรูปเดียวเท่านั้นมา ภิกษาที่หม่อมฉันจัดแจงแล้ว ก็ตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ภิกษุ ๕๐๐ รูปไม่ได้ทำความสำคัญในตำหนักของข้าพระองค์ เรื่องอะไรกันหนอ ฯ พระบรมศาสดาไม่ตรัสโทษของภิกษุทั้งหลาย ตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร เหล่าสาวกของอาตมภาพไม่มีความคุ้นเคยกับมหาบพิตร เหล่าภิกษุคงจักไม่ได้ไปเพราะเหตุนั้น ดังนี้แล้วเมื่อจะทรงประกาศเหตุแห่งการไม่เข้าไปและเหตุแห่งการเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสพระสูตรนี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖๗-๖๘)

๑. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ วิสาขา มิคารมาตา พหุปุตฺตา โหติ พหุนตฺตา อโรคปุตฺตา อโรคนตฺตา อภิมงฺคลสมฺมตา ฯ ตาวตเกสุ ปุตฺตนตฺตสหสฺเสสุ เอโกปิ อนฺตรา มรณปฺปตฺโต  นาม นาโหสิ ฯ สาวตฺถีวาสิโน มงฺคเลสุ ฉเณสุ วิสาขํ ปฐมํ นิมนฺเตตฺวา โภเชนฺติ ฯ อเถกสฺมึ  อุสฺสวทิวเส มหาชเน มณฺฑิตปฺปสาธิเต ธมฺมสฺสวนาย วิหารํ คจฺฉนฺเต, วิสาขาปิ นิมนฺติตฏฺฐาเน  ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปสาเธตฺวา มหาชเนน สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา  ทาสิยา อทาสิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ  “เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ อุสฺสโว โหติ, มนุสฺสา  อลงฺกตปฏิยตฺตา อารามํ คจฺฉนฺติ ฯ วิสาขาปิ มิคารมาตา อลงฺกตปฏิยตฺตา วิหารํ คจฺฉติ ฯ อถโข วิสาขา มิคารมาตา อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา อุตฺตราสงฺเค ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ทาสิยา อทาสิ  “หนฺท  เช อิมํ ภณฺฑิกํ คณฺหาหีติ ฯ สา กิร วิหารํ คจฺฉนฺตี  “เอวรูปํ มหคฺฆํ ปสาธนํ สีเส ปฏิมุกฺกํ  ยาวปาทปฺปิฏฺฐึ อลงฺการํ อลงฺกริตฺวา วิหารํ ปวิสิตุํ อยุตฺตนฺติ ตํ มุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา อตฺตโน  ปุญฺเญเนว นิพฺพตฺตาย ปญฺจหตฺถิตฺถามธราย ทาสิยา หตฺเถ อทาสิ ฯ สาเอว ตํ คณฺหิตุํ สกฺโกติ,  เตน ตํ อาห  “อมฺม อิมํ ปสาธนํ คณฺห, สตฺถุ สนฺติกา นิวตฺตนกาเล ปสาเธสฺสามิ นนฺติ ฯ ตํ ปน  ทตฺวา ฆนมฏฺฐกํ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ อสฺโสสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖๘-๖๙)

๒. ธมฺมสฺสวนาวสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ ฯ สาปิสฺสา ทาสี ตํ ปสาธนํ ปมฺมุฏฺฐา ฯ ธมฺมํ สุตฺวา ปน ปกฺกนฺตาย ปริสาย, สเจ กิญฺจิ ปมฺมุฏฺฐํ โหติ, ตํ อานนฺทตฺเถโร  ปฏิสาเมติ ฯ อิติ โส ตํ ทิวสํ มหาลตาปสาธนํ ทิสฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ  “ภนฺเต วิสาขา ปสาธนํ  ปมฺมุสฺสิตฺวา คตาติ ฯ  “เอกมนฺเต ฐเปหิ อานนฺทาติ ฯ เถโร ตํ อุกฺขิปิตฺวา โสปาณปสฺเส ลคฺเคตฺวา  ฐเปสิ ฯ วิสาขาปิ สุปฺปิยาย สทฺธึ  “อาคนฺตุกคมิกคิลานาทีนํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามีติ  อนฺโตวิหาเร วิจริ ฯ ตา ปน อุปาสิกาโย อนฺโตวิหาเร ทิสฺวา สปฺปิมธุเตลาทีหิ อตฺถิกา ปกติยา ว ทหรา จ สามเณรา จ ถาลกาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ ฯ ตสฺมึปิ ทิวเส ตเถว กรึสุ ฯ วิสาขาปิ  คิลาเน ทหเร จ สามเณเร จ โอโลเกตฺวา อญฺเญน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา วิหารุปจาเร  ฐิตา  “อมฺม ปสาธนํ อาหร, ปสาเธสฺสามีติ อาห ฯ ตสฺมึ ขเณ สา ทาสี ปมฺมุสฺสิตฺวา นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา  “อยฺเย  ปมฺมุฏฺฐมฺหีติ อาห ฯ  “เตนหิ คนฺตฺวา คณฺหิตฺวา เอหิ ; สเจ ปน มยฺหํ อยฺเยน อานนฺทตฺเถเรน  อุกฺขิปิตฺวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐปิตํ โหติ, มา อาหเรยฺยาสิ, อยฺยสฺเสว ตํ มยา ปริจฺจตฺตนฺติ ฯ ชานาติ  กิร สา  “มนุสฺสานํ ปมฺมุฏฺฐภณฺฑกํ เถโร ปฏิสาเมตีติ;  ตสฺมา เอวมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ก็ โดยสมัย นั้นแล อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา เป็นผู้มีลูกมาก เป็นผู้มีหลานมาก เป็นผู้มีลูกผู้มีโรคหามิได้ เป็นผู้มีหลานผู้มีโรคหามิได้ เป็นผู้อันบุคคลรู้พร้อมแล้วว่า เป็นมงคลยิ่ง ย่อมมี ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฯ อ.-ในพันแห่งลูกและหลาน ท. ผู้มีประมาณเพียงนั้นหนา -บุคคล แม้คนหนึ่ง ชื่อว่า เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความตาย ในระหว่าง ไม่ได้มีแล้ว ฯ อ.ชน ท. ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีโดยปกติ เชื้อเชิญแล้ว ซึ่งนางวิสาขา ก่อน ยังนางวิสาขา ย่อมให้บริโภค ในมหรสพ ท. อันเป็นมงคล ฯ ครั้งนั้น ครั้นเมื่อมหาชน ผู้อันบุคคลทั้งประดับแล้วทั้งตกแต่งแล้ว ไปอยู่ สู่วิหาร เพื่ออันฟังซึ่งซึ่งธรรม ในวันแห่งมหรสพ วันหนึ่ง, แม้ อ.นางวิสาขา บริโภคแล้ว ในที่แห่งตน อันบุคคล เชื่อเชิญแล้ว ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดา ไปแล้ว สู้วิหาร กับ ด้วยมหาชน เปลื้องแล้ว ซึ่งอาภรณ์ ท. ได้ได้แล้ว แก่ – อ.คำ ว่า ก็ โดยสมัย นั้นแล อ.มหรสพ ย่อมมี ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี, อ.มนุษย์ ท. ผู้อันบุคคลทั้งประดับแล้ว ทั้งตกแต่งแล้ว ย่อมไป สู่อาราม ฯ แม้ อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา ผู้อันบุคคล ทั้งประดับแล้วทั้งตกเต่งแล้ว ย่อมไป สู่วิหาร ฯครั้งนั้นแล อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา เปลื้องแล้ว ซึ่งอาภรณ์ ท. ผูกแล้วกระทำ ให้เป็นห่อมีภัณฑะ ที่ผ้าห่ม ได้ให้แล้ว แก่นางทาสี ด้วยคำ ว่า แน่ะสาวใช้ เอาเถิด อ.เจ้า จงถือเอา ซึ่งห่อมีภัณฑะ นี้ ดังนี้ ดังนี้ อันพระธรรมสังคาหกาจารย์ กล่าวเเล้ว หมายเอา ซึ่งนางทาสี ใด, – นางทาสี นั้น ฯ ได้ยินว่า อ.นางวิสาขา นั้น ไปอยู่ สู่วิหาร คิดแล้ว ว่า อ.อัน อันเรา ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับ อันมีค่ามาก อันมีอย่างนี้เป็นรูป กระทำ ให้เป็นเครื่องประดับอันอันเรา สวมแล้ว ที่ศีรษะ เพียงไรแต่หลังแห่งเท้า เข้าไป สู่วิหารไม่ควรแล้ว ดังนี้ เปลื้องแล้ว ซึ่งเครื่องประดับ นั้น กระทำแล้ว ให้เป็นห่อมีภัณฑะ ได้ให้แล้ว ในมือ ของนางทาสี ผู้ทรงไว้ซึ่งเรี่ยวแรงแห่งช้างห้า ผู้บังเกิดแล้ว ด้วยบุญของตนนั่นเทียว ฯ อ.นางทาสี นั้นนั่นเทียว ย่อมอาจเพื่ออันถือเอาซึ่งเครื่องประดับ นั้น, เพราะเหตุนั้น อ.นางวิสาขา กล่าวแล้วว่า แน่ะแม่ อ.เจ้า จงถือเอา ซึ่งเครื่องประดับ นี้, อ.เรา จักประดับ ซึ่งเครื่องประดับ นั้น ในกาลเป็นที่กลับ จากสำนัก ของพระศาสดา ดังนี้ กะนางทาสี นั้น ฯ ก็ อ.นางวิสาขา ครั้นให้แล้ว ซึ่งเครื่องประดับ นั้น ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับชื่อว่าฆนมัฏฐกะ เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ได้ฟังแล้ว ซึ่งธรรม ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในที่สุดแห่งการฟังธรรม นางวิสาขา ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว ฯ ฝ่ายนางทาสีนั้นของนางวิสาขานั้นลืมเครื่องประดับนั้นแล้ว ฯ ก็เมื่อบริษัทฟังธรรมหลีกไปแล้ว ถ้าใครลืมของอะไรไว้ พระอานนทกระย่อมเก็บของนั้นไว้ ฯ เพราะเหตุดังนี้ ในวันนั้นท่านเห็นเครื่องมหาลดาปสาธน์แล้ว จึงกราบทูลแค่ พระบรมศาสดาว่า พระพุทธเจ้าข้า นางวิสาขาลืมเครื่องประดับไว้ไปแล้ว ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า จงเก็บไว้ในที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง อานนท์ ฯ พระเถระ ยกเครื่องประดับนั้นเก็บคล้องไว้ที่ข้างบันใด ฯ ฝ่ายนางวิชาขาเที่ยวเดินไปภายในวิหารกับนางสุปปิยา ด้วยตั้งใจว่า เราจักรู้สิ่งที่ควรทำแก่ภิกษุผู้จรมา ภิกษุผู้เตรียมตัวจะไปและภิกษุผู้อาพาธเป็นต้น ฯ ก็โดยปกติแล ภิกษุหนุ่มและสามเณรผู้ต้องการด้วยเนยใสน้ำผึ้งและน้ำมัน เป็นต้น เห็นอุบาสิกาเหล่านั้นในภายในวิหารแล้วย่อมถือภาชนะมีถาดเป็นต้น เดินเข้าไปหา ฯ ถึงในวันนั้นก็ทำแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน ฯ ฝ่ายนางวิสาขาตรวจดู ภิกษุหนุ่มและสามเณรผู้อาพาธแล้วก็ออกโดยประตูอื่น ยืนอยู่ที่ใกล้วิหารแล้วพูดว่า แม่จงเอาเครื่องประดับมาฉันจักแต่ง ฯ ในขณะนั้น หญิงคนใช้นั้นรู้ว่าตนลืมแล้วออกมา จึงตอบว่า ดิฉันลืม แม่เจ้า ฯ นางวิสาขา กล่าวว่า ถ้ากระนั้น เจ้าจงไปถือมา แต่ถ้า พระอานนทเถระผู้เป็นเจ้าของเรายกเก็บเอาไว้ในที่อื่น เจ้าอย่าพึงนำมา ฉันบริจาคเครื่องประดับนั้นแก่พระผู้เป็นเจ้า นั้นแล ฯ นัยว่า นางวิสาขานั้นย่อมรู้ว่า พระเถระ ย่อมเก็บสิ่งของที่พวกมนุษย์ลืมไว้ เพราะฉะนั้นจึงพูดอย่างนั้น ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๔๔-๔๕)

๑. “พุทฺโธติ วจนํ สุตฺวา ว ปญฺจสตา ตาปสา อุฏฺฐาย เทวตาย อญฺชลึ ปคฺคยฺห  “พุทฺโธติ  วเทสีติ,  “พุทฺโธติ วทามีติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิชานาเปตฺวา  “โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมินฺติ  อุทานํ อุทาเนตฺวา  “เทวเต อเนเกสุ กปฺปสตสหสฺเสสุ อสฺสุตปุพฺพํ สทฺทํ ตยา สุณาปิตมฺหาติ  อาหํสุ ฯ อถนฺเตวาสิกา อาจริยํ เอตทโวจุํ  “เตนหิ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉามาติ ฯ  “ตาตา ตโย  เสฏฺฐิโน อมฺหากํ พหุปการา, เสฺว เตสํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา เตสมฺปิ อาจิกฺขิตฺวา คมิสฺสาม,  อธิวาเสถ ตาตาติ ฯ เต กตภตฺตกิจฺจา  “มหาเสฏฺฐิโน มยํ คมิสฺสามาติ วทึสุ ฯ  “นนุ ภนฺเต ตุมฺเหหิ  จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส อมฺหากํ คหิตา ปฏิญฺญา; อิทานิ กุหึ คจฺฉถาติ ฯ  “โลเก กิร พุทฺโธ  อุปฺปนฺโน, ธมฺโม อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ อุปฺปนฺโน; ตสฺมา สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามาติ ฯ  “กึ ปน  ตสฺส สตฺถุ สนฺติกํ ตุมฺหากญฺเญว คนฺตุํ วฏฺฏตีติ ฯ  “อญฺเญสมฺปิ อวาริตํ อาวุโสติ ฯ  “เตนหิ  ภนฺเต อาคเมถ, มยํปิ ปริวจฺฉํ กตฺวา คจฺฉามาติ ฯ  “ตุมฺเหสุ ปริวจฺฉํ กโรนฺเตสุ อมฺหากํ ปปญฺโจ  โหติ, มยํ ปุรโต คจฺฉาม, ตุมฺเห ปจฺฉโต อาคจฺเฉยฺยาถาติ วตฺวา เต ปุเรตรํ คนฺตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ  ทิสฺวา อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ ฯ เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ สห ปฏิสมฺภิทาหิ  อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา  “เอถ ภิกฺขโวติ วจนสมนนฺตรเมว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา  วสฺสสติกตฺเถรา วิย อเหสุํ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๔๕-๔๖)

๒. เตปิ โข ตโย เสฏฺฐิโน ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ วตฺถจฺฉาทนสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ  ทานุปกรณานิ อาทาย สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา  กถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อฑฺฒมาสมตฺตํ ทานํ ททมานา สตฺถุ สนฺติเก วสิตฺวา  โกสมฺพีคมนตฺถาย สตฺถารํ ยาจิตฺวา, สตฺถารา ปฏิญฺญํ ททนฺเตน  “สุญฺญาคาเร โข คหปตโย   ตถาคตา อภิรมนฺตีติ วุตฺเต,  “อญฺญาตํ ภนฺเต, อมฺเหหิ ปหิตสาสเนนาคนฺตุํ วฏฺฏตีติ วตฺวา โกสมฺพึ คนฺตฺวา  “โฆสกเสฏฺฐี โฆสิตารามํ กุกฺกุฏเสฏฺฐี กุกฺกุฏารามํ ปาวาริกเสฏฺฐี ปาวาริการามนฺติ  ตโย มหาวิหาเร กาเรตฺวา สตฺถุ อาคมนตฺถาย สาสนํ ปหิณึสุ ฯ สตฺถา เตสํ สาสนํ สุตฺวา ตตฺถ  อคมาสิ ฯ เต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ วิหาเร ปเวเสตฺวา  “อิมํ วิหารํ จาตุทฺทิสสฺส พุทฺธปฺปมุขสฺส   ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทมีติ ติกฺขตฺตุํ นิยฺยาเทตฺวา วาเรน วาเรน ปฏิชคฺคนฺติ ฯ สตฺถา เทวสิกํ เอเกกสฺมึ  วิหาเร วสติ, ยสฺส วิหาเร วุตฺโถ โหติ, ตสฺเสว ฆรทฺวาเร ปิณฺฑาย จรติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.ดาบส ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ฟังแล้ว ซึ่งคำว่า อ.พระพุทธเจ้า ดังนี้เทียว ลุกขึ้นแล้ว ประคองแล้ว ซึ่งอัญชลี ต่อเทวลากล่าวแล้ว อ.ท่าน ย่อมกล่าว ว่า อ.พระพุทธเจ้า ดังนี้ (หรือ) ดังนี้ ยังเทวดา ให้รู้เฉพาะแล้ว สิ้นสามครั้ง ว่า อ.เรา ย่อมกล่าว ว่า อ.พระพุทธเจ้า ดังนี้ ดังนี้ เปล่งแล้วซึ่งอุทาน ว่า แม้ อ.เสียงอันกึกก้องนั่นแล เป็นเสียงอันบุคคลพึงได้โดยยากในโลก ย่อมเป็น ดังนี้  กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนเทวดา อ.เรา ท. เป็นผู้อันท่านให้ฟังแล้ว ซึ่งเสียง อันอันเรา ท. ไม่เคยฟังแล้ว ในแสนแห่งกัป ท. มิใช่หนึ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.อันเตวาสิก ท. ได้กล่าวแล้ว ซึ่งคำนั่น ว่า

ถ้าอย่างนั้น อ.เรา ท. จะไป สู่สำนัก ของพระศาสดา ลังนี้ กะอาจารย์ ฯ อ.อาจารย์ กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนพ่อ ท. อ.เศรษฐี ท. สาม เป็นผู้มีอุปการะมาก แก่เรา ท. ย่อมเป็น, อ.เรา ท. รับแล้ว ซึ่งภิกษา ในนิเวศน์ ของเศรษฐี ท. เหล่านั้น ในวันพรุ่ง บอกแล้ว แก่เศรษฐี ท. แม้เหล่านั้น จักไป, ดูก่อนพ่อ ท. อ.ท่าน ท. ยังการไป จงให้อยู่ทับ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส ท. เหล่านั้น ผู้มีกิจด้วยภัตอันตนทำแล้ว กล่าวแล้วว่า ดูก่อนมหาเศรษฐี ท. อ.เรา ท. จักไป ดังนี้ ฯ อ.เศรษฐี ท. กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ  อ.ปฏิญญา อันท่าน ท. รับแล้ว ต่อข้าพเจ้า ท. ตลอดเดือน ท. อันมีในฤดูฝน สี่ มิใช่หรือ, ในกาลนี้ อ.ท่าน ท. จะไป ณ ที่ไหน ดังนี้ ฯ อ.ดาบส ท. เหล่านั้น กล่าวแล้ว ว่า ได้ยินว่า อ.พระพุทธเจ้า  เสด็จอุบัติแล้ว ในโลก, อ.พระธรรม เกิดขึ้นแล้ว, อ.พระสงฆ์ เกิดขึ้นแล้ว, เพราะเหตุนั้น อ.รา ท. จักไป สู่สำนัก ของพระศาสลา ดังนี้ ฯ อ.เศรษฐี ท. ถามแล้ว ว่า ก็ อ.อันอันท่าน ท. นั่นเทียวไป สู่สำนัก ของพระศาสดา พระองค์นั้น ย่อมควร หรือ ดังนี้^๑ ฯ อ.ดาบส ท. กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท. อ.อันอันชน ท. แม้เหล่าอื่นไป (สู่สำนักของพระศาสดา) อันพระศาสดา ไม่ทรงห้ามแล้ว ดังนี้^๒ ฯ อ.เศรษฐี ท. กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น อ.ท่าน ท. ยังกาล จงให้มา, แม้  อ.ข้าพเจ้า ท. ทำแล้ว ซึ่งการตระเตรียม จะไป ดังนี้ ฯ อ.ดาบส ท. เหล่านั้น กล่าวแล้ว ว่า ครั้นเมื่อท่าน ท. ทำอยู่ ซึ่งการตระเตรียม, อ.ความเนินช้า แห่งเรา ท. จะมี, อ.เรา ท. จะไป ข้างหน้า, อ.ท่าน ท. พึงมา ข้างหลัง ดังนี้ ไปแล้ว ก่อนกว่า เห็นแล้ว ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชมเชยแล้ว ถวายบังคมแล้ว นั่งแล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ฯ ในกาลเป็นที่สุดลงรอบแห่งเทศนา อ.ดาบส ท. ทั้งปวง บรรลุแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระอรหันต์ กับ ด้วยปฏิสัมภิทา ท. ทูลขอแล้ว ซึ่งการบาช เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งบาตรและจีวร อันสำเร็จแล้วด้วยฤทธิ์ เป็นราวกะว่าพระเถระผู้ประกอบแล้วด้วยร้อยแห่งกาลฝน ได้เป็นแล้ว ในลำดับแห่งพระดำรัส ว่า อ.เธอ ท.เป็นภิกษุ เป็น จงมา ดังนี้นั่นเทียว ฯ

^๑ อีกนัยหนึ่ง แปลว่า อ.อันไป สู่สำนักของพระศาสดา พระองค์นั้น แห่งท่าน ท. นั่นเทียว ย่อมควรหรือ ดังนี้ ฯ หรือแปลว่า อ.อันไป สู่สำนักของพระศาสดา พระองค์นั้น ย่อมควร แก่ท่าน ท. นั่นเทียว หรือ ดังนี้ ฯ
^๒ อีกนัยหนึ่ง แปลว่า อ.การไป(สู่สำนักของพระศาสดา) แห่งชน ท. แม้เหล่าอื่น อันพระศาสดา ไม่ทรงห้ามแล้ว ดังนี้ ฯ หรือแปลว่า อ.การไป (สู่สำนักของพระศาสดา) อันพระศาสดา ไม่ทรงห้ามแล้ว แก่ชน ท. แม้เหล่าอื่น ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. เศรษฐีทั้ง ๓ แม้นั้นแลจัดเกวียนคนละ ๕๐๐ เล่มบรรทุกเครื่องอุปกรณ์แก่ทานมีผ้าเครื่องนุ่งห่มเนยใสน้ำผึ้งและน้ำอ้อยเป็นต้น ไปถึงเมืองสาวัตถีแล้ว เข้าไปสู่วัดพระเชตวัน ถวายบังคมพระบรมศาสดาสดับธรรมกถาแเล้ว ในที่สุดแห่งกถาก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ถวายท่านอยู่ในสำนักของพระบรมศาสดาประมาณกึ่งเดือนแล้วทูลเชิญพระบรมศาสดาเพื่อประโยชน์แก่การเสด็จไปสู่เมืองโกสัมพี เมื่อพระบรมศาสดา จะประทานปฏิญญาจึงตรัสว่า คฤหบดีทั้งหลาย พระตถาคตทั้งหลาย ย่อมยินดียิ่งในเรือนว่างแล จึงทูลว่า ข้อนั้นพวกข้าพระองค์ทราบแล้ว พระเจ้าข้า การที่พระองค์เสด็จมาด้วยสาส์นที่พวกข้าพระองค์ส่งไป ย่อมควร ดังนี้แล้วไปสู่เมืองโกสัมพี ให้สร้างมหาวิหาร ๓ แห่ง คือ โฆสกเศรษฐีให้สร้างโฆสิตาราม กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างกุกกุฏาราม  ปาวาริกเศรษฐีให้สร้างปาวาริการาม แล้วส่งสาส์นไปเพื่อประโยชน์แก่การเสด็จมาแห่งพระบรมศาสดา ฯ พระบรมศาสดาทรงสดับสาส์นของเศรษฐีเหล่านั้นก็ได้เสด็จไป ในที่นั้นแล้ว ฯ เศรษฐีเหล่านั้น รับเสด็จแล้ว ทูลนิมนต์ให้พระบรมศาสดาเสด็จเข้าไปยังวิหารแล้วมอบถวาย ๓ ครั้งว่า ข้าพระองค์ขอถวายวิหารนี้แก่ภิกษุสงฆ์ อันมาแต่ทิศทั้ง ๔ มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขดังนี้แล้วผลัดเปลี่ยนกันปฏิบัติ ฯ พระบรมศาสดาย่อมประทับอยู่ในวิหารแห่งละวัน ประทับอยู่ในวิหารของเศรษฐีคนใด ย่อมเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตที่ประตูเรือนของเศรษฐีคนนั้นแล ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๕ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(จูฬปนฺถกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๗๖)

๑. เตสํ ตตฺถ วสนฺตานํ มหาปนฺถกทารโก อญฺเญ ทารเก  “จูฬปิตา มหาปิตาติ  “อยฺยโก  อยฺยิกาติ จ วทนฺเต สุตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ  “อมฺม อญฺเญ ทารกา  ‘อยฺยโกติ วทนฺติ  ‘อยฺยิกาติ วทนฺติ,   กจฺจิ อมฺหากํ ญาตกา นตฺถีติ ฯ  “อาม ตาต อมฺหากํ เอตฺถ ญาตกา นตฺถิ, ราชคหนคเร ปน โว  ธนเสฏฺฐี นาม อยฺยโก, ตตฺถ อมฺหากํ พหู ญาตกาติ ฯ  “กสมา ตตฺถ น คจฺฉาม อมฺมาติ ฯ สา  อตฺตโน อาคมนการณํ ปุตฺตสฺส อกเถตฺวา ปุตฺเตสุ ปุนปฺปุนํ กเถนฺเตสุ สามิกํ อาห  “อิเม มํ  ทารกา อติวิย กิลเมนฺติ, กึ โน มาตาปิตโร ทิสฺวา มํสํ ขาทิสฺสนฺติ, เอหิทานิ ทารกานํ อยฺยกกุลํ  ทสฺเสสฺสามาติ ฯ เทฺวปิ ชนา ทารเก อาทาย อนุปุพฺเพน ราชคหํ ปตฺวา นครทฺวาเร เอกิสฺสา สาลาย วสึสุ ฯ ทารกมาตา เทฺว ทารเก คเหตฺวา อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรจาเปสิ ฯ เต ตํ สาสนํ สุตฺวา  “สํสาเร วิจรนฺตานํ น ปุตฺโต น ธีตา ภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ; เต อมฺหากํ มหาปราธิกา น สกฺกา  เตหิ อมฺหากํ จกฺขุปเถ ฐาตุํ, เอตฺตกนฺนาม ธนํ คเหตฺวา เทฺวปิ ชนา ผาสุกฏฺฐานํ คนฺตฺวา ชีวนฺตุ,  ทารเก ปน อิธ เปเสนฺตูติ ฯ เต เตหิ เปสิตํ ธนํ คเหตฺวา ทารเก อาคตทูตานญฺเญว หตฺเถ ทตฺวา  ปหิณึสุ ฯ ทารกา อยฺยกกุเล วฑฺฒนฺติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(จูฬปนฺถกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๗๗)

๒. เตสุ จูฬปนฺถโก อติทหโร, มหาปนฺถโก ปน อยฺยเกน สทฺธึ ทสพลสฺส ธมฺมกถํ โสตุํ  คจฺฉติ ฯ ตสฺส นิจฺจํ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิ ฯ โส อยฺยกํ อาห  “สเจ มํ  อนุชาเนยฺยาถ, อหํ ปพฺพเชยฺยนฺติ ฯ  “กึ วเทสิ ตาต, สกลโลกสฺสาปิ เม ปพฺพชิตโต ตว ปพฺพชฺชา ภทฺทกา, สเจ สกฺโกสิ, ปพฺพชาหีติ ตํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา,  “กึ คหปติ ทารโก เต ลทฺโธติ วุตฺเต,  “อาม ภนฺเต อยํ เม นตฺตา ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิตุกาโมติ อาห ฯ สตฺถา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ “อิมํ ทารกํ ปพฺพาเชหีติ อาณาเปสิ ฯ เถโร ตสฺส ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิ.  โส พหุํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปริปุณฺณวสฺโส อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ

โส ฌานสุเขน ผลสุเขน วีตินาเมนฺโต จินฺเตสิ  “สกฺกา นุ โข อิมํ สุขํ จูฬปนฺถกสฺส ทาตุนฺติ ตโต อยฺยกเสฏฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห  “มหาเสฏฺฐิ สเจ อนุชาเนยฺยาถ, อหํ จูฬปนฺถกํ  ปพฺพาเชยฺยนฺติ ฯ  “ปพฺพาเชถ นํ ภนฺเตติ ฯ เสฏฺฐี กิร สาสเน สุปฺปสนฺโน  “กตรธีตาย โว เอเต  ปุตฺตาติ ปุจฺฉิยมาโน จ  “ปลาตธีตายาติ วตฺตุํ ลชฺชติ, ตสฺมา สุเขเนว เตสํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. เมื่อชน ท. สอง (มารดาและบิดา ท.) เหล่านั้น อยู่อยู่ ในที่นั้น อ.เด็กชื่อว่ามหาปันถก ฟังแล้ว ซึ่งเด็ก ท. เหล่าอื่น ผู้กล่าวอยู่ ว่า อ.อา อ.ลุง ดังนี้ ด้วย ว่า อ.ปู่ อ.ย่า ดังนี้ด้วย ถามแล้ว ซึ่งมารดา ว่า ข้าแต่แม่ อ.เด็ก ท. เหล่าอื่น ย่อมกล่าว ว่า อ.ปู่ ดังนี้ ย่อมกล่าว ว่า อ.ย่า ดังนี้ อ.ญาติ ท.  ของเรา ท. ย่อมไม่มี แลหรือ ดังนี้ ฯ อ.มารดา กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนพ่อ เออ อ.ญาติ ท. ของเรา ท. ย่อมไม่มี ในที่นี้ แต่ว่า อ.ตา ของเจ้า ชื่อว่าธนเศรษฐี ย่อมมี ในพระนครชื่อราชคฤห์ อ.ญาติ ท. มาก ของเรา ท. ย่อมมี ในพระนครชื่อราชคฤห์ นั้น ดังนี้ ฯ อ. มหาปันถก กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่แม่

อ.เรา ท. ย่อมไม่ไป ในพระนครชื่อราชคฤห์ นั้น เพราะเหตุใร ดังนี้ ฯ อ.หญิงนั้น ไม่บอกแล้ว ซึ่งหตุแห่งการมา แห่งตน แก่บุตร ครั้นเมื่อบุตร ท. กล่าวอยู่ บ่อย ๆ กล่าวแล้ว ว่า อ.เด็ก ท. เหล่านี้ ยังดิฉัน ย่อมให้ลำบาก เกินเปรียบ อ.มารดาและบิดา ท. เห็นแล้ว ซึ่งเรา ท. จักเคี้ยวกิน ซึ่งเนื้อหรือ อ.ท่าน จงมา อ.เรา ท. จักแสดง ซึ่งตระกูลแห่งตา (ตาและยาย) แก่เด็ก ท. ในกาลนี้ ดังนี้ กะสามี ฯ อ.ชน ท. แม้สอง พาเอาแล้ว ซึ่งเด็ก ท. ถึงแล้ว ซึ่งพระนครชื่อราชคฤห์ โดยลำดับ อยู่แล้ว ในศาลา หลังหนึ่ง ใกล้ประตูแห่งพระนคร ฯ อ.มารดาของเด็ก ยังบุคคล ให้บอกแจ้งแล้ว ซึ่งความที่แห่งตนเป็นผู้พาเอา ซึ่งเด็ก ท. สอง มาแล้ว แก่มารดาและบิดา ท. ฯ อ.มารดาเละบิดา ท. เหล่านั้น ฟังแล้ว ซึ่งข่าวสาส์นนั้น กล่าวแล้ว ว่า อ.- แห่งชน ท. ผู้เที่ยวไปอยู่ ในสงสารหนา -ชน ท. ชื่อว่าผู้ไม่เคยเป็นบุตรเป็นแล้ว ชื่อว่า ผู้ไม่เคยเป็นธิดาเป็นแล้ว ย่อมไม่มี อ.ชน ท. สอง เหล่านั้น เป็นผู้มีความผิดมากต่อเรา ท. ย่อมเป็น อันชน ท. สอง เหล่านั้น ไม่อาจ เพื่ออันดำรงอยู่ในคลองแห่งจักษุ ของเรา ท. อ.ชน ท. แม้สอง ถือเอาแล้ว ซึ่งทรัพย์ ชื่ออันมีประมาณเท่านี้ ไปแล้ว สู่ที่อันสำราญ จงเป็นอยู่ แต่ว่า อ. ชน ท. สอง จงส่งมา ซึ่งเด็ก ท. ในที่นี้ ดังนี้ ฯ อ. ชน ท. สอง เหล่านั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งทรัพย์ อันอันมารดาและบิดา ท. เหล่านั้น ส่งไปแล้ว ให้แล้ว ซึ่งเด็ก ท. ในมือ ของทูตผู้มาแล้ว ท. นั่นเทียว ส่งไปแล้ว ฯ อ. เด็ก ท. ย่อมเจริญในตระกูลแห่งตาและยาย ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในเด็ก ๒ คนนั้น จูฬปันถกยังเล็กนัก ส่วนมหาปันถกไปเพื่อฟังธรรมกถาของสมเด็จพระทศพลกับตา ฯ เมื่อเขาไปสำนักของสมเด็จพระบรมศาสดาเป็นนิตย์ จิตก็น้อมไปแล้วในบรรพชา ฯ เขาพูดกะตาว่า ถ้าคุณตาอนุญาตให้กระผมไซร้ กระผมพึงบวช ฯ ท่านเศรษฐีกล่าวว่า พูดอะไรพ่อ การบวชของเจ้าเป็นความดีแก่ตากว่าการบวชของคนทั่วทั้งโลก ถ้าเจ้าอาจไซร้ ก็จงบวชเถิด ดังนี้แล้วนำเขาไปสู่สำนักสมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อพระองค์ตรัสว่า คฤหบดี ท่านได้เด็กมาหรือ ก็กราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า เด็กคนนี้เป็นหลานของข้าพระองค์ ประสงค์จะบวชในสำนักของพระองค์ ฯ สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสสั่งภิกษุผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งว่า เธอจงให้เด็กคนนี้บวช ฯ พระเถระบอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแก่เธอแล้วให้บวช ฯ เธอเรียนพระพุทธพจน์ได้มาก มีอายุครบได้อุปสมบท ทำกรรมในโยนิโสมนสิการ บรรลุพระอรหัตแล้ว ฯ

ท่านให้เวลาล่วงไปด้วยความสุขในฌานและความสุขอันเกิดแต่ผล คิดว่า เราอาจให้ความสุขนี้แก่จูฬปันถกหรือหนอ ภายหลังได้ไปสู่สำนักของเศรษฐีผู้เป็นตาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านมหาเศรษฐี ถ้าท่านอนุญาตไซร้ อาตมาพึงให้จูฬปันถกบวช ฯ เศรษฐีกล่าวว่า ขอนิมนต์ให้เขาบวชเถิด ขอรับ ฯ ได้ยินว่า เศรษฐีเลื่อมใสดีแล้วในพระศาสนา แต่เมื่อถูกถามว่า เด็กเหล่านี้เป็นบุตรของธิดาคนไหนของท่าน จะบอกว่า ของลูกสาวที่หนีไปก็ละอาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงอนุญาตการบวชแก่หลานทั้ง ๒ นั้นโดยง่าย นั่นเทียว ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑-๒)

๑. อตีเต  “อลฺลกปฺปรฏฺเฐ อลฺลกปฺปราชา นาม เวฏฺฐทีปกรฏฺเฐ เวฏฺฐทีปกราชา นามาติ  อิเม เทฺว ทหรกาลโต ปฏฺฐาย สหายกา หุตฺวา เอกาจริยกุเล สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน  ปิตูนํ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ทสทสโยชนิเก รฏฺเฐ ราชาโน อเหสุํ ฯ เต กาเลน กาลํ  สมาคนฺตฺวา เอกโต ติฏฺฐนฺตา นิสีทนฺตา นิปชฺชนฺตา มหาชนํ ชายมานญฺจ มียมานญฺจ ทิสฺวา  “ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ, อนฺตมโส อตฺตโน สรีรํปิ สพฺพํ ปหาย คนฺตพฺพํ,  กินฺโน ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามาติ มนฺเตตฺวา รชฺชานิ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเทตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ  ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส วสนฺตา มนฺตยึสุ  “มยํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตา, น ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา  เต มยํ เอกฏฺฐาเน วสนฺตา อปพฺพชิตสทิสาเยว โหม; ตสฺมา วิสุํ วสิสฺสาม: ตฺวํ เอตสฺมึ ปพฺพเต  วส, อหํ อิมสฺมึ ปพฺพเต วสิสฺสามิ; อนฺวฑฺฒมาสํ ปน อุโปสถทิวเส เอกโต ภวิสฺสามาติ ฯ อถ เนสํ  เอตทโหสิ  “เอวํปิ โน คณสงฺคณิกา ว ภวิสฺสติ, ตฺวํ ตว ปพฺพเต อคฺคึ ชาเลยฺยาสิ, อหํ มม ปพฺพเต อคฺคึ ชาเลสฺสามิ; ตาย สญฺญาย อตฺถิภาวํ ชานิสฺสามาติ ฯ เต ตถา กรึสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๓-๔)

๒. ตสฺมึ สมเย โกสมฺพิยํ ปรนฺตโป นาม ราชา อโหสิ ฯ โส เอกทิวสํ คพฺภินิยา เทวิยา สทฺธึ พาลาตปํ ตปฺปมาโน อากาสตเล นิสีทิ ฯ เทวี รญฺโญ ปารุปนํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ รตฺตกมฺพลํ  ปารุปิตฺวา นิสินฺนา รญฺญา สทฺธึ สมุลฺลปมานา รญฺโญ องฺคุลิโต สตสหสฺสคฺฆนิกํ ราชมุทฺทิกํ  นีหริตฺวา อตฺตโน องฺคุลิยํ  ปิลนฺธิ ฯ ตสฺมึ สมเย หตฺถิลิงฺคสกุโณ อากาเสนาคจฺฉนฺโต เทวึ  ทิสฺวา  ‘มํสเปสีติ สญฺญาย ปกฺเข วิสฺสชฺเชตฺวา โอตริ ฯ ราชา ตสฺส โอตรณสทฺเทน ภีโต อุฏฺฐาย  อนฺโตนิเวสนํ ปาวิสิ ฯ เทวี ครุคพฺภตาย เจว ภีรุกชาติกตาย จ เวเคน คนฺตุํ นาสกฺขิ ฯ อถ นํ  โส สกุโณ อชฺฌุปฺปตฺโต นขปญฺชเร นิสีทาเปตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ ฯ เต กิร สกุณา ปญฺจนฺนํ  หตฺถีนํ พลํ ธาเรนฺติ, ตสฺมา อากาเสน เนตฺวา ยถารุจิตฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา มํสํ ขาทนฺติ, สาปิ เตน  นียมานา มรณภยภีตา จินฺเตสิ  “สจาหํ วิรวิสฺสามิ, มนุสฺสสทฺโท นาม ติรจฺฉานคตานํ อุพฺเพชนิโย,  ตํ สุตฺวา มํ ฉฑฺเฑสฺสติ, เอวํ สนฺเต, สห คพฺเภน ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิสฺสามิ; ยสฺมึ ปน ฐาเน นิสีทิตฺวา  มํ ขาทิตุํ อารภิสฺสติ, ตตฺร นํ สทฺทํ กตฺวา ปลาเปสฺสามีติ ฯ สา อตฺตโน ปณฺฑิตตาย อธิวาเสสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ในกาลอันเป็นไปล่วงแล้ว อ.พระราชา ท. สอง เหล่านี้ คือ ชื่อ อ.พระราชาพระนามว่าอัลลกัปปะ ในแว่นแคว้นชื่อว่าอัลลกัปปะ ชื่อ อ.พระราชาพระนามว่าเวฐทีปกะ ในแว่นแคว้นชื่อว่าเวฏฐทีปกะ เป็นพระสหายกัน เป็น จำเดิม แต่กาล แห่งพระองค์ ทรงเป็นหนุ่ม ทรงเรียนแล้ว ซึ่งศิลปะ ในตระกูลแห่งอาจารย์เดียวกัน ทรงยังบุดคล ให้ยกขึ้นแล้วซึ่งฉัตร เป็นพระราชา ในแว่นแคว้น อันประกอบแล้วด้วยโยชน์สิบ ๆ ได้เป็นแล้ว โดยกาลเป็นที่ล่วงไปแห่งพระบิดา ท. ของพระองค์ ๆ ฯอ.พระราชา ท. เหล่านั้น เสด็จมาพร้อมกันแล้ว ตลอดกาล ตามกาล ทรงยืนอยู่ ทรงนั่งอยู่ บรรทมอยู่ โดยความเป็นอันเดียวกัน ทรงเห็นแล้ว ซึ่งมหาชน ผู้เกิดอยู่ด้วย ผู้ตายอยู่ด้วย ทรงปรึกษากันแล้วว่า ชื่อ อ.บุคคล ผู้ไปตามอยู่ ซึ่งบุคคลผู้ไปอยู่ สู่โลกอื่น ย่อมไม่มี แม้  อ.สรีระ ของตน โดยกำหนดมีในที่สุด ชื่อว่าไปตามอยู่ ซึ่งบุคคล ผู้ไปอยู่ สู่โลกอื่น ย่อมไม่มี อันบุคคล พึงละ ซึ่งวัตถุ ทั้งปวง ไป อ.ประโยชน์ อะไร ของเรา ท. ด้วยการอยู่ครองซึ่งเรือน อ.เรา ท. จักบวช ดังนี้ ทรงมอบให้แล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระราชา ท. แก่พระโอรสและพระมเหสี ผนวชแล้ว ผนวชเป็นฤๅษี อยู่อยู่ ในประเทศชื่อว่าหิมวันตะ ปรึกษากันแล้วว่า อ.เรา ท. ละแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระราชา บวชแล้ว อ.เรา ท. ไม่อาจอยู่ เพื่ออันเป็นอยู่ บวชแล้ว หามิได้ อ.เรา ท. เหล่านั้น อยู่ ๆ ในที่เดียวกัน เป็นผู้เช่นกับด้วยบุคคลผู้ไม่บวชแล้วนั่นเทียว ย่อนเป็น เพราะเหนั้น อ.เรา ท. จักอยู่ แยกกัน อ.ท่าน จงอยู่ ที่ภูเขา นั่น อ.เรา จักอยู่ ที่ภูเขา นี้ แต่ว่า อ.รา ท. จักเป็นโดยความเป็นอันเดียวกัน ในวันแห่งอุโบสถ ตลอดเดือนด้วยทั้งกึ่งโดยลำดับ ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.ความคิด นั่นว่า แม้ครั้นเมื่อความเป็น อย่างนี้ มีอยู่ อ.ความคลุกคลีด้วยหมู่เที่ยว จักมี แก่เรา ท. อ.ท่าน ยังไฟ พึงให้โพลง ที่ภูเขาของท่าน อ.เรา ยังไฟ จักให้โพลง ที่ภูเขา ของเรา อ.เรา ท. จักรู้ ซึ่งความที่แห่งรา ท. มีอยู่ ด้วยสัญญา นั้น ดังนี้ ได้มีแล้ว แก่ฤๅษี ท. หล่านั้น ฯ อ.ฤๅษี ท. เหล่านั้น กระทำแล้ว เหมือนอย่างนั้น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในสมัยนั้น ในกรุงโกสัมพี ได้มีพระราชาทรงพระนามว่าพระเจ้าปรันตปะ ฯ วันหนึ่ง พระองค์ประทับนั่งผิงแดดอ่อนอยู่ที่กลางเจ้งกับพระเทวีผู้ทรงครรภ์ ฯ พระเทวีทรงห่มค้ำกัมพลแดงอันมีราคาแสนหนึ่ง ซึ่งเป็นผ้าห่มของพระราชา ทรงนั่งปราศรัยกับพระราชา ถอดพระธำมรงค์อันมีราคาคาแสนหนึ่งจากพระองคุลีของพระราชา มาสวมใส่ที่นิ่วของพระองค์ ฯ ในสมัยนนั้น นกหัสดีลิงค์ บินมาทางอากาศ เห็นพระมเหสีจึงชลอปีกบินโผลง โดยหมายว่าชิ้นเนื้อฯ พระราชาทรงตกพระทัยด้วยเสียงโผลงของนกนั้น จึงทรงลุกขึ้นเสด็จเข้าไปภายในพระราชนิเวศน์ ฯ พระเทวีไม่อาจเสด็จไปโดยเร็วได้ เพราะทรงครรภ์แก่ และเพราะเป็นผู้มีชาติแห่งคนขลาด ฯ ครั้งนั้น นกนั้นจึงโผลง ยังพระนางให้นั่งอยู่ที่กรงเล็บ บินไปสู่อากาศแล้ว ฯ ได้ยินว่า พวกนกหล่านั้น ทรงกำลังเท่าช้าง ๕ เชือก เพราะฉะนั้น จึงนำ(เหยื่อ)ไปทางอากาศ จับ ณ ที่อัน

พอใจแล้ว ย่อมจิกกินเนื้อ ฯ แม้ พระนาง อันนกนั้นนำไปอยู่ ทรงหวาดต่อมรณภัย จึงทรงดำริว่า ถ้าว่าเราจักร้อง ธรรรมดาเสียงคน เป็นที่หวาดเสียวของพวกสัตว์ดิรัจฉาน มันได้ยินเสียงนั้นแล้วก็จักทิ้งเราเสีย เมื่อเป็นอย่างนี้ เราก็จักถึงความสิ้นชีพพร้อมกับเด็กในครรภ์ แต่มันจับในที่ใดแล้วเริ่มจะกินเรา ในที่นั้นเราจักร้องขึ้น แล้วไล่มันให้หนีไป ฯ พระนางทรงยับยั้งไว้ได้ ก็เพราะความที่พระองค์เป็นบัณฑิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๔)

๑. ปวิฏฺฐกาเล ปน เสฏฺฐิปุตฺโต ปิตุ ปาทปสฺเส อฏฺฐาสิ, อิตรา อุสฺสีสกปสฺเส ฯ ตสฺมึ  ขเณ เสฏฺฐี อุตฺตานโก นิปนฺโน โหติ ฯ อายุตฺตโก ปนสฺส ปาเท ปริมชฺชนฺโต  “ปุตฺโต เต สามิ  อาคโตติ อาห ฯ  “กหํ โสติ ฯ  “เอส ปาทมูเล  ฐิโตติ อาห ฯ อถ นํ ทิสฺวา อายุตฺตกํ ปกฺโกสาเปตฺวา “มม เคเห กิตฺตกํ ธนนฺติ ปุจฺฉิตฺวา,  “สามิ ธนสฺเสว จตฺตาฬีส โกฏิโย, อุปโภคปริโภคภณฺฑานํ  ปน คามกฺเขตฺตทฺวิปทจตุปฺปทยานวาหนานญฺจ อยญฺจ อยญฺจ ปริจฺเฉโทติ วุตฺเต,  “อหํ เอตฺตกํ มม ปุตฺตสฺส โฆสกสฺส น เทมีติ วตฺตุกาโม  “เทมีติ อาห ฯ ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิธีตา อยํ ปุน กเถนฺโต อญฺญํ กิญฺจิ กเถยฺยาติ จินฺเตตฺวา โสกาตุรา วิย เกเส วิกีริตฺวา โรทมานา  “กินฺนาเมตํ ตาต วเทถ, อิทํปิ  นาม โว วจนํ สุโณม, อลกฺขิกา วตมฺหาติ วตฺวา มตฺถเกน ตํ อุรมชฺเฌ ปหรนฺตี ปติตฺวา, ยถา ปุน  วตฺตุํ น สกฺโกติ, ตถาสฺส อุรมชฺเฌ มตฺถเกน ฆํสนฺตี อาโรทนํ ทสฺเสสิ ฯ เสฏฺฐีปิ ตํขณญฺเญว  กาลมกาสิ ฯ

“เสฏฺฐี มโตติ คนฺตฺวา อุเทนสฺส รญฺโญ อาโรเจสุํ ฯ ราชา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา  “อตฺถิ ปนสฺส ปุตฺโต วา ธีตา วาติ ปุจฺฉิ ฯ  “อตฺถิ เทว โฆสโก นาม ตสฺส ปุตฺโต, สพฺพํ สาปเตยฺยํ   ตสฺส นิยฺยาเทตฺวา มโต เทวาติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๔-๒๕)

๒. ราชา อปรภาเค เสฏฺฐิปุตฺตํ ปกฺโกสาเปสิ ฯ ตสฺมิญฺจ ทิวเส เทโว วสฺสิ, ราชงฺคเณ ตตฺถ  ตตฺถ อุทกํ สณฺฐาติ ฯ เสฏฺฐิปุตฺโต  “ราชานํ ปสฺสิสฺสามีติ ปายาสิ ฯ ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา  ตํ อาคจฉนฺตํ โอโลเกนฺโต ราชงฺคเณ อุทกํ ลงฺเฆตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา  ฐิตํ  “ตฺวํ โฆสโก นาม ตาตาติ ปุจฺฉิตฺวา,  “อาม เทวาติ วุตฺเต,  “ปิตา เม มโตติ มา โสจิ, ตว  เปตฺติกํ เสฏฺฐิฏฺฐานํ ตุยหเมว ทสฺสามีติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา  “คจฺฉ ตาตาติ อุยโยเชสิ ฯ ราชา คจฺฉนฺตญฺจ นํ โอโลเกนฺโต ว อฏฺฐาสิ ฯ โส อาคมนกาเล ลงฺฆิตํ อลงฺฆิตฺวา โอตริตฺวา สณิกํ  อคมาสิ ฯ อถ นํ ราชา ตโต ว ปกฺโกสาเปตฺวา  “กินฺนุ ตาต ตฺวํ มม สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต อุทกํ  ลงฺฆิตฺวา อาคมฺม คจฺฉนฺโต อิทานิ โอตริตฺวา สณิกํ คจฺฉสีติ ปุจฺฉิ ฯ  “อาม เทว; อหํ ตสฺมึ ขเณ  กุมารโก, กีฬนกาโล นาเมโส; อิทานิ ปน เม เทเวน ฐานนฺตรํ ปฏิสฺสุตํ; ตสฺมา ยถาปุรํ อจริตฺวา  อิทานิ สณิเกน หุตฺวา จริตุํ วฏฺฏตีติ ฯ ตํ สุตฺวา ราชา  “ธิติมา อยํ ปุริโส, อิทาเนวสฺส ฐานนฺตรํ  ทสฺสามีติ ปิตรา ภุตฺตโภคํ ทตฺวา สพฺพสเตน เสฏฺฐิฏฺฐานํ อทาสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ก็ ในกาลแห่งชน ท. เข้าไปแล้ว อ. บุตรของเศรษฐีใด้ยืนแล้ว ณ ข้างแห่งเท้า ของบิดา ฯ อ. ธิดาของเศรษฐีนอกนี้ ได้ยืนแล้ว ณ ข้างเบื้องบน แห่งศีรษะ ฯ ในขณะนั้น อ. เศรษฐี เป็นผู้หงาย เป็นผู้นอนแล้ว ย่อมเป็น ฯ ส่วนว่า อ. นายเสมียน นวดอยู่ ซึ่งเท้า ท. ของเศรษนั้น กล่าวแล้ว ว่า  ข้าแต่นาย อ. บุตร ของท่าน มาแล้ว ดังนี้ ฯ อ.เศรษฐี ถามแล้ว ว่า อ. บุตร ของเรานั้น ย่อมอยู่ ณ ที่ไหน ดังนี้ ฯ อ. นายเสมียน กล่าวแล้ว ว่า อ. บุตร ของท่านนั่น ยืนแล้ว ณ ที่ใกล้แห่งเท้า ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ. เศรษฐี เห็นแล้ว ซึ่งบุตรนั้น ยังบุคคล ให้เรียกแล้ว ซึ่งนายเสมือน ถามแล้ว ว่า อ. ทรัพย์ มีประมาณเท่าไร มีอยู่ ในเรือน ของรา ดังนี้ ครั้นเมื่อคำ ว่า ข้าแต่นาย อ. โกฏิ ท. สี่สิบ แห่งทรัพย์ นั่นเทียว มีอยู่ แต่ว่า อ. การกำหนด นี้ด้วย นี้ด้วย แห่งภัณฑะเป็นเครื่องอุปโภคและเป็นเครื่องบริโภค ท. ด้วย แห่งบ้านและนาและสัตว์ตัวมีเท้าสองและสัตว์ตัวมีเท้าสี่และยานและพาหนะ ท. ด้วย มีอยู่ ดังนี้ อันนายเสมียนนั้น กล่าวแล้ว เป็นผู้ใคร่เพื่ออันกล่าว ว่า อ. เรา จะไม่ให้ ซึ่งทรัพย์มีประมาณเท่านี้ แก่โฆสกะ ผู้เป็นบุตร ของรา ดังนี้ เป็น กล่าวแล้ว ว่า อ.เรา ย่อมให้ ดังนี้ ฯ อ. ธิดาของเศรษฐี ฟังแล้ว ซึ่งคำนั้น คิดแล้ว ว่า อ. เศรษฐีนี้ เมื่อกล่าว อีก พึงกล่าว ซึ่งคำอะไร ๆ อื่น ดังนี้ เป็นผู้ราวกะว่ากระสับกระส่ายเพราะความโศก เป็น สยายแล้ว ซึ่งคม ท. ร้องไห้อยู่ กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่พ่อ อ. ท่าน ท. ย่อมกล่าว ซึ่งคำนั้น ชื่ออะไร อ. เรา ท. ย่อมฟัง ซึ่งคำ ชื่อแม้นี้ ของท่าน ท.  อ. เรา ท. เป็นผู้ไม่มีบุญหนอ ย่อมเป็น ดังนี้ ประหารอยู่ ซึ่งเศรษฐีนั้น ในท่ามกลางแห่งอกด้วยกระหม่อม ล้มแล้ว อ. เศรษฐี ย่อมไม่อาจ เพื่ออันกล่าว อีก โดยประการใด เสียดสีอยู่ ในท่ามกลางแห่งอก ของเศรษฐีนั้น ด้วยกระหม่อม โดยประการนั้น แสดงแล้ว ซึ่งการร้องให้ยิ่ง ฯ แม้  อ. เศรษฐี ได้ทำแล้ว ซึ่งกาละ ในขณะนั้นนั่นเทียว ฯ

อ. ชน ท. ไปแล้ว กราบทูลแล้ว แก่พระราชา พระนามว่าอุเทน ว่า อ.เศรษฐี ตายแล้ว ดังนี้ ฯ อ. พระราชา ทรงยังบุคคลให้กระทำแล้ว ซึ่งกิจคือการเผาซึ่งสรีระ ของเศรษฐีนั้น ตรัสถามแล้ว ว่า ก็ อ. บุตรหรือ หรือว่า อ. ธิดา ของเศรษฐีนั้น มีอยู่หรือ ดังนี้ ฯ อ. ชน ท. กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ. บุตร ของเศรษฐีนั้น ชื่อว่าโฆสกะ มีอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ  อ. เศรษฐี มอบให้แล้ว ซึ่งสมบัติทั้งปวง แก่บุตรนั้น ตายแล้ว ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในกาลต่อมา พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกตัวบุตรเศรษฐีมา ฯ ก็ในวันนั้นฝนตก ฯ ที่พระลานหลวงมีน้ำขังอยู่ในที่นั้น ๆ ฯ บุตรเศรษฐีไปแล้วด้วยหวังว่า จักเฝ้าพระราชา ฯ พระราชาทรงเปิดพระแกลทอดพระเนตรดูนายโฆสกะนั้นผู้กำลังเดินมาทรงเห็นเขากระโดดข้ามน้ำที่พระลานหลวงเดินมา จึงตรัสถามเขาซึ่งมาถวายบังคมแล้วยืนอยู่ว่า พ่อเจ้าชื่อโฆสกะหรือ ฯ เมื่อเขากราบทูลว่า ถูกแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ทรงปลอบเขาว่า เจ้าอย่าเสียใจว่า บิดาของเราถึงแก่กรรมแล้ว เราจักให้ตำแหน่งเศรษฐีอันเป็นของบิดาของเจ้า แก่เจ้านั่นเอง ดังนี้แล้วทรงส่งเขาไปว่า จงไปเถิด พ่อ ฯ และพระราชาได้ประทับยืนทอดพระเนตรดูเขาซึ่งไปอยู่เที่ยว ฯ เขาไม่กระโดดข้ามน้ำที่เขา

กระโดดในเวลามา แต่ได้ค่อย ๆ เดินข้ามไป ฯ ครั้งนั้น พระราชาตรัสสั่งให้เรียกนายโฆสกะนั้นมาจากที่นั้นแลแล้วตรัสถามว่า พ่อ เพราะเหตุไรหนอ ท่านเมื่อมาสู่สำนักของราจึงกระโดดข้ามน้ำมาแล้ว แต่เมื่อไปตอนนี้ จึงค่อย ๆ เดินข้ามไป ฯ นายโฆสกะทูลว่า เป็นอย่างนั้น พระเข้า ในขณะนั้น ข้าพระพุทธเจ้ายังเป็นเด็ก เวลานั้นจึงชื่อว่าเป็นเวลาเล่นได้ แต่ในเวลานี้ตำแหน่งของข้าพระพุทธเจ้าอันพระองค์ทรงยอมรับแล้ว เพราะฉะนั้น การที่ข้าพระองค์ไม่เที่ยวเหมือนในกาลก่อนแล้วค่อย ๆ ไปจึงสมควรในเวลานี้ ฯ พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้วทรงดำริว่า ชายผู้นี้มีปัญญาเราจักให้ตำแหน่งแก่เขาในบัดนี้เถิด ดังนี้แล้วทรงประทานโภคะที่บิดาบริโภคแล้ว ได้พระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยสรรพวัตถุ ๑๐๐ อย่าง ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓

แปลโดยพยัญชนะ :
(กสกวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๓๑-๑๓๒)

๑. ตํทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต ตํ กสกํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต  ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา  “กินฺนุ โข ภวิสฺสตีติ อุปธาเรนฺโต อิทํ อทฺทส “ อยํ กสโก ปาโตว กสิตุํ คมิสฺสติ,  ภณฺฑสามิกาปิ โจรานํ อนุปทํ คนฺตฺวา สหสฺสตฺถวิกํ ตสฺส เขตฺเต ทิสฺวา เอตํ คณฺหิสฺสนฺติ, มํ  ฐเปตฺวา ตสฺส อญฺโญ สกฺขิ นาม น ภวิสฺสติ; โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสโยปิสฺส อตฺถิ, ตตฺถ  มยา คนฺตุํ วฏฺฏตีติ ฯ โสปิ กสโก ปาโต ว กสิตุํ คโต ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน ตตฺถ อคมาสิ ฯ กสโก สตฺถารํ ทิสฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิ ฯ สตฺถา เตน สทฺธึ  กิญฺจิ อวตฺวา สหสฺสตฺถวิกาย ปติตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อานนฺทตฺเถรํ อาห  “ปสฺส อานนฺท  อาสีวิโสติ ฯ  “ปสฺสามิ ภนฺเต โฆรวิโสติ ฯ กสโก ตํ กถํ สุตฺวา  “มม เวลาย วา อเวลาย วา  จรณฏฺฐานเมตํ, อาสีวิโส กิเรตฺถ อตฺถีติ จินฺเตตฺวา, สตฺถริ เอตฺตกํ วตฺวา ปกฺกนฺเต,  “มาเรสฺสามิ  นนฺติ ปโตทยฏฺฐึ อาทาย คโต สหสฺสตฺถวิกํ ทิสฺวา  “อิมํ สนฺธาย สตฺถารา กถิตํ ภวิสฺสตีติ ตํ  อาทาย นิวตฺโต อพฺยตฺตตาย ตํ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา ปํสุนา ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปุน กสิตุํ อารภิ ฯ  มนุสฺสาปิ วิภาตาย รตฺติยา, เคเห โจเรหิ กตกมฺมํ ทิสฺวา ปทานุปทํ คจฺฉนฺตา ตํ เขตฺตํ คนฺตฺวา  ตตฺถ โจเรหิ ภณฺฑสฺส ภาชิตฏฺฐานํ ทิสฺวา กสกสฺส ปทวลญฺชํ อทฺทสํสุ ฯ เต ตสฺส ปทานุสาเรน  คนฺตฺวา ถวิกาย ฐปิตฏฺฐานํ ทิสฺวา ปํสุํ วิยูหิตฺวา ถวิกํ อาทาย  “ตฺวํ เคหํ วิลุมฺปิตฺวา เขตฺตํ กสมาโน  วิย วิจรสีติ ตชฺเชตฺวา ทณฺเฑน โปเถตฺวา เนตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(กสกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๓๒-๑๓๓)

๒. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วธํ อาณาเปสิ ฯ ราชปุริสา ตํ ปจฺฉาพาหุํ พนฺธิตฺวา  กสาหิ ตาเลนฺตา อาฆาตนํ นยึสุ ฯ โส กสาหิ ตาลิยมาโน อญฺญํ  กิญฺจิ อวตฺวา เอวํ วทนฺโต คจฺฉติ ฯ อถ นํ ราชปุริสา  “สตฺถุ เจว อานนฺทตฺเถรสฺส จ กถํ กเถสิ, กินฺนาเมตนฺติ ปุจฺฉิตฺวา,  “ราชานํ  ทฏฺฐุํ ลภมาโน กเถสฺสามีติ วุตฺเต, รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา รญฺโญ ตํ ปวตฺตึ กถยึสุ ฯ อถ นํ  ราชา  “กสฺมา เอวํ กเถสีติ ปุจฺฉิ ฯ โสปิ  “นาหํ เทว โจโรติ วตฺวา กสนตฺถาย นิกฺขนฺตกาลโต  ปฏฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิ ฯ ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา  “อยํ ภเณ โลเก อคฺคปุคฺคลํ  สตฺถารํ สกฺขึ อปทิสติ, น ยุตฺตํ เอตสฺส โทสํ อาโรเปตุํ, อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามีติ ตํ  อาทาย สายณฺหสมเย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ  “ภควา กจฺจิ ตุมฺเห อานนฺทตฺเถเรน  สทฺธึ เอตสฺส กสกสฺส กสนฏฺฐานํ คตาติ ฯ  “อาม มหาราชาติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ในวันนั้น อ.พระศาสดา ทรงตรวจดูอยู่ ซึ่งโลก ในสมัยเป็นที่ขจัดเฉพาะซึ่งมืด ทรงเห็นแล้ว ซึ่งชาวนา นั้น ผู้เข้าไปแล้ว ในภายในแห่งข่ายคือพระญาณ ของพระองค์ ทรงใคร่ครวญอยู่ ว่า อ.เหตุ อะไรหนอแล จักมี ดังนี้ ได้ทรงเห็นแล้ว ซึ่งเหตุ นี้ ว่า อ.ชาวนา นี้ จักไป เพื่ออันไถ แต่เช้าเทียว แม้ อ.เจ้าของแห่งภัณฑะ ท. ไปแล้ว สู่ที่ อันเป็นไปตาม ซึ่งรอยเท้า ของโจร ท. เห็นแล้ว ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ ในนาของชาวนา นั้น จักจับ ซึ่งชาวนานั่น อ.บุคคล อื่น เว้นซึ่งเรา ชื่อว่า เป็นพยาน ของชาวนา นั้น จักไม่มี^๑ แม้ อ.ธรรมอันเป็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรค ของชาวนา นั้น มีอยู่^๒ อ.อันอันเรา ไปในที่ นั้น ย่อมควร ดังนี้ ฯ อ.ชาวนา แม้นั้น ไปแล้ว เพื่ออันไถ แต่เช้าเทียว ฯ อ.พระศาสดา ได้เสด็จไปแล้ว ในที่ นั้น ด้วยทั้งพระเถระชื่อว่าอานนท์ ผู้เป็นปัจฉาสมณะ^๓ ฯ อ.ชาวนา เห็นแล้ว ซึ่งพระศาสดา ไปแล้ว ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า เริ่มแล้ว เพื่ออันไถ อีก ฯ อ.พระศาสดา ไม่ตรัสแล้ว ซึ่งพระดำรัส อะไร ๆ กับด้วยชาวนา นั้น เสด็จไปแล้ว สู่ที่แห่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ตกไปแล้ว ทอดพระเนตรแล้ว ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ นั้น ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนอานนท์ อ.เธอ จงดู อ.อสรพิษ ดังนี้ กะพระเถระชื่อว่าอานนท์ ฯ อ.พระเถระชื่อว่าอานนท์ กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ข้าพระองค์ ย่อมเห็น อ.อสรพิษ ตัวมีพิษอันร้าย ดังนี้ ฯ อ.ชาวนา ฟังแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าว นั้น คิดแล้ว ว่า อ.ที่นั่น เป็นที่เป็นที่เที่ยวไป ในเวลา หรือ หรือว่า ในสมัยมิใช่เวลา ของเรา ย่อมเป็น ได้ยินว่า อ.อสรพิษ มีอยู่ ในที่ นี้ ดังนี้ ครั้นเมื่อพระศาสดาตรัสแล้ว ซึ่งพระดำรัส อันมีประมาณเท่านี้ เสด็จหลีกไปแล้ว ถือเอาแล้ว ซึ่งด้ามแห่งปฏัก ไปแล้ว ด้วยอันคิด ว่า อ.เรา ยังอสรพิษ นั้น จักให้ตาย ดังนี้ เห็นแล้ว ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ คิดแล้ว ว่า อ.พระดำรัสนั้น เป็นพระดำรัสอันพระศาสดาตรัสแล้ว ทรงหมายเอา ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ นี้ จักเป็น ดังนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ นั้น กลับแล้ว วางไว้แล้ว ซึ่งถุงอันเต็มแล้วด้วยพันแห่งทรัพย์ นั้น ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง เพราะความที่แห่งตนเป็นคนไม่ฉลาด กลบแล้ว ด้วยดินร่วนเริ่มแล้ว เพื่ออันไถ อีก ฯ แม้ อ.มนุษย์ ท. ครั้นเมื่อราตรี สว่างแล้ว เห็นแล้ว ซึ่งกรรม อันโจร ท. กระทำแล้ว ในเรือน ไปอยู่ สู่ที่มีรอยเท้าและรอยเท้าตาม ไปแล้ว สู่นานั้น เห็นแล้ว ซึ่งที่แห่งสิ่งของ อันโจร ท. แบ่งกันแล้ว ในที่นั้น ได้เห็นแล้ว ซึ่งรอยแห่งเท้า ของชาวนา ฯ อ.มนุษย์ ท. เหล่านั้น ไปแล้ว ตามแนวแห่งรอยเท้าของชาวนา นั้น เห็นแล้ว ซึ่งที่แห่งถุง อันชาวนาวางไว้แล้ว คุ้ยแล้ว ซึ่งดินร่วน ถือเอาแล้ว ซึ่งถุง คุกคามแล้วว่า อ.เจ้า ปล้นแล้ว ซึ่งเรือน เป็นราวกะว่าไถอยู่ ซึ่งนา เป็นย่อมเที่ยวไป ดังนี้ โบยแล้ว ด้วยท่อนไม้ นำไปแล้ว แสดงแล้ว แก่พระราชา ฯ

^๑ อีกนัยหนึ่ง ชื่อ อ.พยานอื่น ของชาวนานั้น เว้นซึ่งเรา จักไม่มี ฯ (หรือ) ชื่อ อ.พยานอื่น จักไม่มีแก่ชาวนานั้น เว้นซึ่งเรา ฯ
^๒ หรือจะแปลว่า แม้ อ.ธรรมอันเป็นอุปนิสัย แห่งโสดาปัตติมรรค มีอยู่แก่ชาวนานั้น ฯ
^๓ อีกนัยหนึ่ง อ.พระศาสดา ได้เสร็จไปแล้ว ในที่นั้น กับด้วยพระเถระชื่อว่าอานนท์ ผู้เป็นปัจฉาสมณะ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระราชา ทรงสดับความเป็นไปนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้ประหารชีวิตชาวนานั้น ฯ พวกราชบุรุษมัดชาวนานั้นให้มีแขนไพล่หลัง เฆี่ยนด้วยหวายนำไปสู่ตะแลงแกงแล้ว ฯ ชาวนานั้นถูกราชบุรุษเฆี่ยนด้วยหวาย ไม่พูดคำอะไร ๆ อื่น เดินพูดไปอยู่อย่างนี้ ฯ ครั้งนั้น พวกราชบุรุษถามเขาว่า แกกล่าวถ้อยคำของสมเด็จพระบรมศาสดาและพระอานนท์เถระเท่านั้น นี่ชื่ออะไร เมื่อชาวนาตอบว่า เราเมื่อได้เฝ้าพระราชาจึงจักบอก จึงนำไปสู่สำนักของพระราชา กราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชาแล้ว ฯ ลำดับนั้น พระราชา ตรัสถามชาวนานั้นว่า เพราะเหตุไร เจ้าจึงกล่าวอย่างนี้ ฯ แม้ชาวนานั้น กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ไม่ใช่โจร แล้วก็กราบทูลเรื่องนั้น ทั้งหมดแด่พระราชา จำเดิมแต่กาลที่ตนออกไปเพื่อต้องการจะไถนา ฯ พระราชา ทรงสดับถ้อยคำของชาวนานั้นแล้ว ตรัสว่า พนาย ชาวนานี้อ้างเอาสมเด็จพระบรมศาสดาผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกเป็นพยาน เราจะยกโทษ แก่ชาวนานี่ยังไม่สมควร เราจักรู้สิ่งที่ควรกระทำในเรื่องนี้ ดังนี้แล้ว ทรงพาชาวนานั้นไปยังสำนักของสมเด็จพระบรมศาสดาในเวลาเย็น ทูลถามสมเด็จพระบรมศาสดาว่า ข้าแต่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์เสด็จไปสู่ที่ไถนาของชาวนานั้น กับพระอานนท์เถระ แลหรือ ฯ สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสตอบว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตร ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๓ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(วนวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๗๒-๑๗๓)

๑. เทสนา ราชคเห สมุฏฺฐิตา ฯ สารีปุตฺตตฺเถรสฺส กิร ปิตุ วงฺคนฺตพฺราหฺมณสฺส สหายโก  มหาเสนพฺราหฺมโณ นาม ราชคเห วสติ ฯ สารีปุตฺตตฺเถโร เอกทิวสํ ปิณฺฑาย จรนฺโต ตสฺมึ  อนุกมฺปาย ตสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ ฯ โส ปน ปริกฺขีณวิภโว ทลิทฺโท ชาโต ฯ โส  “มม ปุตฺโต  มยฺหํ เคหทฺวาเร ปิณฺฑาย จริตุํ อาคโต ภวิสฺสติ, อหญฺจมฺหิ ทุคฺคโต, มม ปุตฺโต มยฺหํ ทุคฺคตภาวํ  น ชานาติ มญฺเญ, นตฺถิ เม โกจิ เทยฺยธมฺโมติ ตสฺส สมฺมุขา ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต นิลียิ ฯ เถโรปิ  อปรมฺปิ ทิวสํ อคมาสิ ฯ พฺราหฺมโณ ตเถว นิลียิ ฯ  “กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ทสฺสามีติ จินฺเตนฺโต  นาลภิ ฯ อเถกทิวสํ เอกสฺมึ พฺราหฺมณวาจเก ถุลฺลสาฏเกน สทฺธึ ปายาสปาตึ ลภิตฺวา อาทาย เคหํ คนฺตฺวา ว เถรํ อนุสฺสริ  “อิมํ ปิณฺฑปาตํ มยา เถรสฺส ทาตุํ วฏฺฏตีติ ฯ เถโรปิ ตํขณญฺเญว ฌานํ  สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา  “พฺราหฺมโณ เทยฺยธมฺมํ ลภิตฺวา มม อาคมนํ ปจฺจาสึสติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย ตสฺส เคหทฺวาเร  ฐิตเมว  อตฺตานํ ทสฺเสสิ ฯ พฺราหฺมณสฺส เถรํ ทิสฺวา ว จิตฺตํ ปสีทิ ฯ อถ นํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา  ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อนฺโตเคเห นิสีทาเปตฺวา ปายาสปาตึ คเหตฺวา เถรสฺส ปตฺเต อากิริ ฯ เถโร  อุปฑฺฒํ ปฏิจฺฉิตฺวา หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ ฯ อถ นํ พฺราหฺมโณ  “ภนฺเต เอกสฺส ปฏิวึสมตฺโต ว  อยํ ปายาโส, ปรโลกสงฺคหํ เม กโรถ, มา อิธโลกสงฺคหํ; นิรวเสสเมว ทาตุกาโมมฺหีติ สพฺพํ  อากิริ ฯ เถโร ตตฺเถว ปริภุญฺชิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วนวาสิติสฺสตฺเถรวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๗๓-๑๗๔)

๒. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ตมฺปิ สาฏกํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห  “ภนฺเต อหมฺปิ  ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมเมว ปาปุเณยฺยนฺติ ฯ เถโร  “เอวํ โหตุ พฺราหฺมณาติ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา  อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมนฺโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เชตวนํ อคมาสิ ฯ

พฺราหฺมโณปิ ตํ ทานํ ทตฺวา ปสนฺนจิตฺโต โสมนสฺสชาโต เถเร อธิมตฺตสิเนหมกาสิ ฯ โส  เถเร สิเนเหเนว กาลํ กตฺวา สาวตฺถิยํ เถรสฺส อุปฏฺฐากกุเล ปฏิสนฺธึ คณฺหิ ฯ ตํขณญฺเญว ปนสฺส  มาตา  “กุจฺฉิยํ เม คพฺโภ ปติฏฺฐิโตติ สามิกสฺส อาโรเจสิ ฯ โส ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ ฯ ตสฺสา อจฺจุณฺหอติสีตอติอมฺพิลาทิปริโภคํ วชฺเชตฺวา สุเขน คพฺภํ ปริหรมานาย เอวรูโป  โทหโฬ อุปฺปชฺชิ  “อโห วตาหํ สารีปุตฺตตฺเถรปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ นิมนฺเตตฺวา เคเห  นิสีทาเปตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายาสํ ทตฺวา สยมฺปิ กาสาววตฺถานิ ปริทหิตฺวา สุวณฺณสรกํ  อาทาย อาสนปริยนฺเต นิสีทิตฺวา เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ อุจฺฉิฏฺฐปายาสํ ปริภุญฺเชยฺยนฺติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.เทศนา ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ในพระนครชื่อว่าราชคฤห์ ฯ ได้ยินว่า ชื่อ อ.พราหมณ์ชื่อว่ามหาเสนะ ผู้เป็นสหาย ของพราหมณ์ชื่อว่าวังคันตะ ผู้เป็นบิดา ของพระเถระชื่อว่าสารีบุตร ย่อมอยู่ ในพระนครชื่อว่าราชคฤห์ฯ อ.พระเถระชื่อว่าสารีบุตร เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว ในวันหนึ่ง ได้ไปแล้ว สู่ประตูแห่งเรือน ของพราหมณ์ นั้น เพื่ออนุเคราะห์ ในพราหมณ์ นั้น ฯ ส่วนว่า  อ.พราหมณ์นั้น เป็นผู้มีสมบัติอันบุคคลพึงเสวยสิ้นรอบแล้ว เป็นคนขัดสน เกิดแล้ว ฯ  อ. พราหมณ์นั้น คิดแล้วว่า อ.บุตร ของเรา เป็นผู้มาแล้ว เพื่ออันเที่ยวไป เพื่อก้อนข้าว ที่ประตูแห่งเรือนของเรา จักเป็น ส่วนว่า อ.เรา เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งยาก ย่อมเป็น อ.บุตร ของเรา เห็นจะ ย่อมไม่รู้ ซึ่งความที่แห่งเราเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งยาก อ.ไทยธรรม อะไรๆ ของเรา ย่อมไม่มี ดังนี้ ไม่อาจอยู่ เพื่ออันมี ในที่พร้อมหน้า แห่งพระเถระ นั้น แอบแล้ว ฯ แม้ อ.พระเถระ ได้ไปแล้ว ในวัน แม้อื่นอีก ฯ อ.พราหมณ์ แอบแล้ว เหมือน อย่างนั้นนั่นเทียว ฯ อ.พราหมณ์นั้น คิดอยู่ ว่า อ.เรา ได้แล้ว ซึ่งวัตถุอะไร ๆ นั่นเทียว จักถวาย ดังนี้ ไม่ได้ได้แล้ว ฯ ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พราหมณ์นั้น ได้แล้ว ซึ่งถาดแห่งข้าวปายาส กับ ด้วยผ้าสาฎกเนื้อหยาบ ในที่เป็นที่บอก ซึ่งลัทธิของพราหมณ์ แห่งหนึ่ง ถือแล้ว ไปแล้ว สู่เรือนเทียว ตามระลึกถึงแล้ว ซึ่งพระเถระ ว่า อ.อันอันเรา ถวาย ซึ่งบิณฑบาต นี้ แก่พระเถระย่อมควร ดังนี้ ฯ แม้ อ.พระเถระ เข้าแล้ว ซึ่งฌาน ในขณะนั้นนั่นเทียว ออกแล้ว จากสมาบัติ เห็นแล้ว ซึ่งพราหมณ์ นั้น คิดแล้ว ว่า อ.พราหมณ์ ได้แล้ว ซึ่งไทยธรรม ย่อมหวังเฉพาะ ซึ่งการมาแห่งเรา อ.อันอันเรา ไป ในที่นั้น ย่อมควร ดังนี้ ห่มแล้ว ซึ่งผ้าสังฆาฏิ ถือแล้ว ซึ่งบาตร แสดงแล้ว ซึ่งตน ผู้ยืนอยู่แล้ว ที่ประตูแห่งเรือน ของพราหมณ์ นั้นนั่นเทียว ฯ อ.จิต ของพราหมณ์ เลื่อมใสแล้ว เพราะเห็น ซึ่งพระเถระเทียว ฯ ครั้งนั้น อ.พราหมณ์ เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระ นั้น ไหว้แล้ว กระทำแล้ว ซึ่งปฏิสันถาร ยังพระเถระ ให้นั่งแล้ว ในภายในแห่งเรือน ถือแล้ว ซึ่งถาดแห่งข้าวปายาส เกลี่ยลงแล้ว ในบาตร ของพระเถระ ฯ อ.พระเถระ รับเฉพาะแล้ว ซึ่งข้าวปายาส อันเข้าไปด้วยทั้งกึ่ง ปิดแล้ว ซึ่งบาตร ด้วยมือ ฯ ครั้งนั้น อ.พราหมณ์ กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ข้าวปายาส นี้ เป็นของสักว่าส่วน แห่งบุคคล คนเดียวเทียว ย่อมเป็น อ.ท่าน ขอจงกระทำ ซึ่งการสงเคราะห์ในโลกอื่น แก่กระผม อ.ท่าน จงอย่ากระทำ ซึ่งการสงเคราะห์ ในโลกนี้ แก่กระผม อ.กระผม เป็นผู้ใคร่เพื่ออันถวาย กระทำ ให้เป็นของมีส่วนเหลือลงออกแล้วนั่นเทียว ย่อมเป็น ดังนี้ กะพระเถระ นั้น เกลี่ยลงแล้ว ซึ่งข้าวปายาส ทั้งปวง ฯ อ. พระเถระ ฉันแล้ว ในที่ นั้นนั่นเทียว ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้นในเวลาเสร็จภัตกิจ พราหมณ์ก็ถวายผ้าสาฎกแม้นั้น แก่พระเถระนั้น ไหว้แล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า ท่านผู้เจริญ แม้กระผมพึงบรรลุธรรมที่ท่านเห็นแล้วเหมือนกัน ฯ พระเถระทำอนุโมทนาแก่พราหมณ์นั้นว่า จงสำเร็จอย่างนั้นเถิด พราหมณ์ ลุกจากอาสนะหลีกไป เที่ยวจาริก โดยลำดับ ได้ถึงพระเชตวันแล้ว ฯ

แม้พราหมณ์ถวายทานนั้นแล้ว ก็มีจิตเลื่อมใส เกิดโสมนัสแล้วได้ทำความสิเนหามีประมาณยิ่งในพระเถระ ฯ ด้วยความสิเนหาในพระเถระนั่นแล เขาทำกาละแล้ว ถือปฏิสนธิในสกุลอุปัฏฐากของพระเถระในกรุงสาวัตถี ฯ ก็ในขณะนั้นแล มารดาของเขา บอกแก่สามีว่า ในท้องของฉัน ตั้งครรภ์แล้ว ฯ สามีนั้นได้ให้เครื่องบริหารครรภ์แก่นาง ฯ เมื่อนางเว้นการบริโภคอาหาร มีของร้อนจัดเย็นจัดและเปรี้ยวจัดเป็นต้น รักษาครรภ์อยู่โดยสบาย ความแพ้ท้องเห็นปานนี้เกิดขึ้นว่า ไฉนหนอ เราพึงนิมนต์ภิกษุ ๕๐๐ รูป มีพระสารีบุตรเถระเป็นประธานให้นั่งในเรือน ถวายข้าวปายาสเจือด้วยน้ำนมล้วน แม้ตนเอง นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ถือขันทอง นั่งในที่สุดแห่งอาสนะ แล้วบริโภคข้าวปายาส อันเป็นเดนของภิกษุประมาณเท่านี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

แปลโดยพยัญชนะ :
(โกสมฺพิกวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๗-๕๘)

๑. อานนฺทตฺเถโร อนาถปิณฺฑิกาทีหิ เปสิตํ สาสนํ อาโรเจตฺวา  “ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกปมุขา ปญฺจ อริยสาวกโกฏิโย ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสึสนฺตีติ อาห ฯ สตฺถา “เตนหิ คณฺหาหิ ปตฺตจีวรนฺติ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิ ฯ นาโค คนฺตฺวา มคฺเค ติริยํ อฏฺฐาสิ ฯ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ “กึ กโรติ ภนฺเตติ ฯ  “ตุมฺหากํ ภิกฺขเว ภิกฺขํ ทาตุํ ปจฺจาสึสติ, ทีฆรตฺตํ โข ปนายํ มยฺหํ อุปการโก, นาสฺส จิตฺตํ โกเปตุํ วฏฺฏติ, นิวตฺตถ ภิกฺขเวติ ฯ สตฺถา ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺติ ฯ หตฺถีปิ วนสณฺฑํ  ปวิสิตฺวา ปนสกทลิผลาทีนิ นานาผลานิ สํหริตฺวา ราสึ กตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขูนํ อทาสิ ฯ ปญฺจสตา ภิกฺขู สพฺพานิ เขเปตุํ นาสกฺขึสุ ฯ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา นิกฺขมิ ฯ นาโค  ภิกฺขูนํ อนฺตรนฺตเรน คนฺตฺวา สตฺถุ ปุรโต ติริยํ อฏฺฐาสิ ฯ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ  “กึ กโรติ ภนฺเตติ ฯ  “อยํ ภิกฺขเว ตุมฺเห เปเสตฺวา มํ นิวตฺเตตีติ ฯ  “เอวํ ภนฺเตติ ฯ  “อาม ภิกฺขเวติ ฯ อถ นํ  สตฺถา  “ปาริเลยฺยก อิทํ มม อนิวตฺตคมนํ, ตว อิมินา อตฺตภาเวน ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลํ วา นตฺถิ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ ตํ สุตฺวา นาโค มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา โรทนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต  อคมาสิ ฯ โส หิ สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ ลภนฺโต เตเนว นิยาเมน ยาวชีวํ ปฏิชคฺเคยฺย ฯ

แปลโดยอรรถ :
(โกสมฺพิกวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๘-๕๙)

๒. สตฺถา ปน ตํ คามูปจารํ ปตฺวา  “ปาริเลยฺยก อิโต ปฏฺฐาย ตว อภูมิ, มนุสฺสาวาโส  สปริปนฺโถ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ โส โรทมาโน ตตฺถ ฐตฺวา สตฺถริ จกฺขุปถํ วิชหนฺเต, หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สตฺถริ ปสาเทน ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน อจฺฉราสหสฺสมชฺเฌ นิพฺพตฺติ ฯ ปาริเลยฺยกเทวปุตฺโตเตฺววสฺส นามํ อโหสิ ฯ

โกสมฺพิกา ภิกฺขู  “สตฺถา กิร สาวตฺถึ อาคโตติ สุตฺวา สตฺถารํ ขมาเปตุํ ตตฺถ อคมํสุ ฯ  โกสลราชา  “เต กิร โกสมฺพิกา ภณฺฑนการกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ สุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา  “อหํ ภนฺเต เตสํ มม วิชิตํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ อาห ฯ  “มหาราช สีลวนฺตา เต ภิกฺขู, เกวลํ  อญฺญมญฺญํ วิวาเทน มม วจนํ น คณฺหึสุ; อิทานิ มํ ขมาเปตุํ อาคจฺฉนฺติ, อาคจฺฉนฺตุ มหาราชาติ ฯ อนาถปิณฺฑิโกปิ  “ภนฺเต อหํ เตสํ วิหารํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ วตฺวา ตเถว ภควตา ปฏิกฺขิตฺโต ตุณฺหี อโหสิ ฯ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺตานํ ปน เตสํ ภควา เอกมนฺเต วิวิตฺตํ การาเปตฺวา เสนาสนํ ทาเปสิ ฯ  อญฺเญ ภิกฺขู เตหิ สทฺธึ เนว เอกโต นิสีทนฺติ น ติฏฺฐนฺติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระเถระชื่อว่าอานนท์ กราบทูลแจ้งแล้ว ซึ่งข่าวสาส์น อันอันชน ท. มีเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะเป็นต้น ส่งไปแล้ว^๑ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.โกฏิแห่งอริยสาวก ท. ๕ ผู้มีเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะเป็นประมุข ย่อมหวังเฉพาะ ซึ่งการเสด็มา แห่งพระองค์^๒ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดาตรัสแล้ว ว่า ถ้าอย่างนั้น อ.เธอ จงถือ ซึ่งบาตรและจีวร ดังนี้ ยังพระเถระให้ถือแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร เสด็จออกแล้ว ฯ อ.ช้าง ไปแล้ว ได้ยืนแล้ว ขวางในหนทาง ฯ อ.ภิกษุ ท. เห็นแล้ว ซึ่งช้าง นั้น ทูลถามแล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ช้างนี้ ย่อมทำซึ่งอะไร ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ช้างนี้ ย่อมหวังเฉพาะ เพื่ออันถวาย ซึ่งภิกษาแก่เธอ ท. ก็ อ.ช้างนี้ เป็นผู้ทำซึ่งอุปการะ ย่อมเป็น แก่เรา สิ้นราตรีนาน แล อ.อันอันเรา ยังจิต ของช้างนั้น ให้กำเริบ ย่อมไม่ควร ดูก่อนภิกษุ ท. อ.เธอ ท.จงกลับ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ทรงพาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. เสด็จกลับแล้ว ฯ แม้ อ.ช้าง เข้าไปแล้ว สู่ชัฏแห่งป้า รวบรวมแล้ว ซึ่งผลไม้ต่าง ๆ ท. มีผลแห่งขนุนและกล้วยเป็นต้น ทำแล้ว ให้เป็นกอง ได้ถวายแล้ว แก่ภิกษุ ท. ในวันรุ่งขึ้น ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยเป็นประมาณ ไม่ได้อาจแล้ว เพื่ออันยังผลไม้ ท. ทั้งปวง ให้สิ้นไป ฯ อ.พระศาสดา ทรงถือแล้ว ซึ่งบาตและจีวร เสด็จออกแล้ว ในกาลเป็นที่สุดลงรอบแห่งกิจด้วยภัต ฯ อ.ช้าง ไปแล้ว โดยระหว่างและระหว่างแห่งภิกษุ ท. ได้ยืนแล้ว ขวาง ข้างพระพักตร์ ของพระศาสดา ฯ อ.ภิกษุ ท. เห็นแล้ว ซึ่งช้าง นั้น ทูลถามแล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ช้างนี้ ย่อมทำ ซึ่งอะไร ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ช้างนี้ ส่งไปแล้ว ซึ่งเธอ ท. ยังเรา ย่อมให้กลับ ดังนี้ ฯ อ.ภิกษุ ท. กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.อย่างนี้ หรือ ดังนี้  ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. เออ อ.อย่างนี้ ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนปาริเลยยกะ อ.การไป นี้ เป็นการไปอันไม่กลับแล้ว แห่งเรา ย่อมเป็น อ.ฌาน หรือ หรือว่า อ.วิปัสสนา หรือว่า อ.มรรคและผล ย่อมไม่มี แก่เจ้า โดยอัตภาพนี้ อ.เจ้า จงหยุด ดังนี้ กะช้างชื่อว่าปาริเลยยกะ นั้น ฯ อ.ช้าง ฟังแล้ว ซึ่งพระดำรัส นั้น ใส่เข้าแล้ว ซึ่งงวง ในปากร้องไห้อยู่ ได้ไปแล้ว ข้างหลัง ข้างหลัง ฯ ก็ อ.ช้าง นั้น เมื่อได้ เพื่ออันยังพระศาสดาให้เสด็จกลับ พึงปฏิบัติ สิ้นกาลกำหนดเพียงไรแห่งชีวิต โดยทำนองนั้นนั่นเทียว ฯ

^๑ส่วนที่แปลว่า ส่งมาแล้ว มุ่งเอาความหมาย
^๒ศัพท์ประเภทนี้เมื่อใช้ในความคารพ มีรูปเป็นพหูพจน์แต่แปลเป็นเอกพจน์

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ฝ่ายพระบรมศาสดาเสด็จถึงแดนบ้านนั้นแล้วตรัสว่า ปาริเลยยกะ จำเดิมแต่นี้ไปมิใช่ที่ของเจ้า เป็นที่อยู่ของหมู่มนุษย์มีอันตรายเบียดเบียนอยู่รอบข้าง เจ้าจงหยุดอยู่เถิด ฯ ช้างนั้นยืนร้องไห้อยู่ในที่นั้น เมื่อพระบรมศาสดาทรงละคลองจักษุไป มีหัวใจแตกสิ้นชีวิตแล้ว เพราะความเลื่อมใสในพระบรมศาสดา จึงบังเกิดในท่ามกลางนางอัปสรพันหนึ่งในวิมานทอง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ฯ เทพบุตรนั้นได้มีชื่อว่าปาริเลยยกเทพบุตรนั่นแล ฯ

ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีสดับว่า ได้ยินว่า พระบรมศาสดาเสด็จมาถึงกรุงสาวัตถีแล้วจึงได้ไป ณ ที่นั้น เพื่อจะกราบทูลขอขมาพระบรมศาสดา ฯ พระเจ้าโกศลทรงสดับว่า ได้ยินว่า พวกภิกษุชาวเมืองโกสัมพีผู้ก่อการแตกร้าวเหล่านั้นกำลังมา จึงเข้าไปเฝ้าพระบรมศาสดาทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจักไม่ยอมให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามายังแว่นแคว้นของหม่อมฉัน ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า มหาบพิตร ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีศีล (แต่)พวกเธอไม่เชื่อฟังคำของอาตมาเพราะวิวาทกันอย่างเดียว บัดนี้ พวกเธอกำลังมาเพื่อขอขมาอาตมา มหาบพิตร ขอให้พวกเธอ จงมาเถิด ฯ แม้ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ก็กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไม่ยอมให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามายังวิหาร ดังนี้ ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธอย่างนั้นเหมือนกัน จึงได้นิ่งแล้ว ฯ ก็เมื่อภิกษุเหล่านั้นถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงรับสั่งให้ทำที่สงัด ณ ส่วนข้างหนึ่งแล้วให้ประทานเสนาสนะแก่ภิกษุเหล่านั้น ฯ ภิกษุเหล่าอื่นไม่นั่งไม่ยืนร่วมกับภิกษุชาวกรุงโกสัมพีเหล่านั้นเลย ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๔๔-๑๔๕)

๑. สาวตฺถีวาสิโน หิ เทฺว กุลปุตฺตา สหายกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเม  ปหาย สตฺถุ สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรํ ปุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนาธุรญฺจ คนฺถธุรญฺจ วิตฺถารโต สุตฺวา, เอโก ตาว   “อหํ ภนฺเต มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต น สกฺขิสฺสามิ คนฺถธุรํ ปูเรตุํ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามีติ  ยาว อรหตฺตา วิปสฺสนํ กถาเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ  อิตโร ปน  “อหํ คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามีติ อนุกฺกเมน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คตคตฏฺฐาเน  ธมฺมํ กเถติ, สรภญฺญํ ภณติ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจนฺโต วิจรติ, อฏฺฐารสนฺนํ มหาคณานํ  อาจริโย อโหสิ ฯ ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อิตรสฺส เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา  ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา  “สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ วทนฺติ ฯ เถโร  “คจฺฉถ อาวุโส, มม วจเนน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อสีติมหาเถเร วนฺทถ, สหายกตฺเถรํปิ เม ‘อมฺหากํ อาจริโย  ตุมฺเห วนฺทตีติ วเทถาติ เปเสสิ ฯ เต วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารญฺเจว อสีติมหาเถเร จ วนฺทิตฺวา  คนฺถิกตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา  “ภนฺเต อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วทนฺติ ฯ อิตเรน จ  ‘โก นาเมโสติ วุตฺเต  “ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วทนฺติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๔๕)

๒. เอวํ เถเร ปุนปฺปุนํ สาสนํ ปหิณนฺเต, โส ภิกฺขุ โถกํ กาลํ สหิตฺวา อปรภาเค สหิตุํ  อสกฺโกนฺโต,  “อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วุตฺเต,  “โก เอโสติ วตฺวา,  “ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วุตฺเต,  “กึ ปน ตุมฺเหหิ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตํ: กึ ทีฆนิกายาทีสุ อญฺญตโร นิกาโย, กึ  ตีสุ ปิฏเกสุ เอกํ ปิฏกนฺติ วตฺวา,  “จตุปฺปทิกํปิ คาถํ น ชานาติ, ปํสุกูลํ คเหตฺวา ปพฺพชิตกาเลเยว อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, พหู วต อนฺเตวาสิเก ลภิ, ตสฺส อาคตกาเล มยา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.กุลบุตร ท. สอง ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสวัตถีโดยปกติ เป็นสหายกัน เป็น ไปแล้ว สู่วิหาร ฟังแล้ว ซึ่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ละแล้ว ซึ่งกาม ท. บวชถวายแล้ว ซึ่งอก ในพระศาสนาของพระศาสดา อยู่แล้ว ในสำนัก ของพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ ท. สิ้นปี ท. ห้า เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ทูลถามแล้ว ซึ่งธุระ ในพระศาสนา ฟังแล้ว ซึ่งวิปัสสนาธุระด้วย ซึ่งคันถธุระด้วย โดยพิสดาร อ.ภิกษุ รูปหนึ่ง กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ข้าพระองค์ เป็นผู้บวชแล้ว เป็น ในกาลแห่งตนเป็นคนแก่ จักไม่อาจ เพื่ออันยังคันถธุระให้เต็ม แต่ว่า อ.ข้าพระองค์ ยังวิปัสสนาธุระ จักให้เต็ม ดังนี้ ก่อน ยังพระศาสดา ให้ตรัสบอกแล้ว ซึ่งวิปัสสนา เพียงไร แต่ความเป็นแห่งพระอรหันต์ พากเพียรอยู่พยายามอยู่ บรรลุแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระอรหันต์ กับ ด้วยปฏิสัมภิทา ท. ฯ ส่วนว่า อ.ภิกษุ นอกนี้ คิดแล้ว ว่า อ.เรา ยังคันถธุระ จักให้เต็ม ดังนี้ เรียนแล้วซึ่งพระพุทธพจน์ คือ ซึ่งหมวดแห่งปิฎกสามโดยลำดับ ย่อมกล่าว ซึ่งธรรม ย่อมสวด สวดด้วยเสียง ในที่แห่งตนทั้งไปแล้วทั้งไปแล้ว ย่อมเที่ยวบอกอยู่ซึ่งธรรม แก่ร้อยแห่งภิกษุ ท. เป็นอาจารย์ ของคณะใหญ่ ท. สิบแปด ได้เป็นแล้ว ฯ อ.ภิกษุ ท. เรียนแล้ว ซึ่งพระกัมมัฏฐาน ในสำนักของพระศาสดาไปแล้ว สู่ที่เป็นที่อยู่ แห่งพระถระ นอกนี้ ตั้งอยู่แล้ว ในโอวาท ของพระเถระนั้น บรรลุแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระอรหันต์ ไหว้แล้ว ซึ่งพระถระ ย่อมกล่าวว่า อ.กระผม ท. เป็นผู้ใคร่เพื่ออันเห็น ซึ่งพระศาสดา ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระถระ ส่งไปแล้ว ด้วยคำ ว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ.ท่าน ท. จงไป อ.ท่าน ท. ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา จงไหว้ ซึ่งพระถระผู้ใหญ่แปดสิบ ท. ตามคำของเรา อ.ท่าน ท. จงกล่าวว่า อ.อาจารย์ ของกระผม ท. ย่อมไหว้ ซึ่งท่าน ดังนี้ แม้กะพระเถระผู้เป็นสหาย ของเรา ดังนี้ ฯ อ.ภิกษุ ท. เหล่นั้น ไปแล้ว สู่วิหารถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดาด้วยนั่นเทียว ไหว้แล้ว ซึ่งพระเถระผู้ใหญ่แปดสิบ ท. ด้วย ไปแล้ว สู่สำนัก ของพระเถระผู้เรียนซึ่งคัมภีร์ ย่อมกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.อาจารย์ ของกระผม ท. ย่อมไหว้ ซึ่งท่าน ดังนี้ ฯ ก็ ครั้นเมื่อคำว่า อ.อาจารย์ ของท่านน ท. นั่น ชื่อว่าเป็นใคร ย่อมเป็น ดังนี้ อันพระเถระผู้เรียนซึ่งคัมภีร์ นอกนี้ กล่าวแล้ว อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น ย่อมกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.อาจารย์ ของกระผม ท. นั่น เป็นภิกษุผู้เป็นสหาย ของท่าน ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. เมื่อพระเถระส่งข่าวเยี่ยมอย่างนี้เรื่อย ๆ อยู่ ภิกษุนั้นอดทนอยู่ได้สิ้นกาลเล็กน้อย ภายหลังไม่สามารถจะอดทนอยู่ได้ เมื่อพวกอาคันตุกภิกษุเรียนว่า ท่านอาจารย์ของพวกกระผมนมัสการใต้เท้า ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า อาจารย์ของพวกท่านนั่นเป็นใคร ฯ เมื่ออาคันตุกภิกษุทั้งหลายเรียนว่า เป็นภิกษุผู้เป็นสหายของใต้เท้า ขอรับ จึงกล่าวว่า ก็อะไรเล่า ที่พวกท่านเรียนในสำนักของภิกษุนั้น บรรดานิกายมีทีฆนิกายเป็นต้น นิกายใดนิกายหนึ่งหรือ หรือว่า บรรดาปิฎก ๓ ปิฎกหนึ่งหรือ ที่พวกท่านได้เรียนแล้วดังนี้แล้ว คิดว่า สหายของเราย่อมไม่รู้จักคาถาแม้ประกอบ ด้วย ๔ บท ถือบังสุกุลเข้าป่าตั้งแต่ในคราวบวชแล้วนั่นเอง ยังได้อันเตวาสิกมากมายหนอ ในกาลที่เธอมา เราควรถามปัญหาดู ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

แปลโดยพยัญชนะ :
(โสเรยฺยเถรตฺวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๘๑-๘๒)

๑. ชีวโกปิ โข โกมารภจฺโจ ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิ ฯ สตฺถา  “นนุ ชีวก วิหาเร  ภิกฺขุ อตฺถีติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ ฯ มหาปนฺถโก  “นนุ ภนฺเต วิหาเร นตฺถิ ภิกฺขูติ อาห ฯ สตฺถา  “อตฺถิ ชีวกาติ อาห ฯ ชีวโก  “เตนหิ ภเณ คจฺฉ วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา ชานาหีติ  ปุริสํ เปเสสิ ฯ ตสฺมึ ขเณ จูฬปนฺถโก  “มยฺหํ ภาติโก ‘วิหาเร ภิกฺขู นตฺถีติ ภณติ, วิหาเร ภิกฺขูนํ  อตฺถิภาวมสฺส ปกาเสสฺสามีติ สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูนญฺเญว ปูเรสิ: เอกจฺเจ ภิกฺขู จีวรกมฺมํ  กโรนฺติ, เอกจฺเจ รชนกมฺมํ กโรนฺติ, เอกจฺเจ สชฺฌายํ กโรนฺติ; เอวํ อญฺญมญฺญํ อสทิสํ ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิ ฯ โส ปุริโส วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา  “อยฺย สกลอมฺพวนํ ภิกฺขูหิ ปริปุณฺณนฺติ  ชีวกสฺส อาโรเจสิ ฯ  อถ สตฺถา ตํ ปุริสํ อาห  “วิหารํ คนฺตฺวา ‘สตฺถา จูฬปนฺถกํ นาม ปกฺโกสตีติ  วเทหีติ ฯ เตน คนฺตฺวา ตถา วุตฺเต,  “อหํ จูฬปนฺถโก อหํ จูฬปนฺถโกติ มุขสหสฺสํ อุฏฺฐหิ ฯ โส  ปุริโส ปุน คนฺตฺวา  “สพฺเพปิ กิร ภนฺเต จูฬปนฺถกาเยว นามาติ อาห ฯ  “เตนหิ คนฺตฺวา, โย ปฐมํ  ‘อหํ จูฬปนฺถโกติ วทติ, ตํ หตฺเถ คณฺห, อวเสสา อนฺตรธายิสฺสนฺตีติ ฯ โส ตถา อกาสิ ฯ ตาวเทว สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู อนฺตรธายึสุ ฯ เถโร เตน ปุริเสน สทฺธึ อคมาสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(โสเรยฺยเถรตฺวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๘๒)

๒. สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ชีวกํ อามนฺเตสิ  “ชีวก จูฬปนฺถกสฺส ปตฺตํ คณฺห, อยนฺเต  อนุโมทนํ กริสฺสตีติ ฯ ชีวโก ตถา อกาสิ ฯ เถโร สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย ตีณิ ปิฏกานิ  สงฺโขเภตฺวา อนุโมทนํ อกาสิ ฯ สตฺถา อุฏฺฐายาสนา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารํ คนฺตฺวา, ภิกฺขูหิ วตฺเต ทสฺสิเต, อุฏฺฐายาสนา คนฺธกุฏิปมุเข ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุคโตวาทํ ทตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา สุรภิคนฺธวาสิตํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ อุปคโต ฯ

อถ สายณฺหสมเย ภิกฺขู อิโต จิโต จ สโมสริตฺวา รตฺตกมฺพลสาณิยา ปริกฺขิตฺตา วิย นิสีทิตฺวา สตฺถุ คุณกถํ อารภึสุ  “อาวุโส มหาปนฺถโก จูฬปนฺถกสฺส อชฺฌาสยํ อชานนฺโต จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถํ อุคฺคณฺหาเปตุํ น สกฺโกติ, ‘ทนฺโธ อยนฺติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิ; สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อตฺตโน อนุตฺตรธมฺมราชตาย เอกสฺมิญฺเญว อนฺตราภตฺเต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ อทาสิ, ตีณิ ปิฏกานิ สห ปฏิสมฺภิทาหิเยว อาคตานิ; อโห พุทฺธานํ พลนฺนาม มหนฺตนฺติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. แม้ อ.หมอชีวกแล ผู้โกมารภัจ น้อมเข้าไปแล้ว ซึ่งน้ำเพื่อทักษิณา แก่พระทศพล ฯ  อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนชีวก อ.ภิกษุ ในวิหาร มีอยู่ มีใช่หรือ ดังนี้ ทรงปิดแล้ว ซึ่งบาตร ด้วยพระหัตถ์ ฯ อ.พระมหาปันถกะ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ภิกษุ ในวิหาร ย่อมไม่มี มิใช่หรือ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนชีวก อ.ภิกษุในวิหาร มีอยู่ ดังนี้ ฯ อ.หมอชีวก ส่งไปแล้ว ซึ่งบุรุษด้วยคำว่า แน่ะพนาย ถ้าอย่างนั้น อ.เธอ จงไป อ.เธอ จงรู้ ซึ่งความที่แห่งภิกษุ ท. ในวิหาร มีอยู่ หรือ หรือว่า ซึ่งความที่แห่งภิกษุ ท. ในวิหาร ไม่มีอยู่ ดังนี้ ฯ ในขณะนั้น อ.พระจูฬปันถกะ คิดแล้วว่า อ.พี่ชาย ของเรา ย่อมกล่าวว่า อ.ภิกษุ ท. ในวิหาร ย่อมไม่มี ดังนี้  อ.เรา จักประกาศ ซึ่งความที่แห่งภิกษุ ท. ในวิหาร มีอยู่ แก่พี่ชายนั้น ดังนี้ ยังอัมพวัน ทั้งสิ้น ให้เต็มแล้ว ด้วยภิกษุ ท. นั่นเทียว; อ.ภิกษุ ท. บางพวก ย่อมกระทำ ซึ่งกรรมคือการเย็บซึ่งจีวร อ.ภิกษุ ท. บางพวก ย่อมกระทำซึ่งกรรมคือการย้อม อ.ภิกษุ ท. บางพวก ย่อมกระทำ ซึ่งการสาธยาย;  อ.พระจูฬปันถกะ เนรมิตแล้ว ซึ่งพันแห่งภิกษุ อันไม่เช่นกับ ซึ่งกันและกัน ด้วยประการฉะนี้ ฯ  อ.บุรุษนั้น เห็นแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. มากในวิหาร กลับแล้ว บอกแล้ว แก่หมอชีวกว่า ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า  อ.อัมพวันทั้งสิ้น เต็มรอบแล้ว ด้วยภิกษุ ท. ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว กะบุรุษนั้นว่า อ.เธอ ไปแล้ว สู่วิหาร จงกล่าวว่า อ.พระศาสดา ย่อมรับสั่งหา ชื่อ ซึ่งพระจูฬปันถกะ ดังนี้ ดังนี้ ฯ ครั้นเมื่อคำอย่างนั้น อันบุรุษนั้น ไปแล้ว กล่าวแล้ว อ.พันแห่งปาก ตั้งขึ้นแล้วว่า อ.เรา เป็นผู้ชื่อว่าจูฬปันถกะ ย่อมเป็น อ.เรา เป็นผู้ชื่อว่า จูฬปันถกะ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.บุรุษนั้น ไปแล้ว อีก กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้ยินว่า อ.ภิกษุ ท. แม้ทั้งปวง เป็นผู้ชื่อว่าจูฬปันถกะนั่นเทียว ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ.เธอ ไปแล้ว จงจับ ซึ่ง – อ.ภิกษุ ใด ย่อมกล่าวว่า อ.เรา เป็นผู้ชื่อว่าจูฬปันถกะ ย่อมเป็น ดังนี้ ก่อน,- ภิกษุนั้น ที่มือ อ.ภิกษุ ท. ผู้เหลือง จักหายไป ดังนี้ ฯ อ.บุรุษนั้น ได้กระทำแล้ว เหมือนอย่างนั้น ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มีพันเป็นประมาณ หายไปแล้ว ในขณะนั้นนั่นเทียว ฯ อ.พระเถระ ได้ไปแล้ว กับ ด้วยบุรุษนั้น

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในเวลาเสร็จภัตกิจ พระบรมศาสดาตรัสเรียกหมอชีวกมาด้วยพระดำรัสว่า ชีวก เธอจงรับบาตรของจูฬปันถกเกิด จูฬปันถกนี้จักทำอนุโมทนาแก่เธอ ฯ หมอชีวกได้ทำอย่างนั้นแล้ว ฯ พระเถระบันลือสีหนาทยังพระไตรปิฎกให้กระฉ่อนแล้ว ดุจราชสีห์หนุ่ม ได้ทำอนุโมทนา ฯ พระบรมศาสดาเสด็จลุกจาออาสนะ แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปสู่วิหาร เมื่อภิกษุทั้งหลายแสดงวัตรแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ ประทับยืนที่หน้ามุขพระคันธกุฎี ประทานพระโอวาทแห่งพระสุคต ตรัสบอกกรรมฐานแก่ภิกษุสงฆ์ ทรงส่งภิกษุสงฆ์ไปแล้ว เสด็จเข้าไปสู่พระคันธกุฎีที่อบด้วยกลิ่นหอมฟุ้ง ทรงบรรทมสีหไสยา โดยพระปรัศเบื้องขวา ฯ

ครั้นในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกันข้างนี้และข้างนี้ ดุจแวดวงด้วยม่านฟ้ากัมพลแดง ปรารภถึงคุณกถาของพระบรมศาสดาว่า ท่านผู้มีอายุพระมหาปันถก ไม่ทราบอัธยาศัยของพระจูฬปันถก จึงไม่สามารถจะให้เรียนคาถาบทเดียวโดยเวลา ๔ เดือนได้ ไล่ออกจากวิหาร ด้วยเข้าใจว่า ภิกษุรูปนี้โง่ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประทานพระอรหัตพร้อมทั้งปฏิสัมภิทาในระหว่างฉันอาหารมื้อเดียวเท่านั้น เพราะพระองค์เป็นพระธรรมราชาชั้นเยี่ยม พระไตรปิฎกก็มาพร้อมปฏิสัมภิทาทีเดียว น่าอัศจรรย์ ชื่อว่ากำลังของพระพุทธเจ้ายิ่งใหญ่ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(โสเรยฺยตฺเถรวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๕๖)

๑. ปุริสลิงฺเค ปาตุภูตมตฺเตเยว, ตํ (โสเรยฺยํ) ตกฺกสิลาย เสฏฺฐิปุตฺโต อาห  “สมฺม สหายก อิเม เทฺว ทารกา ตว กุจฺฉิยํ วุตฺถตฺตา มํ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺตตฺตา อุภินฺนํปิ โน ปุตฺตาเอว, อิเธว  วสิสฺสาม, มา อุกฺกณฺฐีติ ฯ  “สมฺม อหํ เอเกน อตฺตภาเวน ปฐมํ ปุริโส หุตฺวา ปุน อิตฺถีภาวํ ปตฺวา  ปุน ปุริโส ชาโตติ วิปฺปการปฺปตฺโต; ปฐมํ มํ ปฏิจฺจ เทฺว ปุตฺตา นิพฺพตฺตา, อิทานิ เม กุจฺฉิโต เทฺว นิกฺขนฺตา; ‘สฺวาหํ เอเกนตฺตภาเวน วิปฺปการํ ปตฺวา ปุน เคเห วสิสฺสามีติ สญฺญํ มา กริ;  อหํ มม อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสาม; อิเม เทฺว ทารกา ตว ภารา โหนฺตุ, อิเมสุ มา ปมชฺชีติ  วตฺวา ปุตฺเต ปริจุมฺพิตฺวา ปริมชฺชิตฺวา ปิตุ นิยฺยาเทตฺวา นิกฺขมิตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิ ฯ  เถโรปิ ตํ ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา คณฺหิตฺวาว จาริกญฺจรมาโน อนุกฺกเมน สาวตฺถึ  อคมาสิ ฯ ตสฺส โสเรยฺยตฺเถโรติ นามํ อโหสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(โสเรยฺยตฺเถรวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๕๖-๑๕๗)

๒. ชนปทวาสิโน ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สงฺขุภิตฺวา โกตุหลชาตา อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉึสุ  “เอวํ กิร  ภนฺเตติ ฯ  “อามาวุโสติ ฯ  “ภนฺเต เอวรูปํปิ การณํ นาม โหติ; ตุมฺหากํ กิร กุจฺฉิยํ เทฺว ปุตฺตา   นิพฺพตฺตา, ตุมฺเห ปฏิจฺจ เทฺว ชาตา; เตสํ โว กตเรสุ พลวสิเนโห โหตีติ ฯ  “กุจฺฉิยํ วุตฺถเกสุ  อาวุโสติ ฯ อาคตาคตา นิพทฺธํ ตเถว ปุจฺฉนฺติ ฯ เถโร  “กุจฺฉิยํ วุตฺถเกสุเยว สิเนโห พลวาติ  ปุนปฺปุนํ กเถนโต หรายมาโน เอโกว นิสีทติ เอโก ว ติภฐติ ฯ โส เอวํ เอกตฺตุปคโต อตฺตภาเว  ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ อถ นํ อาคตาคตา ปุจฺฉนฺติ  “ภนฺเต เอวํ  กิร นามาโหสีติ ฯ  “อาม อาวุโสติ ฯ  “กตเรสุ โว สิเนโห พลวาติ ฯ  “มยฺหํ กตฺถจิ สิเนโห นาม  นตฺถีติ ฯ ภิกฺขู  “อยํ อภูตํ กเถติ, ปุริมทิวเสสุ ‘กุจฺฉิยํ วุตฺถปุตฺเตสุ สิเนโห พลวาติ วตฺวา อิทานิ   ‘มยฺหํ กตฺถจิ สิเนโห นตฺถีติ วทติ, อญฺญํ พฺยากโรติ ภนฺเตติ สตฺถารํ อาหํสุ ฯ สตฺถา  “น ภิกฺขเว  มยฺหํ ปุตฺโต อญฺญํ พฺยากโรติ, มม ปุตฺตสฺส สมฺมาปณิหิเตน จิตฺเตน มคฺคทสฺสนํ ทิฏฺฐกาลโต   ปฏฺฐาย น กตฺถจิ สิเนโห ชาโต; ยํ สมฺปตฺตึ เนว มาตา น ปิตา กาตุํ สกฺโกติ, ตํ อิเมสํ สตฺตานํ  อพฺภนฺตเร ปวตฺตํ จิตฺตเมว เทตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้นเมื่อเพศแห่งบุรุษ เป็นสักว่ามีปรากฏแล้วนั่นเทียว มีอยู่, อ.บุตรแห่งเศรษฐี ในพระนครชื่อว่าตักศิลา กล่าวแล้วว่า แน่ะสหาย ผู้มีธุระเสมอ อ.ทารก ท. สอง เหล่านี้ เป็นบุตร ของเรา ท. แม้ทั้งสองนั่นเทียว ย่อมเป็น เพราะความที่แห่งทารก ท. สอง เหล่านี้ อยู่แล้ว ในท้อง ของท่านเพราะความที่แห่งทารก ท. สอง เหลานี้ อาศัยแล้ว ซึ่งเรา บังเกิดแล้ว อ.เรา ท. จักอยู่ ในที่นี้นั่นเทียว อ.ท่าน อย่ากระสันแล้ว (อยู่รำคาญใจแล้ว) ดังนี้ กะบุตรแห่งเศรษฐีชื่อว่าโสเรยยะนั้น ฯ  อ.บุตรแห่งเศรษฐี ชื่อว่าโสเรยยะนั้น กล่าวแล้วว่า แน่ะสหาย ผู้มีธุระเสมอ อ.เรา เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งประการอันแปลก คือ อ.เรา เป็นบุรุษ เป็น ก่อน ถึงแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งหญิงอีก เป็นบุรุษ เกิดแล้ว อีก ย่อมเป็น โดยอัตภาพหนึ่ง ย่อมเป็น อ.บุตร ท.สอง อาศัยแล้ว ซึ่งเรา บังเกิดแล้ว ก่อน  อ.บุตร ท. สอง ออกแล้ว จากท้องของเรา ในกาลนี้ อ.ท่าน อย่ากระทำแล้ว ซึ่งความสำคัญว่า อ.เรานั้นถึงแล้ว ซึ่งประการอันแปลก โดยอัตภาพหนึ่ง จักอยู่ ในเรือน อีก ดังนี้ อ.เรา จักบวช ในสำนัก ของพระผู้เป็นเจ้า ของเรา อ.ทารก ท. สอง เหล่านี้เป็นภาระ ของท่าน จงเป็น อ.ท่าน อย่าประมาทแล้ว ในทารก ท. สอง เหล่านี้ ดังนี้ จูบแล้ว ซึ่งบุตร ท. ลูบคลำแล้ว มอบให้แล้ว แก่บิดา ออกแล้วบวชแล้ว ในสำนักของพระเถระ ฯ แม้ อ.พระเถระ ยังบุตรของเศรษฐีชื่อว่าโสเรยยะนั้น ให้บวชแล้ว ให้อุปสมบทแล้ว พาเที่ยวไปอยู่ สู่ที่จาริกเทียว ได้ไปแล้ว สู่พระนครชื่อสาวัตถี โดยลำดับ ฯ อ.คำว่า อ.พระเถระชื่อว่า โสเรยยะ ดังนี้ เป็นชื่อ ของภิกษุนั้น ได้เป็นแล้ว ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พวกชาวชนบทรู้เรื่องนั้นแล้ว ล่ำลือ เกิดความตื่นเต้น เข้าไปถามว่า ได้ทราบว่า เรื่องเป็นจริงอย่างนั้นหรือ ขอรับ ฯ พระโสเรยยะตอบว่า ใช่ ผู้มีอายุ ฯ พวกชาวชนบทถามว่า พระคุณเจ้า ชื่อว่าเหตุแม้เห็นปานนี้ ย่อมมีได้ เขาเล่าลือกันว่า บุตร ๒ คน บังเกิดในท้องของท่าน บุตร ๒ คน อาศัยท่านเกิด บรรดาบุตร ๒ ฝ่ายนั้น ท่านมีความรักในบุตรฝ่ายไหนมาก ฯ พระโสเรยยะตอบว่า มีความรักในบุตรฝ่ายที่อยู่ในท้องมาก ผู้มีอายุ ฯ พวกชนผู้มาแล้ว ๆ ก็ถามอย่างนั้นนั่นแหละอยู่เสมอ ฯ พระเถระพูดอยู่บ่อย ๆ ว่า มีความรักในบุตรฝ่ายที่อยู่ในท้องฝ่ายเดียวเท่านั้นมาก รำคาญใจอยู่ จึงนั่งอยู่ผู้เดียว ยืนอยู่ผู้เดียวก่อน ฯ พระเถระนั้นเข้าถึงความเป็นผู้เดียวอย่างนี้ เริ่มตั้งความสิ้นไปและความเสื่อมไปในอัตภาพ บรรลุพระอรหัตต์ พร้อมกับปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้ว ฯ  ต่อมา พวกชนผู้มาแล้ว ๆ ถามท่านว่า พระคุณเจ้าได้ทราบว่า เหตุชื่ออย่างนี้ ได้มีแล้วหรือ ฯ พระโสเรยยะตอบว่า ใช่ ผู้มีอายุ ฯ พวกชนถามว่า ท่านมีความรักในบุตรฝ่ายไหนมาก ฯ  พระโสเรยยะ ตอบว่า ขึ้นชื่อว่าความรักในบุตรคนไหน ๆ ของเรา ไม่มี ฯ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลพระบรมศาสดาว่า พระโสเรยยะนี้พูดไม่จริง ในวันก่อน ๆ พูดว่า มีความรักในบุตรฝ่ายที่อยู่ในท้องมาก บัดนี้ พูดว่า เราไม่มีความรักในบุตรคนไหน ๆ ย่อมพยากรณ์พระอรหัตผล พระเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย บุตรของเรา พยากรณ์อรหัตผลหามิได้ ตั้งแต่เวลาที่บุตรของเราเห็นมรรคทัสสนะด้วยจิตที่ตั้งไว้ชอบแล้ว ความรักในบุตรคนไหน ๆ ไม่เกิดแล้ว จิตที่เป็นไปในภายในของสัตว์เหล่านี้เท่านั้น ย่อมให้สมบัติที่มารดาบิดาไม่อาจกระทำให้ได้ ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐

แปลโดยพยัญชนะ :
(มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๙-๑๐)

๑. อตีเต กิรายสฺมา มหากปฺปิโน ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ปาทมูเล กตาภินีหาโร สํสาเร  สํสรนฺโต พาราณสิโต อวิทูเร เอกสฺมึ เปสการคาเม เชฏฺฐกเปสกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ ตทา  สหสฺสมตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา อฏฺฐ มาเส หิมวนฺเต วสิตฺวา วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส ชนปเท วสนฺติ ฯ  เต เอกวารํ พาราณสิยา อวิทูเร โอตริตฺวา  “เสนาสนกรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ยาจถาติ รญฺโญ  สนฺติกํ อฏฺฐ ปจฺเจกพุทฺเธ ปหิณึสุ ฯ ตทา ปน รญฺโญ วปฺปมงฺคลกาโล โหติ ฯ โส  “ปจฺเจกพุทฺธา   กิราคตาติ สุตฺวา นิกฺขมิตฺวา อาคตการณํ ปุจฺฉิตฺวา  “อชฺช ภนฺเต โอกาโส นตฺถิ, เสฺว อมฺหากํ  วปฺปมงฺคลํ, ตติยทิวเส กริสฺสามีติ วตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อนิมนฺเตตฺวาว ปาวิสิ ฯ ปจฺเจกพุทฺธา  “อญฺญํ คามํ ปวิสิสฺสามาติ ปกฺกมึสุ ฯ ตสฺมึ ขเณ เชฏฺฐกเปสการสฺส ภริยา เกนจิเทว กรณีเยน  พาราณสึ คจฺฉนฺตี เต ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา  ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา  สทฺธา ปญฺญาสมฺปนฺนา อิตฺถี  “เสฺว ภนฺเต อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ นิมนฺเตสิ ฯ  “พหุกา มยํ  ภคินีติ ฯ  “กิตฺตกา ภนฺเตติ ฯ  “สหสฺสมาตฺตา ภคินีติ  “ภนฺเต อิมสฺมึ คาเม สหสฺสมตฺตา วสิมฺหา,  เอเกโก เอเกกสฺส ภิกฺขํ ทสฺสติ, ภิกฺขํ อธิวาเสถ, อหเมว ตุมฺหากํ วสนฏฺฐานํปิ การาเปสฺสามีติ  อาห ฯ ปจฺเจกพุทฺธา อธิวาสยึสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑๐)

๒. สา คามํ ปวิสิตฺวา อุคฺโฆเสสิ  “อหํ สหสฺสมตฺเต ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา นิมนฺเตสึ,  อยฺยานํ นิสีทนฏฺฐานํ สํวิทหถ, ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทถาติ, คามมชฺเฌ มณฺฑปํ การาเปตฺวา  อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน โภชเนน ปริวิสิตฺวา   ภตฺตกิจฺจาวสาเน ตสฺมึ คาเม สพฺพา อิตฺถิโย อาทาย ตาหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺเธ วนฺทิตฺวา เตมาสํ  วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน คาเม อุคฺโฆเสสิ  “อมฺมตาตา เอเกกกุลโต เอเกโก ปุริโส  วาสีอาทีนิ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสมฺภาเร อาหริตฺวา อยฺยานํ วสนฏฺฐานํ กโรตูติ ฯ  คามวาสิโน ตสฺสา วจเน ฐตฺวา เอเกโก เอเกกํ กตฺวา สทฺธึ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนหิ  ปณฺณสาลาสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลายํ วสฺสูปคเต ปจฺเจกพุทฺเธ  “อหํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิสฺสามิ, อหํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิสฺสามีติ อุปฏฺฐหึสุ ฯ วสฺสํ วุตฺถกาเล อตฺตโน อตฺตโน  ปณฺณสาลาย วสฺสํ วุตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ จีวรสาฏเก สชฺเชถาติ สมาทเปตฺวา เอเกกสฺส   สหสฺสมูลํ  จีวรํ ทาเปสิ ฯ ปจฺเจกพุทฺธา วุตฺถวสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมึสุ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นไปล่วงแล้ว อ.พระมหากัปปินะ ผู้มีอายุเป็นผู้มีอภินิหารอันกระทำแล้ว ณ ที่ใกล้แห่งพระบาท ของพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระ เป็น ท่องเที่ยวไปอยู่ในสงสาร เป็นช่างหูกผู้เจริญที่สุด เป็น บังเกิดแล้ว ในหมู่บ้านของช่างหูกแห่งหนึ่ง ในที่อันไม่ไกล แต่พระนครชื่อว่าพาราณสี ฯ ในกาลนั้น อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ผู้มีพันหนึ่งเป็นประมาณ อยู่แล้ว ในป่าชื่อว่าหิมพานต์ สิ้นเดือน ท. แปล ย่อมอยู่ ในชนบท สิ้นเดือน ท. สี่ อันมีในฤดูฝน ฯ อ. พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น หยั่งลงแล้ว ในที่อันไม่ไกลจากพระนครชื่อว่าพาราณสี สิ้นวาระหนึ่ง ส่งไปแล้ว ซึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. แปด สู่สำนัก ของพระราชา ด้วยคำว่า อ.ท่าน ท. จงขอ ซึ่งหัตถกรรม เพื่อประโยชน์แก่อันกระทำซึ่งเสนาสนะ ดังนี้ ฯ ก็ อ.กาลนั้น เป็นกาลเป็นที่กระทำซึ่งมงคลในเพราะการหว่าน ของพระราชา ย่อมเป็น^* ฯ อ.พระราชานั้น ทรงสดับแล้วว่าได้ยินว่า อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. มาแล้ว ดังนี้ เสด็จออกแล้ว ตรัสถามแล้ว ซึ่งเหตุแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. มาแล้ว ตรัสแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.โอกาส ย่อมไม่มี ในวันนี้ อ.มงคลในเพราะการหว่าน ของเรา ท. ย่อมมี ในวันพรุ่งนี้ อ.เรา จักกระทำ ในวันที่สาม ดังนี้ ไม่นิมนต์แล้วเทียว ซึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ได้เสด็จเข้าไปแล้ว ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ปรึกษากันแล้วว่า อ.เรา ท. จักเข้าไป สู่หมู่บ้านอื่น ดังนี้ หลีกไปแล้ว ฯ ในขณะนั้น อ.ภรรยา ของช่างหูกผู้เจริญที่สุด ไปอยู่ สู่พระนครชื่อว่าพาราณสี ด้วยกิจอันตนพึงกระทำ บางอย่างนั่นเทียว เห็นแล้ว ซึ่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น ไหว้แล้ว ถามแล้ว ฟังแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปทั่วนั้น จำเดิมแต่ต้น เป็นหญิงผู้มีศรัทธา ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยปัญญา เป็น นิมนต์แล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ท่าน ท. ขอจงรับ ซึ่งภิกษา ของดิฉัน ท. ในวันพรุ่งนี้ ดังนี้ ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. เหล่านั้น กล่าวแล้วว่า ดูก่อนน้องหญิง อ.เรา ท. เป็นผู้มาก ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.หญิงนั้น ถามแล้วว่า  ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ท่าน ท. เป็นผู้มีประมาณ เท่าไร ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. กล่าวแล้วว่า ดูก่อนน้องหญิง  อ.เรา ท. เป็นผู้มีพันหนึ่ง เป็นประมาณ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.หญิงนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ดิฉัน ท. เป็นผู้มีพันหนึ่ง เป็นประมาณ เป็นอยู่แล้ว ในหมู่บ้านนี้ อ.บุคคล คนหนึ่ง ๆ จักถวาย ซึ่งภิกษา แก่พระผู้เป็นเจ้ารูปหนึ่ง ๆ อ.ท่าน ท. ยังภิกษา จงให้อยู่ทับ อ.ดิฉันนั่นเทียว จักยังบุคคลให้กระทำ แม้ซึ่งที่เป็นที่อยู่ เพื่อท่าน ท. ดังนี้ ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า ท. ยังคำนิมนต์ ให้อยู่ทับแล้ว ฯ

^*ก็ อ.กาลเป็นที่เป็นกระทำซึ่งมงคลในเพราะการหว่าน ของพระราชา ย่อมมี ในกาลนั้น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ภรรยาหัวหน้าช่างหูกนั้นเข้าไปยังหมู่บ้าน ป่าวร้องว่า เราเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณพันองค์ จึงนิมนต์ไว้แล้ว ท่านทั้งหลายจงจัดแจงที่นั่งแด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย จงเตรียมอาหารทั้งหลายมีข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น แด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายเถิด ดังนี้แล้ว ให้สร้างปะรำในท่ามกลางหมู่บ้าน ปูอาสนะไว้ ในวันรุ่งขึ้น นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายให้นั่ง อังคาสด้วยโภชนะอันประณีต ในเวลาเสร็จภัตกิจ พาหญิงทั้งหลายในหมู่บ้านนั้นไปไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายพร้อมกับหญิงเหล่านั้น รับเอาปฏิญญาเพื่อประโยชน์แก่การอยู่ตลอดสามเดือน ป่าวร้องในหมู่บ้านอีกว่า พ่อแม่ทั้งหลาย บุรุษแต่ละคน จากแต่ละตระกูล จงถือเอาเครื่องมือมีมีดเป็นต้นเข้าไปป่า นำเอาทัพพสัมภาระมาสร้างที่อยู่สำหรับพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ฯ พวกชาวบ้านดำรงอยู่ในถ้อยคำของนางแล้ว คนแต่ละคน ทำที่อยู่คนละหลัง แล้วให้สร้างบรรณสาลาพันหลัง พร้อมกับที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน แล้วอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เข้าจำพรรษา ในบรรณศาลาของตน ๆ ด้วยตั้งใจว่า เราจักอุปัฏฐากโดยเคารพ เราจักอุปัฏฐาก โดยเคารพ ฯ ในเวลาอยู่จำพรรษาแล้ว นางชักชวนว่า ท่านทั้งหลายจงตระเตรียมผ้าเพื่อจีวร (ถวาย) แด่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในบรรณศาลาของตน ๆ เถิด แล้วให้ถวายจีวรมีค่าพันหนึ่งแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ๆ ฯ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย อยู่จำพรรษาแล้วกระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๓๕-๓๖)

๑. อถสฺส (ปณฺฑิตสามเณรสฺส) คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ ฯ โส   “กินฺนุ โข การณนฺติ อุปธาเรนฺโต  “ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ  กริสฺสามีติ นิวตฺโต, มยาปิ ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา, จตฺตาโร มหาราเช อามนฺเตตฺวา “วิหารสฺส อุปวเน วิจรนฺเต สกุเณ ปลาเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ คณฺหถาติ วตฺวา, จนฺทเทวปุตฺตํ  “จนฺทมณฺฑลํ  อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหีติ, สุริยเทวปุตฺตํ  “สุริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหีติ วตฺวา, สยํ คนฺตฺวา  อาวิญฺชนรชฺชุฏฺฐาเน อารกฺขํ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ ฯ วิหาเร ปุราณปณฺณสฺสาปิ สทฺโท นาโหสิ ฯ  สามเณรสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ ฯ โส อนฺตราภตฺเตเยว อตฺตภาวํ สมฺมสิตฺวา ตีณิ ผลานิ ปาปุณิ ฯ  เถโรปิ  “สามเณโร วิหาเร นิสินฺโน, ตสฺส อุปกปฺปนกํ โภชนํ อสุกกุเล นาม สกฺกา ลทฺธุนฺติ  เอกํ เปมคารวยุตฺตํ อุปฏฺฐากกุลํ อคมาสิ ฯ ตตฺถ จ มนุสฺสา ตํ ทิวสํ โรหิตมจฺเฉ ลภิตฺวา เถรสฺเสว  อาคมนํ โอโลเกนฺตา นิสีทึสุ ฯ เต เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา  “ภนฺเต ภทฺทกํ โว กตํ อิธาคจฺฉนฺเตหีติ  อนฺโต ปเวเสตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา โรหิตมจฺฉรเสน ปิณฺฑปาตํ อทํสุ ฯ เถโร หรณาการํ  ทสฺเสสิ ฯ มนุสฺสา  “ปริภุญฺชถ ภนฺเต, หรณกภตฺตํปิ ลภิสฺสถาติ วตฺวา เถรสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปตฺตํ โรหิตมจฺฉรสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทํสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๓๖)

๒. เถโร  “สามเณโร เม ฉาโตติ สีฆํ อคมาสิ ฯ สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ สกาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา  วิหารํ คนฺตฺวา  “ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามีติ นิวตฺโต; นิปฺปชฺชิสฺสติ นุ โข อสฺส ปพฺพชิตกิจฺจนฺติ อุปธาเรนฺโต ติณฺณํ ผลานํ ปตฺตภาวํ  ญตฺวา  “อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ นตฺถีติ อาวชฺเชนฺโต  “อตฺถีติ ทิสฺวา  “ปุเรภตฺตเมว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ  น สกฺขิสฺสตีติ อุปธาเรนฺโต  “สกฺขิสฺสตีติ อญฺญาสิ ฯ อถสฺส เอตทโหสิ  “สารีปุตฺโต สามเณรสฺส ภตฺตมาทาย สีฆมาคจฺฉติ, อนฺตรายํปิสฺส กเรยฺย, ทฺวารโกฏฺฐเก อารกฺขํ คเหตฺวา นิสีทิสฺสามิ,  อถ นํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิสฺสามิ, ตสฺมึ วิสฺสชฺชมาเน สามเณโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ  ปาปุณิสฺสตีติ ตโต คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา สมฺปตฺตํ เถรํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ ฯ ปุฏฺฐปญฺเห  เถโร วิสฺสชฺเชสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. อาสนะ ของท้าวสักกะ แสดงแล้ว ซึ่งอาการอันร้อนด้วยเดชแห่งคุณ ของสามเณรชื่อว่าบัณฑิตนั้น ฯ อ. ท้าวสักกะนั้น ทรงใคร่ครวญอยู่ว่า อ. เหตุอะไรหนอแล จักมี ดังนี้ ทรงพระดำริแล้วว่า อ. สามเณรชื่อว่าบัณฑิต ให้แล้ว ซึ่งบาตรและจีวร แก่พระอุปัชฌาย์ กล่าวแล้วว่า อ. กระผมจักกระทำ ซึ่งสมณธรรม ดังนี้ กลับแล้ว อ. อัน แม้อันเรา ไปในที่นั้น ย่อมควร ดังนี้ ตรัสเรียกมาแล้ว ซึ่งท้าวมหาราช ท. ๔ ตรัสแล้วว่า อ. ท่าน ท. ยังนก ท. ตัวบินเที่ยวไปอยู่ ในที่ใกล้แห่งป่า แห่งวิหาร ให้หนีไปแล้ว จงถือเอา ซึ่งการอารักขา โดยรอบ ดังนี้ ตรัสแล้ว กะเทพบุตรชื่อว่าจันทะว่า อ. ท่าน คร่ามาแล้ว ซึ่งมณฑลแห่งพระจันทร์ จงยึดไว้ ดังนี้ ตรัสแล้ว กะเทพบุตรชื่อว่าสุริยะว่า อ. ท่าน คร่ามาแล้ว ซึ่งมณฑลแห่งพระอาทิตย์ จงยึดไว้ ดังนี้ ได้เสด็จไปแล้ว เอง ได้ทรงถือเอาแล้ว ซึ่งการอารักขา ในที่แห่งเชือกเป็นเครื่องชัก ประทับยืนอยู่แล้ว ฯ  อ. เสียง แม้แห่งใบไม้เก่า ไม่ได้มีแล้ว ในวิหาร ฯ อ. จิต ของสามเณร เป็นธรรมชาติมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ได้เป็นแล้ว ฯ อ. สามเณรนั้น พิจารณาแล้ว ซึ่งอัตภาพ ในระหว่างแห่งภัตร นั่นเทียว บรรลุแล้ว ซึ่งผล ท. ๓ ฯ แม้ อ. พระเถระ คิดแล้วว่า อ. สามเณร นั่งแล้ว ในวิหาร อันเราอาจ เพื่ออันได้ ซึ่งโภชนะ อันเข้าไปสำเร็จ แก่สามณรนั้น ชื่อในตระกูลโน้น ดังนี้ ได้ไปแล้ว สู่ตระกูลแห่งอุปัฏฐาก อันประกอบแล้วด้วยความรักและความเคารพ ตระกูลหนึ่ง ฯ ก็ อ.มนุษย์ ท. ในตระกูลนั้น ได้แล้ว ซึ่งปลาตะเพียนแดง ท. ในวันนั้น นั่งแลดูอยู่แล้ว ซึ่งการมา แห่งพระเถระนั่นเทียว ฯ อ. ชน ท. เหล่านั้น เห็นแล้ว ซึ่งพระเกระ ผู้มาอยู่ กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมอันเจริญ อันท่าน ผู้มาอยู่ ในที่นี้ กระทำแล้ว ดังนี้ ยังพระถระให้เข้าไปแล้ว ในภายใน ถวายแล้ว ซึ่งวัตถุ ท. มีข้าวต้มและของอันบุคคลพึงเคี้ยวเป็นต้น ได้ถวายแล้ว ซึ่งบิณฑบาต ด้วยรสแห่งปลาตะเพียนแดง ฯ อ. พระเถระ แสดงแล้ว ซึ่งอาการคืออันนำไป ฯ อ. มนุษย์ ท. กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ก่นผู้เจริญ อ.ท่าน จงฉันเถิด อ. ท่าน จักได้ ซึ่งภัตรอันเป็นส่วนแห่งภิกษุผู้นำไป ดังนี้ ยังบาตร ให้เต็มแล้ว ด้วยโภชนะอันปรุงแล้วด้วยรสแห่งปลาตะเพียนแดง ได้ถวายแล้ว ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งกิจด้วยภัตร แห่งพระเถระ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระเถระคิดว่า สามเณรของเราหิวแล้ว จึงได้รีบไป ฯ แม้พระบรมศาสดาก็ทรงเสวยแต่เช้าทีเดียวในวันนั้น เสด็จไปวิหาร ทรงใคร่ครวญว่า บัณฑิตสามณรให้บาตรและจีวรแก่พระอุปัชฌาย์ เรียนว่า กระผมจักทำสมณธรรมกลับไปแล้ว กิจแห่งบรรพชิตของเธอ จักสำเร็จหรือไม่ ทรงทราบว่า สามเณรบรรลุผล ๓ อย่างแล้ว จึงทรงพิจารณาว่า อุปนิสัยแห่งพระอรหัตจะมีหรือไม่มี ทรงเห็นว่า มีอยู่ ดังนี้แล้ว ทรงใคร่ครวญว่า สามเณรจักอาจเพื่อบรรลุพระอรหัตก่อนภัตรทีเดียว หรือจักไม่อาจ ได้ทรงทราบว่า จักอาจ ฯ ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความปริวิตกอย่างนี้ว่า สารีบุตรถือภัตรเพื่อสามเณรรีบมา รอจะพึงทำอันตรายแก่สามเณรนั้น ก็ได้ เราจักนั่งถือเอาอารักขาที่ซุ้มประตู เมื่อเป็นอย่างนั้น เราจักถามปัญหา ๔ ข้อกะเธอ เมื่อเธอแก้อยู่ สามเณรจักบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ดังนี้แล้ว จึงเสด็จไปจากวิหารนั้นประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตู ตรัสถามปัญหา ๔ ข้อกะพระเถระผู้มาถึงแล้ว ฯ พระเถระแก้ปัญหาอันพระบรมศาสดาตรัสถามแล้ว ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

แปลโดยพยัญชนะ :
(กุมภโฆสกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๖๖-๖๗)

๑. ราชคหนครสฺมึ หิ ราชคหเสฏฺฐิโน เคเห อหิวาตกโรโค อุปฺปชฺชติ ฯ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน, มกฺขิกํ อาทึ กตฺวา ยาว คาโว ปฐมํ ติรจฺฉานคตา มรนฺติ, ตโต ทาสกมฺมกรา, สพฺพปจฺฉา  เคหสามิกา; ตสฺมา โส โรโค สพฺพปจฺฉา เสฏฺฐิญฺจ ภริยญฺจ คณฺหิ ฯ เต โรคผุฏฺฐา ปุตฺตํ สนฺติเก  ฐิตํ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตํ อาหํสุ  “ตาต อิมสฺมึ กิร โรเค อุปฺปนฺเน, ภิตฺตึ  ภินฺทิตฺวา ปลาตา ชีวิตํ ลภนฺติ, ตฺวํ อมฺเห อโนโลเกตฺวา ยถา ตถา ปลายิตฺวา ชีวนฺโต ปุนาคนฺตฺวา, อมฺหากํ อสุกฏฺฐาเน จตฺตาฬีสธนโกฏิโย นิทหิตฺวา ฐปิตา, ตา อุทฺธริตฺวา ชีวิตํ กปฺเปยฺยาสีติ ฯ  โส เตสํ วจนํ สุตฺวา โรทมาโน มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา มรณภยภีโต ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา ปลายิตฺวา ปพฺพตคหนํ คนฺตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ ตตฺถ วสิตฺวา มาตาปิตุวสนฏฺฐานํ ปจฺจาคจฺฉิ ฯ  โส มาตาปิตูหิ ทินฺนสญฺญาวเสน ธนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ธนสฺส อโรคภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ  “มํ น โกจิ สญฺชานาติ,  สจาหํ ธนํ อุทฺธริตฺวา วลญฺชิสฺสามิ,  “เอเกน ทุคฺคเตน นิธิ อุทฺธริโตติ มํ คเหตฺวา วิเหเฐยฺยุํ;  ยนฺนูนาหํ ภตึ กตฺวา ชีเวยฺยนฺติ, อเถกํ ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา  “อตฺถิ โกจิ ภติเกน อตฺถิโกติ  ปุจฺฉนฺโต ภตกวีถึ ปาปุณิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(กุมภโฆสกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๖๗-๖๘)

๒. อถ นํ ภตกา ทิสฺวา  “สเจ อมฺหากํ เอกํ กมฺมํ กริสฺสสิ, ภตฺตเวตนํ ทสฺสามาติ อาหํสุ ฯ “กึ กมฺมํ นามาติ ฯ  “ปโพธนโจทนกมฺมํ: สเจ อุสฺสหสิ; ปาโต ว อุฏฺฐาย ตาตา อุฏฺฐหถ สกฏานิ   สนฺนยฺหถ, โคเณ โยเชถ, หตฺถิอสฺสาทีนํ ติณตฺถาย คมนเวลายํ, อมฺมา ตุมฺเหปิ อุฏฺฐหถ ยาคุํ  ปจถ, ภตฺตํ ปจถาติ วิจริตฺวา อาโรเจหีติ ฯ โส  “สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ ฯ อถสฺส สนฺติเก วสนตฺถาย เอกํ ฆรํ อทํสุ ฯ โส เทวสิกํ ตํ กมฺมํ อกาสิ ฯ

อถสฺส เอกทิวสํ ราชา พิมฺพิสาโร สทฺทมสฺโสสิ ฯ โส ปน สพฺพรวญฺญู อโหสิ ฯ ตสฺมา  “มหาธนสฺส ปุริสสฺเสโส สทฺโทติ อาห ฯ อถสฺส สนฺติเก  ฐิตา เอกา ปริจาริกา  “ราชา ยํ วา ตํ วา   น กเถสฺสติ, อิมํ มยา ญาตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา  “คจฺฉ ตาต เอตํ ชานาหีติ เอกํ ปุริสํ ปหิณิ ฯ โส  เวเคน คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา  “เอโก ภตกานํ ภติการโก กปณมนุสฺโส เอโสติ อาโรเจสิ ฯ  ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ตเถวาห ฯ  สาปิ ปริจาริกา ตเถว จินฺเตตฺวา ปุนปฺปุนํ เปเสตฺวา,  “กปณมนุสฺโสติ วุตฺเต, จินฺเตสิ  “ราชา  ‘กปณมนุสฺโส เอโสติ วจนํ สุตฺวาปิ น สทฺทหติ, ปุนปฺปุนํ ‘มหาธนสฺส ปุริสสฺเสโส สทฺโทติ  วทติ; ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน; ยถาสภาวโต เอตํ ญาตุํ วฏฺฏตีติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.อหิวาตกโรค (โรคอันเกิดแต่ลมมีพิษ เพียงดังว่าพิษแห่งงู) ย่อมเกิดขึ้น ในเรือนของราชคหเศรษฐี ในพระนครชื่อว่าราชคฤห์ ฯ ครั้นเมื่ออหิวาตกโรคนั้น เกิดขึ้นแล้ว อ.สัตว์ดิรัจฉาน ท. กระทำ ซึ่งแมลงวันให้เป็นต้น เพียรไร แต่โค ท. ย่อมตาย ก่อน ในลำดับนั้น อ.ทาสและกรรมกร ท. ย่อมตาย อ.เจ้าของแห่ง เรือน ท. ย่อมตาย ในกาลภายหลังแห่งชนทั้งปวง เพราะเหตุนั้น อ.โรค นั้น จับแล้ว ซึ่งเศรษฐีด้วย ซึ่งภรรยาด้วย ในกาลภายหลังแห่งชนทั้งปวง ฯ อ.เศรษฐีและภรรยา ท. เหล่านั้น ผู้อันโรคถูกต้องแล้ว แลดูแล้ว ซึ่งบุตรผู้ยืนอยู่แล้ว ในที่ใกล้ มีนัยน์ตา ท. อันเต็มแล้วด้วยน้ำตา กล่าวแล้ว กะบุตรนั้นว่า ดูก่อนพ่อ ได้ยินว่า ครั้นเมื่อโรค นี้ เกิดขึ้นแล้ว อ.ชน ท. ทำลายแล้ว ซึ่งฝา หนีไปแล้ว ย่อมได้ ซึ่งชีวิต อ.เจ้า ไม่แลดูแล้ว ซึ่งเรา ท. หนี ไปแล้ว โดยประการใด โดยประการนั้น เป็นอยู่อยู่ มาแล้ว อีก อ.โกฏิแห่งทรัพย์สี่สิบ ท. อันเรา ท. ฝังตั้งไว้แล้ว ในที่โน้น ขุดขึ้นแล้ว ซึ่งโกฏิแห่งทรัพย์ ท. เหล่านั้น พึงสำเร็จซึ่งชีวิต ดังนี้ ฯ อ.บุตร นั้น ฟังแล้ว ซึ่งคำ ของมารดาและบิดา ท. เหล่านั้น ร้องไห้อยู่ ไหว้แล้ว ซึ่งมารดาและบิดา ท. ผู้กลัวแล้ว ต่อภัยคือความตาย ทำลายแล้ว ซึ่งฝา หนีไปแล้ว ไปแล้ว สู่ชัฏแห่งภูเขา อยู่แล้ว ในที่นั้น สิ้นปี ท. สิบสอง กลับมาแล้ว สู่ที่เป็นที่อยู่ของมารดาและบิดา ฯ อ.บุรุษ นั้น ไปแล้ว สู่ที่แห่งทรัพย์ ด้วยสามารถแห่งสัญญาอันมารดาและบิดา ท. ให้แล้ว รู้แล้ว ซึ่งความที่แห่งทรัพย์ ด้วยสามารถแห่งสัญญาอันมารดา และบิดา ท. ให้แล้ว รู้แล้ว ซึ่งความที่แห่งทรัพย์เป็นทรัพย์มีโรคหามิได้ คิดแล้วว่า อ.ใคร ๆ ย่อมไม่รู้พร้อม ซึ่งเรา ถ้าว่า อ.เรา ขุดขึ้นแล้ว ซึ่งทรัพย์ จักใช้สอยไซร้

อ.ชน ท. คิดแล้วว่า อ.ขุมทรัพย์ อันบุรุษผู้ถึงแล้วซึ่งยากคนหนึ่ง ขุดขึ้นแล้ว ดังนี้ จับแล้ว ซึ่งเรา พึงเบียดเบียน กระไรหนอ อ.เรา กระทำแล้ว ซึ่งการรับจ้าง พึงเป็นอยู่ ดังนี้ ครั้งนั้น อ.บุรุษ นั้น นุ่งแล้ว ซึ่งผ้าเก่า ผืนหนึ่ง ถามอยู่ว่า อ.ใคร ๆ ผู้มีความต้องการ ด้วยบุคคลผู้กระทำซึ่งการรับจ้าง มีอยู่หรือ ดังนี้ ถึงแล้ว ซึ่งถนนอันเป็นที่อยู่ของนายจ้าง ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้นนั้น พวกนายจ้าเห็นบุรุษนั้นแล้ว กล่าวว่า ถ้าท่านจักกระทำการงานอย่างหนึ่งของพวกเรา พวกเราจักให้อาหารและค่าจ้าง ฯ บุรุษนั้นถามว่า ชื่องานอะไร ฯ พวกนายจ้างตอบว่า งานปลุกและงานเตือน ถ้าท่านสามารถ ท่านลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ทีเดียว เที่ยวไปบอกว่า พ่อทั้งหลาย จงลุกขึ้น จงผูกเกวียน จงเทียมโค เวลานี้เป็นเวลาไปหาหญ้า ของช้างและม้าเป็นต้น แม่ทั้งหลาย แม้พวกท่านก็จงลุกขึ้น จงต้มข้าวต้ม จงหุงข้าวสวย ดังนี้ ฯ บุรุษนั้นรับว่า ได้ ฯ ครั้งนั้น ชนทั้งหลายได้ให้เรือนหลังหนึ่งแก่บุรุษนั้น เพื่อเป็นที่พักอยู่ในที่ใกล้ ฯ บุรุษนั้นได้กระทำการงานนั้นทุกวัน ฯ

ต่อมาวันหนึ่ง พระเจ้าพิมพิสารได้ทรงสดับเสียงของบุรุษนั้น ฯ ก็พระเจ้าพิมพิสารนั้น ทรงเป็นผู้รู้เสียงร้องของสัตว์ทุกชนิด ฯ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า นั่นเป็นเสียงของคนมีทรัพย์มาก ฯ ครั้งนั้น นางสนมคนหนึ่งยืนอยู่ในที่ใกล้พระราชานั้น คิดว่า พระราชาจักไม่ตรัสเหลวไหล เราควรรู้จักชายคนนี้ ดังนี้ ส่งชายหนึ่งไปพร้อมกับสั่งว่าพ่อ ท่านจงไป จงรู้จักชายนั่น ฯ เขารีบไป เห็นชายคนนั้นแล้ว มาบอกว่า ชายนั่นเป็นคนกำพร้าคนหนึ่ง ที่ทำการรับจ้างของพวกนายจ้าง ฯ พระราชาทรงสดับคำของชายคนนั้นแล้ว ทรงนิ่ง แม้ในวันที่สอง แม้ในวันที่สาม ทรงสดับเสียงของชายนั้นแล้วก็ตรัสอย่างนั้นแหละ ฯ นางสนมแม้นั้นก็คิดอย่างนั้นเหมือนกัน ส่ง (คน) ไปบ่อย ๆ เมื่อคนที่ถูกส่งไปนั้นบอกว่า เป็นคนกำพร้า ดังนั้น ก็คิดว่า พระเจ้าแผ่นดิน แม้ทรงสดับคำว่า ชายนั่นเป็นคนกำพร้า ก็ไม่ทรงเชื่อ ตรัสอยู่เป็นประจำว่า นั่นเป็นเสียของคนมีทรัพย์มาก ในเรื่องนี้ต้องมีเหตุ เราควรรู้ชายนั่นตามความเป็นจริง ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(จูฬปนฺถกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๗๘-๗๙)

๑. โส (จูฬปนฺถโก) กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา ปญฺญวา หุตฺวา อญฺญตรสฺส ทนฺธภิกฺขุโน อุทฺเทสคหณกาเล ปริหาสเกฬึ อกาสิ ฯ โส ภิกฺขุ เตน ปริหาเสน ลชฺชิโต เนว อุทฺเทสํ คณฺหิ น สชฺฌายมกาสิ ฯ เตน กมฺเมน อยํ ปพฺพชิตฺวา ว ทนฺโธ ชาโต, คหิตคหิตปทํ, อุปรุปริปทํ อุคฺคณฺหนฺตสฺส, นสฺสติ ฯ ตสฺส อิมเมว คาถํ อุคฺคเหตุํ วายมนฺตสฺส, จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา ฯ  อถ นํ มหาปนฺถโก  “จูฬปนฺถก ตฺวํ อิมสฺมึ สาสเน อภพฺโพ, จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถํปิ คเหตุํ น  สกฺโกสิ, ปพฺพชิตกิจฺจํ ปน กถํ มตฺถกํ ปาเปสฺสสิ, นิกฺขม อิโตติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิ ฯ จูฬปนฺถโก  พุทฺธสาสเน สิเนเหน คิหิภาวํ น ปตฺเถติ ฯ

ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปนฺถโก ภตฺตุทฺเทสโก โหติ ฯ ชีวโก โกมารภจฺโจ พหุํ  มาลาคนฺธวิเลปนมาทาย อมฺพวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อุฏฺฐายาสนา ทสพลํ  วนฺทิตฺวา มหาปนฺถกํ อุปสงฺกมิตฺวา  “กิตฺตกา ภนฺเต สตฺถุ สนฺติเก ภิกฺขูติ ปุจฺฉิ ฯ “ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานีติ ฯ เสฺว ภนฺเต พุทฺธปฺปมุขานิ ปญฺจภิกฺขุสตานิ อาทาย อมฺหากํ นิเวสเน ภิกฺขํ  คณฺหถาติ ฯ  “อุปาสก จูฬปนฺถโก นาม ทนฺโธ ภิกฺขุ อวิรุฬฺหิธมฺโม, ตํ ฐเปตฺวา เสสานํ นิมนฺตนํ สมฺปฏิจฺฉามีติ เถโร อาห ฯ ตํ สุตฺวา จูฬปนฺถโก จินฺเตสิ  “เถโร เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ นิมนฺตนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต มํ พาหิรํ กตฺวา สมฺปฏิจฺฉติ, นิสฺสํสยํ มยฺหํ ภาติกสฺส มยิ จิตฺตํ ภินฺนํ ภวิสฺสติ, กึ  อิทานิ มยฺหํ อิมินา สาสเนน, คิหี หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺโต ชีวิสฺสามีติ ฯ โส ปุนทิวเส  ปาโต ว วิพฺภมิตุํ ปายาสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(จูฬปนฺถกวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๗๙)

๒.สตฺถา ปจฺจูสกาเลเยว โลกํ โวโลเกนฺโต อิมํ การณํ ทิสฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา จูฬปนฺถกสฺส คมนมคฺเค ทฺวารโกฏฺฐเก จงฺกมนฺโต อฏฺฐาสิ ฯ จูฬปนฺถโก คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ ฯ อถ นํ สตฺถา  “กหํ ปน ตฺวํ จูฬปนฺถก อิมาย เวลาย คจฺฉสีติ อาห ฯ  “ภาตา มํ ภนฺเต  นิกฺกฑฺฒติ, เตนาหํ วิพฺภมิตุํ คจฺฉามีติ ฯ  “จูฬปนฺถก ตว ปพฺพชฺชา นาม มม สนฺติเก, ภาตรา  นิกฺกฑฺฒิโตปิ กสฺมา มม สนฺติกํ นาคจฺฉิ; เอหิ กินฺเต คิหิภาเวน, มม สนฺติเก ภวิสฺสสีติ  จกฺกงฺกิตตเลน ปาณินา ตํ สิรสิ ปรามสิตฺวา อาทาย คนฺตฺวา คนฺธกุฏิปมุเข นิสีทาเปตฺวา “จูฬปนฺถก ปุรตฺถาภิมุโข หุตฺวา อิมํ ปิโลติกํ ‘รโชหรณํ รโชหรณนฺติ ปริมชฺชนฺโต อิเธว โหหีติ อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกํ ทตฺวา, กาเล อาโรจิเต, ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ชีวกสฺส เคหํ คนฺตฺวา  ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ.พระจูฬปันถกะ นั้น บวชแล้ว ในกาลแห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะ เป็นผู้มีปัญญา เป็น ได้กระทำแล้ว ซึ่งการหัวเราะและการเยาะเย้ย ในกาลเป็นที่เรียนเอาซึ่งอุทเทศ ของภิกษุผู้เขลารูปใดรูปหนึ่ง ฯ อ.ภิกษุ นั้น ละอายแล้ว เพราะการหัวเราะนั้น ไม่เรียนเอาแล้วนั่นเทียว ซึ่งอุทเทศ ไม่ได้กระทำแล้ว ซึ่งการสาธยาย ฯ อ.พระจูฬปันถกะนี้  บวชแล้วเทียว เป็นผู้เขลา เกิดแล้ว เพราะกรรมนั้น ฯ เมื่อพระจูฬปันถกะเรียนเอาอยู่ ซึ่งบทในเบื้องบนในเบื้องบน ฯ อ.บทอันพระจูฬปันถกะเรียนเอาแล้วเรียนเอาแล้ว ย่อมพินาศไป ฯ เมื่อพระจูฬปันถกะ นั้น พยายามอยู่เพื่ออันเรียนเอา ซึ่งคาถา นี้นั่นเทียว อ.เดือน ท. สี่ ล่วงไปแล้ว ฯ ครั้งนั้น อ.พระมหาปันถกะ กล่าวแล้ว กะพระจูฬปันถกะนั้น ว่า ดูก่อนจูฬปันถกะ อ.เธอ เป็นผู้ไม่ควร ในพระศาสนา นี้ ย่อมเป็น อ.เธอ ย่อมไม่อาจ เพื่ออันเรียนเอา แม้ซึ่งคาถา หนึ่ง โดยเดือน ท. สี่ ก็ อ.เธอ ยังกิจแห่งบรรพชิต จักให้ถึงซึ่งที่สุด อย่างไร อ.เธอ จงออกไป จากที่นี้ ดังนี้ คร่าออกแล้ว จากวิหาร ฯ อ.พระจูฬปันถกะ ย่อมไม่ปรารถนา ซึ่งความเป็นแห่งคฤหัสถ์ เพราะความรักในศาสนาของพระพุทธเจ้า ฯ

ก็ ในกาลนั้น อ.พระมหาปันถกะ เป็นพระภัตตุทเทศก์ ย่อมเป็น ฯ อ.หมอชีวก ผู้โกมารภัจ ถือเอาแล้ว ซึ่งระเบียบและของหอมและเครื่องลูบไล้ มาก ไปแล้ว สู่อัมพวัน บูชาแล้ว ซึ่งพระศาสดา ฟังแล้ว ซึ่งธรรม ลุกขึ้น จากอาสนะ ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระทศพล เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระมหาปันถกะ ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านนผู้เจริญ อ.ภิกษุ ท. ในสำนัก ของพระศาสดา มีประมาณเท่าไร ดังนี้ ฯ อ.พระมหาปันถกะ กล่าวแล้วว่า อ.ร้อยแห่งภิกษุ ท. มีห้าเป็นประมาณ ดังนี้ ฯ  อ.หมอชีวก กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ท่าน ท. พาไปแล้ว ซึ่งร้อยแห่งภิกษุห้า ท. มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข จงรับ ซึ่งภิกษาในนิเวศน์ ของข้าพเจ้า ท. ในวันพรุ่งนี้ ดังนี้ ฯ อ.พระเถระ กล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก อ.ภิกษุ ผู้เขลา ชื่อว่าจูฬปันถกะ เป็นผู้มีธรรมอันไม่งอกงาม ย่อมเป็น อ.อาตมภาพ ย่อมรับพร้อม ซึ่งการนิมนต์ เพื่อภิกษุ ท. ที่หลือ เว้นซึ่งภิกษุผู้เขลานั้น ดังนี้ ฯ อ.พระจูฬปันถกะ ฟังแล้ว ซึ่งคำนั้น คิดแล้วว่า อ.พระเถระ เมื่อรับพร้อม ซึ่งการนิมนต์ เพื่อภิกษุ ท. มีประมาณเท่านี้ ย่อมรับพร้อม กระทำ ซึ่งเรา ให้เป็นผู้มีในภายนอก อ.จิต ในเรา แห่งพี่ชายของเรา เป็นธรรมชาติแตกแล้ว มีความสงสัยออกแล้ว จักเป็น อ.ประโยชน์อะไร แก่เรา ด้วยพระศาสนานี้ ในกาลนี้ อ.เรา เป็นคฤหัสถ์ เป็น กระทำอยู่ซึ่งบุญ ท. มีทานเป็นต้น จักเป็นอยู่ ดังนี้ ฯ  อ.พระจูฬปันถกะนั้น ไปแล้วเพื่ออันสึก แต่เช้าเทียว ในวันรุ่งขึ้น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระบรมศาสดา ทรงตรวจดูสัตว์โลกในเวลาใกล้รุ่งทีเดียว ทรงเห็นเหตุนี้ เสด็จไปก่อนกว่า ได้ประทับยืนจงกรมอยู่ ณ ซุ้มประตูใกล้หนทางที่พระจูฬปันถกไป ฯ พระจูฬปันถกกำลังเดินไป พบพระบรมศาสดาจึงเข้าไปเฝ้าถวายบังคม ฯ ลำดับนั้น พระบรมศาสดาตรัสกะพระจูฬปันถกนั้นว่า จูฬปันถก ก็เวลานี้ เธอจะไปไหน ฯ พระจูฬปันถกกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พี่ชายขับไล่ข้าพระองค์ออกไป ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จะไปสึก ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า  จูฬปันถก ชื่อว่าบรรพชาของเธอ มีในสำนักของเราแล้ว เธอแม้ถูกพี่ชายขับไล่ออกไป เพราะเหตุไรจึงไม่มาสู่สำนักของเรา มาเถิด ประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยความเป็นคฤหัสถ์ เธอจักอยู่ในสำนักของเรา ดังนี้ ทรงลูบศีรษะพระจูฬปันถกนั้น ด้วยฝ่าพระหัตถ์ที่มีพื้นดารดาษด้วยกงจักร ทรงพาไป ให้นั่งอยู่ ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี ประทานผ้าเก่าบริสุทธิ์ที่ทรงบันดาลด้วยฤทธิ์ ด้วยรับสั่งว่า จูฬปันถก เธอจงหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ลูบผ้าเก่าผืนนี้ พร้อมกับบริกรรมว่า รโช หรณัง รโช หรณัง อยู่ในที่นี้นั่นแหละ ดังนี้ เมื่อเขากราบทูลเวลาแล้ว แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปบ้านหมอชีวก ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

แปลโดยพยัญชนะ :
(โกสมฺพีวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๘-๕๙)

๑. อถ นํ (ปาริเลยฺยกํ) สตฺถา  “ปาริเลยฺยก อิทํ มม อนิวตฺตคมนํ, ตว อิมินา อตฺตภาเวน  ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลํ วา นตฺถิ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ ตํ สุตฺวา นาโค มุเข โสณฺฑํ  ปกฺขิปิตฺวา โรทนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อคมาสิ ฯ สตฺถา ปน ตํ คามูปจารํ ปตฺวา  “ปาริเลยฺยก  อิโต ปฏฺฐาย ตว อภูมิ, มนุสฺสาวาโส สปริปนฺโถ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ โส โรทมาโน ตตฺถ ฐตฺวา,   สตฺถริ จกฺขุปถํ วิชหนฺเต, หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สตฺถริ ปสาเทน ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก  กนกวิมาเน อจฺฉราสหสฺสมชฺเฌ นิพฺพตฺติ ฯ  “ปาริเลยฺยกเทวปุตฺโตเตฺววสฺส นามํ อโหสิ ฯ  สตฺถาปิ อนุปุพฺเพน เชตวนํ อคมาสิ ฯ

โกสมฺพิกา ภิกฺขู  “สตฺถา กิร สาวตฺถึ อาคโตติ สุตฺวา สตฺถารํ ขมาเปตุํ ตตฺถ อคมํสุ ฯ  โกสลราชา  “เต กิร โกสมฺพิกา ภณฺฑนการกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ สุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา   “อหํ ภนฺเต เตสํ มม วิชิตํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ อาห ฯ  “มหาราช สีลวนฺตา เต ภิกฺขู, เกวลํ  อญฺญมญฺญํ วิวาเทน มม วจนํ น คณฺหึสุ; อิทานิ มํ ขมาเปตุํ อาคจฺฉนฺติ: อาคจฺฉนฺตุ มหาราชาติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(โกสมฺพีวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๙)

๒. อนาถปิณฺฑิโกปิ  “ภนฺเต อหํ เตสํ วิหารํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ วตฺวา ตเถว ภควตา  ปฏิกฺขิตฺโต ตุณฺหี อโหสิ ฯ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺตานํ ปน เตสํ ภควา เอกมนฺเต วิวิตฺตํ การาเปตฺวา   เสนาสนํ ทาเปสิ ฯ อญฺเญ ภิกฺขู เตหิ สทฺธึ เนว เอกโต นิสีทนฺติ น ติฏฺฐนฺติ ฯ อาคตาคตา สตฺถารํ ปุจฺฉนฺติ  “กตเม เต ภนฺเต ภณฺฑนการกา โกสมฺพิกา ภิกฺขูติ ฯ สตฺถา  “เอเตติ ทสฺเสติ ฯ เต  “เอเต  กิร เต, เอเต กิร เตติ อาคตาคเตหิ องฺคุลิยา ทสฺสิยมานา ลชฺชาย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตา  ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ ฯ สตฺถา  “ภาริยํ โว ภิกฺขเว กตํ, ตุมฺเห นาม  มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวาปิ, มยิ สามคฺคึ กโรนฺเต, มม วจนํ น กริตฺถ,  โปราณกปณฺฑิตาปิ วชฺฌปฺปตฺตานํ มาตาปิตูนํ โอวาทํ สุตฺวา, เตสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ, ตํ   อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ รฏฺเฐสุ รชฺชํ การยึสูติ วตฺวา ปุนเทว ทีฆาวุกุมารชาตกํ กเถตฺวา  “เอวํ   ภิกฺขเว ทีฆาวุกุมาโร มาตาปิตูสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ, เตสํ โอวาทํ อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา  พฺรหฺมทตฺตสฺส ธีตรํ ลภิตฺวา ทฺวีสุ กาสิโกสลรฏฺเฐสุ รชฺชํ กาเรสิ, ตุมฺเหหิ ปน มม วจนํ อกโรนฺเตหิ ภาริยํ กตนฺติ อาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ.พระศาสดาตรัสแล้วว่า ดูก่อนปาริเลยยกะ อ.การไปนี้ เป็นการไปอันไม่กลับแล้ว ของเรา ย่อมเป็น อ.ฌานหรือ หรือว่า อ.วิปัสสนา หรือว่า อ.มรรคและผล ย่อมไม่มี แก่เจ้า โดยอัตภาพนี้ อ.เจ้า จงหยุด ดังนี้ กะช้างชื่อว่าปาริเลยยกะนั้น ฯ อ.ช้างตัวประเสริฐ ฟังแล้ว ซึ่งพระดำรัสนั้น ใส่แล้ว ซึ่งงวง ในปาก ร้องไห้อยู่ ได้ไปแล้ว ข้างหลัง ข้างหลัง ฯ ส่วนว่า อ.พระศาสดา เสด็จถึงแล้ว ซึ่งอุปจารแห่งหมู่บ้านนั้น ตรัสแล้วว่า ดูก่อนปาริเลยยกะ อ.ภาคพื้นนี้ เป็นที่มิใช่ภาคพื้นของเจ้า ย่อมเป็น จำเดิมแต่ที่นี้ อ.ประเทศอันเป็นที่อยู่ของมนุษย์^๑ เป็นประเทศเป็นไปกับด้วยอันตรายเป็นเครื่องเบียดเบียนรอบ ย่อมเป็น อ.เจ้า จงหยุด ดังนี้ ฯ อ.ช้างตัวประเสริฐนั้นร้องไห้อยู่ หยุดแล้วในที่นั้น ครั้นเมื่อพระศาสดา ทรงละอยู่ ซึ่งคลองแห่งจักษุ มีหทัยอันแตกแล้ว กระทำแล้ว ซึ่งกาละ บังเกิดแล้ว ในท่ามกลางแห่งพันแห่งนางอัปสร ในวิมานอันเป็นวิการแห่งทอง อันประกอบด้วยโยชน์สามสิบ ในภพชื่อว่าดาวดึงส์ เพราะความเลื่อมใส ในพระศาสดา ฯ อ.คำว่า อ.เทพบุตรชื่อว่า ปาริเลยยกะ ดังนี้นั่นเทียว เป็นชื่อ ของเทพบุตรนั้นได้เป็นแล้ว ฯ แม้ อ.พระศาสดา ได้เสด็จไปแล้ว สู่พระวิหารชื่อว่าเชตะวัน โดยลำดับ ฯ

อ.ภิกษุ ท. ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี ฟังแล้วว่า อ.พระศาสดา เสด็จมาแล้ว สู่พระนครชื่อว่าสาวัตถี ดังนี้ ได้ไปแล้ว ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีนั้น เพื่ออันยังพระศาสดาให้ทรงอดโทษ ฯ อ.พระราชาแห่งแคว้นโกศล ทรงสดับแล้วว่า ได้ยินว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้กระทำซึ่งความแตกร้าว ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี เหล่านั้น ย่อมมา ดังนี้ เสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.หม่อมฉัน จักไม่ให้ เพื่ออันเข้าไป สู่แว่นแคว้นของหม่อมฉัน แก่ภิกษุ ท. เหล่านั้น ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น ผู้มีศีล ไม่ถือเอาแล้ว ซึ่งคำของตาตมภาพ เพราะการวิวาทซึ่งกันและกัน อย่างเดียว ในกาลนี้ อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น ย่อมมา เพื่ออันยังอาตมภาพให้อดโทษ ดูก่อนมหาบพิตร อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น จงมา ดังนี้ ฯ

^๑ หรือจะแปลอีกอย่างหนึ่งว่า อ.ประเทศนี้ เป็นประเทศเป็นที่อยู่ของมนุษย์ เป็นประเทศเป็นไป ด้วยอันตรายเป็นเครื่องเบียดเบียนรอบ ย่อมเป็น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. แม้อนาถบิณฑิกเศรษฐีก็กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักมิให้ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปยังวิหาร ดังนี้แล้ว ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามเสียเช่นเดียวกัน ได้นิ่งแล้ว ฯ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ทำที่สงัด ณ ส่วนข้างหนึ่ง ประทานเสนาสนะแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ถึงซึ่งพระนครชื่อว่าสาวัตถีโดยลำดับ ฯ ภิกษุเหล่าอื่นไม่นั่ง ไม่ยืน ร่วมกับภิกษุชาวกรุงโกสัมพีเหล่านั้นเลย ฯ คนทั้งหลายที่มาแล้วมาแล้ว ทูลถามพระบรมศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกไหนคือภิกษุชาวกรุงโกสัมพี ผู้ก่อความแตกร้าวเหล่านั้น ฯ พระบรมศาสดาทรงแสดงว่า นี้คือภิกษุชาวโกสัมพี ผู้ก่อความแตกร้าว ฯ ภิกษุชาวกรุงโกสัมพีเหล่านั้นถูกคนทั้งหลายผู้มาแล้วผู้มาแล้วชี้นิ้วว่า ได้ทราบว่านั่นคือภิกษุชาวกรุงโกสัมพีผู้ก่อความแตกร้าวเหล่านั้น ดังนี้ ไม่สามารถยกศีรษะขึ้นเพราะความละอาย หมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทูลขอขมาพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย กรรมหนักอันเธอทั้งหลายทำแล้ว ชื่อว่าเธอทั้งหลายแม้บวชในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้เช่นเรา เมื่อเราทำความสามัคคี ไม่กระทำตามคำของเรา แม้บัณฑิตครั้งโบราณฟังคำสอนของมารดาและบิดาผู้ต้องโทษประหารชีวิต เมื่อมารดาและบิดานั้น แม้ถูกปลงชีวิตอยู่ ก็ยังไม่ละเมิดคำสอนนั้น ภายหลังได้ครองราชสมบัติใน ๒ แคว้น ดังนี้แล้ว ตรัสทีฆาวุกุมารชาดกอีกเหมือนกันแล้วตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ทีฆาวุกุมาร เมื่อพระชนนีและพระชนกแม้ถูกปลงพระชนม์อยู่อย่างนี้ ก็ไม่ละเมิดคำสอนของพระชนนีและพระชนกนั้น ภายหลังได้พระราชธิดาของพระเจ้าพรหมทัต ครองราชย์สมบัติในแคว้นกาสีและโกศลทั้ง ๒ ส่วนพวกเธอผู้ไม่ทำตามคำของเรา นับว่าทำกรรมหนักแล้ว ดังนี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(จุลฺลกาลมหากาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๖๑)

๑. สุภานุปสฺสึ วิหรนฺตนฺติ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เสตพฺยนครํ อุปนิสฺสาย สีสปาวเน วิหรนฺโต จุลฺลกาลมหากาเล อารพฺภ กเถสิ ฯ

เสตพฺยนครวาสิโน หิ  “จุลฺลกาโล มชฺฌิมกาโล มหากาโล จาติ ตโย ภาตโร กุฏุมฺพิกา ฯ เตสุ เชฏฺฐกนิฏฺฐา ทิสาสุ วิจริตฺวา ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ภณฺฑํ อาหรนฺติ ฯ มชฺฌิมกาโล อาภตํ  วิกฺกีณาติ ฯ อเถกสฺมึ สมเย เต อุโภปิ ภาตโร ปญฺจหิ สกฏสเตหิ นานาภณฺฑํ คเหตฺวา สาวตฺถึ  คนฺตฺวา สาวตฺถิยา จ เชตวนสฺส จ อนฺตเร สกฏานิ โมจยึสุ ฯ เตสุ มหากาโล สายณฺหสมเย  มาลาคนฺธาทิหตฺเถ สาวตฺถีวาสิโน อริยสาวเก ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉนฺเต ทิสฺวา “ กุหึ อิเม คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา กนิฏฺฐํ อามนฺเตตฺวา  “ตาต สกเฏสุ อปฺปมตฺโต โหหิ, อหํปิ ธมฺมํ โสตุํ  คมิสสฺามีติ วตฺวา คนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา ปริสปริยนฺเต นิสีทิ ฯ สตฺถา ตํทิวสํ ตสฺส อชฺฌาสเยน อนุปุพฺพีกถํ กเถนฺโต ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตาทิวเสน อเนกปริยาเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สงฺกิเลสญฺจ กเถสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(จุลฺลกาลมหากาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๖๑-๖๒)

๒. ตํ สุตฺวา มหากาโล  “สพฺพํ กิร ปหาย คนฺตพฺพํ, ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ เนว โภคา น ญาตโย   อนุคจฺฉนฺติ, กึ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา, มหาชเน วนฺทิตฺวา ปกฺกนฺเต, สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา, สตฺถารา  “นตฺถิ เต โกจิ อปโลเกตพฺโพติ วุตฺเต,  “กนิฏฺโฐ เม อตฺถิ ภนฺเตติ  วตฺวา,  “เตนหิ อปโลเกหิ นนฺติ วุตฺเต,  “สาธุ ภนฺเตติ อาคนฺตฺวา กนิฏฺฐํ เอตทโวจ  “ตาต อิมํ สพฺพํ สาปเตยฺยํ ปฏิปชฺชาติ ฯ  “ตุมฺเห ปน ภาติกาติ ฯ  “อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามีติ ฯ โส ตํ นานปฺปกาเรหิ ยาจิตฺวา นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต  “สาธุ สามิ ยถาชฺฌาสยํ กโรถาติ อาห ฯ มหากาโล คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิ ฯ  “อหํ ภาติกํ คเหตฺวาว อุปฺปพฺพชิสฺสามีติ จุลฺลกาโลปิ ปพฺพชิ ฯ  อปรภาเค มหากาโล อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรานิ ปุจฺฉิตฺวา, สตฺถารา  ทฺวีสุ ธุเรสุ กถิเตสุ,  “อหํ ภนฺเต มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตตฺตา คนฺถธุรํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสามิ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามีติ ยาว อรหตฺตา โสสานิกธุตงฺคํ กถาเปตฺวา ปฐมยามาติกฺกเม สพฺเพสุ นิทฺทํ โอกฺกนฺเตสุ สุสานํ คนฺตฺวา ปจฺจูสกาเล สพฺเพสุ อนุฏฺฐิเตสุเยว วิหารํ อาคจฺฉติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระศาสดา เมื่อเสด็จเข้าไปอาศัย ซึ่งพระนครชื่อว่าเสตัพยะประทับอยู่ ในสีสปาวัน (ป้าไม้สีเสียด) ทรงปรารภ ซึ่งจุลกาลและมหากาล ท. ตรัสแล้ว ซึ่งพระธรรมเทศนาว่า สุภานุปสฺสึ วิหรนฺตํ ดังนี้เป็นต้น ฯ

ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.กุฎุมพี ท. ผู้เป็นพี่น้องชายกัน สาม คือ อ.จุลกาลด้วย อ.มัชฌิมกาลด้วย อ.มหากาลด้วย ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าเสตัพยะโดยปกติ ได้มีแล้ว ฯ อ.-ในกฎุมพี ท. ผู้เป็นพี่น้องชาย สามหล่านั้นหนา -กุกุมพีผู้เจริญที่สุดและกุกุมพีผู้น้องที่สุด ท. เที่ยวไปแล้ว ในทิศ ท. ย่อมนำมา ซึ่งภัณฑะ ด้วยร้อยแห่งเกวียน ท. ห้า ฯ อ.มัชฌิมกาล ย่อมขาย ซึ่งภัณฑะ อันอันกุฎุมพีผู้เจริญที่สุดและกุฎุมพีผู้น้อยที่สุด ท. นำมาแล้ว ฯ ครั้งนั้น ในสมัยหนึ่ง อ.พี่น้องชาย ท.  แม้ทั้งสอง เหล่านั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งภัณฑะต่าง ๆ ด้วยร้อยแห่งเกวียน ท. ห้า ไปแล้ว สู่พระนครชื่อว่าสาวัตถี ปลดแล้ว ซึ่งเกวียน ท. ในระหว่างแห่งพระนครชื่อว่าสาวัตถีด้วย แห่งพระวิหารชื่อว่าเชตวันด้วย ฯ อ.-ในพี่น้องชาย ท. ทั้งสองเหล่านั้นหนา-มหากาล เห็นแล้ว ซึ่งอริยสาวก ท. ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีโดยปกติ ผู้มีวัตถุอันมีระเบียบและของหอมเป็นต้นในมือ ผู้ไปอยู่ เพื่ออันฟังซึ่งธรรม ในสมัยอันเป็นที่สิ้นไปแห่งวัน ถามแล้วว่า อ.ชน ท. เหล่านี้ ย่อมไป ณ ที่ไหน ดังนี้ ฟังแล้ว ซึ่งเนื้อความนั้น เรียกมาแล้ว ซึ่งน้องชายผู้น้อยที่สุด กล่าวแล้ว่า ดูก่อนพ่อ อ.เธอ จงเป็นผู้ไม่ประมาทแล้ว ในเกวียน ท. จงเป็น แม้ อ.เราจักไป เพื่ออันฟังซึ่งธรรม ดังนี้ ไปแล้ว ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระตถาคต นั่งแล้ว ณ ที่สุดรอบแห่งบริษัท ฯ ในวันนั้น อ.พระศาสดา เมื่อตรัสซึ่งอนุบุพพีกถาตามอัธยาศัย ของมหากาลนั้น ตรัสแล้ว ซึ่งโทษด้วย ซึ่งความต่ำทรามด้วย ซึ่งความเศร้าหมองพร้อมด้วย แห่งกาม ท. โดยปริยายมิใช่หนึ่ง ด้วยสามารถแห่งพระสูตรมีทุกขักขันธสูตร เป็นต้น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. มหากาลฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว คิดว่า ทราบว่า คนเราจำต้องละสิ่งทั้งปวงไป โภคทรัพย์ทั้งหลายก็ตามไปไม่ได้ ญาติทั้งหลายก็ตามไปไม่ได้ซึ่งบุคคลผู้ไปสู่โลกหน้า ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการอยู่ครองเรือน เราจักบวช เมื่อมหาชนถวายบังคม (พระบรมศาสดา) แล้วหลีกไป ทูลขอบรรพชากับพระบรมศาสดา เมื่อพระบรมศาสดา ตรัสว่า ใครบางคนที่เธอจะพึงลาไม่มีหรือ กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีน้องชายอยู่ เมื่อพระบรมศาสดาตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น เธอจงลาน้องชายนั้น กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ มาแล้ว ได้กล่าวกะ น้องชายดังนี้ว่า ดูก่อนพ่อ เจ้าจงดูแลทรัพย์สมบัติทั้งหมดนี้ ฯ จุลกาลถามว่า ข้าแต่พี่ชาย ก็พี่เล่า ฯ มหากาลกล่าวว่า พี่จักบวชในสำนักของพระบรมศาสดา ฯ จุลกาลนั้น อ้อนวอนพี่ชายโดยประการต่าง ๆ ไม่สามารถให้กลับได้ จึงกล่าวว่า ข้าแต่พี่ ดีละ ขอท่านจงทำตามอัธยาศัยเถิด ฯ มหากาลไปบวชในสำนักของพระบรมศาสดาแล้ว ฯ ฝ่ายจุลกาลก็บวชด้วยตั้งใจว่า เราจักพาพี่ชายลาสิกขา ฯ ในกาลต่อมา มหากาลได้อุปสมบทแล้ว เข้าไปเฝ้าพระบรมศาสดา ทูลถามถึงธุระในพระศาสนา เมื่อพระบรมศาสดาตรัสบอกธุระ ๒ ประการแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สามารถบำเพ็ญคันถธุระให้บริบูรณ์ได้ เพราะบวชในตอนแก่ แต่ข้าพระองค์จักให้วิปัสสนาธุระบริบูรณ์ ทูลให้พระบรมศาสดาตรัสบอกโสสานิกธุดงค์จนถึงพระอรหัต ในเวลาล่วงปฐมยาม เมื่อคนทั้งหลายหลับกันหมดแล้ว ไปป้าช้า ในวลาใกล้รุ่ง เมื่อชนทั้งหลายยังไม่ตื่นเลย กลับมาวิหาร ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗

แปลโดยพยัญชนะ :
(ราธตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑-๒)

๑. โส (ราโธ) กิร คิหิกาเล สาวตฺถิยํ ทุคฺคตพฺราหฺมโณ อโหสิ ฯ โส  “ภิกฺขูนํ สนฺติเก  ชีวิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อปหริตํ กโรนฺโต ปริเวณํ สมฺมชฺชนฺโต มุขโธวนาทีนิ  ททนฺโต วิหาเร วสิ ฯ ภิกฺขูปิ นํ สงฺคณฺหึสุ, ปพฺพาเชตุํ ปน น อิจฺฉนฺติ ฯ โส ปพฺพชฺชํ อลภมาโน กิโส อโหสิ ฯ

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา “กินฺนุ โขติ อุปธาเรนฺโต “อรหา ภวิสฺสตีติ ญตฺวา สายณฺหสมเย วิหารจาริกํ จรนฺโต วิย พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา  “พฺราหฺมณ กึ กโรนฺโต วิจรสีติ อาห ฯ  “ภิกฺขูนํ วตฺตปฺปฏิวตฺตํ กโรมิ ภนฺเตติ อาหฺ ฯ  “ลภสิ  เตสํ สนฺติกา สงฺคหนฺติ ฯ  “อาม ภนฺเต, อาหารมตฺตํ ลภามิ, น ปน มํ ปพฺพาเชนฺตีติ ฯ สตฺถา  เอตสฺมึ นิทาเน ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา “ภิกฺขเว อตฺถิ โกจิ อิมสฺส  พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรนฺโตติ ปุจฺฉิ ฯ สารีปุตฺตตฺเถโร  “อหํ ภนฺเต สรามิ, อยํ เม ราชคเห  ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส อตฺตโน อภิหฏํ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิ, อิมสฺสาหํ อธิการํ สรามีติ อาห ฯ โส,  สตฺถารา  “กึ ปน เต สารีปุตฺต เอวํ กโตปการํ ทุกฺขโต โมเจตุํ น วฏฺฏตีติ วุตฺเต,  “สาธุ ภนฺเต,   ปพฺพาเชสฺสามีติ ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(ราธตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๒-๓)

๒. ตสฺส ภตฺตคฺเค อาสนปริยนฺเต อาสนํ ปาปุณาติ, ยาคุภตฺตาทีหิ กิลมติ ฯ เถโร ตํ อาทาย  จาริกํ ปกฺกามิ, อภิกฺขณํ นํ  “อิทนฺเต กตฺตพฺพํ, อิทนฺเต น กตฺตพฺพนฺติ โอวทิ อนุสาสิ ฯ โส  สุวโจ อโหสิ ปทกฺขิณคฺคาหี; ตสฺมา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาโน กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ  เถโร ตํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ ฯ อถ นํ สตฺถา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาห  “สุวโจ นุ โข เต สารีปุตฺต อนฺเตวาสิโกติ ฯ  “อาม ภนฺเต, อติวิย สุวโจ, กิสฺมิญฺจิ โทเส วุจฺจมาเนปิ, น กุทฺธปุพฺโพติ ฯ  “สารีปุตฺต เอวรูเป สทฺธิวิหาริเก ลภมาโน กิตฺตเก คณฺเหยฺยาสีติ ฯ  “ภนฺเต  พหุเกปิ คณฺเหยฺยาเมวาติ ฯ

อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ “สารีปุตฺตตฺเถโร กิร กตญฺญู กตเวที  กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตํ อุปการํ สริตฺวา ทุคฺคตพฺราหฺมณํ ปพฺพาเชสิ; ราธตฺเถโรปิ โอวาทกฺขโม  โอวาทกฺขมเมว ลภีติ ฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา  “น ภิกฺขเว อิทาเนว, ปุพฺเพปิ สารีปุตฺโต กตญฺญู กตเวทีเยวาติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ  อิมํ ทุกนิปาเต อลีนจิตฺตชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ.พระราธะนั้น เป็นพราหมณ์ผู้ถึงแล้วซึ่งยากในกรุงสาวัตถี ในกาลแห่งตนเป็นคฤหัสถ์ ได้เป็นแล้ว ฯ อ.ราธพราหมณ์ นั้น คิดแล้วว่า อ.เรา จักเป็นอยู่ ในสำนักแห่งภิกษุ ท. ดังนี้ ไปแล้วสู่วิหาร กระทำอยู่ซึ่งภาคพื้นให้มีของเขียวไปปราศแล้ว กวาดอยู่ซึ่งบริเวณ ถวายอยู่ซึ่งวัตถุ ท. มีน้ำเป็นเครื่องล้างซึ่งหน้าเป็นต้น อยู่แล้วในวิหาร ฯ แม้ อ.ภิกษุ ท. สงเคราะห์แล้ว ซึ่งราธพราหมณ์นั้น แต่ว่า อ.ภิกษุ ท. ย่อมไม่ปรารถนาเพื่ออันยังราธพราหมณ์นั้นให้บรรพชา ฯ อ.ราธพราหมณ์นั้น เมื่อไม่ได้ซึ่งการบรรพชา เป็นผู้ผ่ายผอมได้เป็นแล้ว ฯ

ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระบรมศาสดา ทรงตรวจดูอยู่ซึ่งโลกในกาลอันเป็นที่กำจัดเฉพาะซึ่งมืด ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ซึ่งพราหมณ์นั้น ทรงใคร่ครวญอยู่ว่า อ.เหตุอะไรหนอแล ดังนี้ ทรงทราบแล้วว่า อ.ราธพราหมณ์นั้น เป็นพระอรหันต์ จักเป็น ดังนี้ เป็นราวกะว่าเสด็จเที่ยวไปอยู่สู่ที่จาริกในวิหาร ในสมัยอันเป็นที่สิ้นไปแห่งวัน เป็น เสด็จไปแล้วสู่สำนักของพราหมณ์ ตรัสแล้วว่า ดูก่อนพราหมณ์ อ.ท่าน ทำอยู่ซึ่งอะไร ย่อมเที่ยวไป ดังนี้ ฯ อ.พราหมณ์ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ข้าพระองค์ กระทำอยู่ซึ่งวัตรและวัตรตอบ แก่ภิกษุ ท. ดังนี้ ฯ อ.พระบรมศาสดา ตรัสถามแล้วว่า อ.ท่าน ย่อมได้ ซึ่งการสงเคราะห์จากสำนักของภิกษุ ท. เหล่านั้นหรือ ดังนี้ ฯ อ.พราหมณ์ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าข้า อ.อย่างนั้น อ.ข้าพระองค์ ย่อมได้ ซึ่งวัตถุอันมีอาหารเป็นประมาณ แต่ว่า อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น ย่อมยังข้าพระองค์ให้บรรพชา หามิได้ ดังนี้ ฯ อ.พระบรมศาสดา ยังหมู่แห่งภิกษุให้ประชุมพร้อมแล้ว ในเพราะเหตุเป็นแดนมอบให้ซึ่งผลนี้ ตรัสถามแล้วซึ่งความนั้น ตรัสถามแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ใคร ๆ ผู้ระลึกถึงอยู่ซึ่งคุณอันบุคคลพึงกระทำยิ่ง ของพราหมณ์นี้ มีอยู่หรือ ดังนี้ ฯ อ.พระเถระชื่อว่าสารีบุตร กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ข้าพระองค์ย่อมระลึกถึงได้ อ.พราหมณ์นี้ ยังบุคคลให้ถวายแล้ว ซึ่งภิกษาอันมีทัพพีหนึ่งเป็นประมาณอันอันบุคคลนำมาแล้วเพื่อตน แก่ข้าพระองค์ ผู้เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว ในกรุงราชคฤห์ อ.ข้าพระองค์ ย่อมระลึกถึงได้ ซึ่งคุณอันบุคคลพึงกระทำยิ่ง ของพราหมณ์นี้ ดังนี้ ฯ อ.พระเถระชื่อว่าสารีบุตรนั้น ครั้นเมื่อพระดำรัสว่า ดูก่อนสารีบุตร ก็ อ.อันอันเธอยังพราหมณ์ ผู้มีอุปการะอันตนกระทำแล้วอย่างนี้ ให้พ้นจากความทุกข์ ย่อมไม่ควรหรือ ดังนี้ อันพระบรมสาสดาตรัสแล้ว กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ดีละ อ.ข้าพระองค์ยังพราหมณ์นั้นจักให้บรรพชา ดังนี้ ยังพราหมณ์นั้นให้บรรพชาแล้วฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. อาสนะในลำดับสุดท้ายของอาสนะในโรงฉันย่อมถึงพระราธะนั้น เธอจึงลำบากด้วยข้าวยาคูและภัตเป็นต้น ฯ พระเถระพาเธอหลีกจาริกไป แนะนำพร่ำสอนเธอเนือง ๆ ว่า เธอควรทำสิ่งนี้ เธอไม่ควรทำสิ่งนี้ ฯ พระราธะนั้นได้เป็นผู้ว่าง่าย เต็มใจรับคำสั่งสอน ดังนั้น จึงปฏิบัติตามคำที่พระเถระสั่งสอน โดยกาลไม่นานนัก ก็บรรลุอรหัตตผล ฯ พระเถระพาพระราธะนั้นไปยังสำนักพระบรมศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ฯ ลำดับนั้น พระบรมศาสดา ทรงกระทำปฏิสันถาร ตรัสกะพระสารีบุตรนั้นว่า สารีบุตร อันเตวาสิกของเธอเป็นผู้ว่าง่ายหรือหนอแล ฯ พระเถระ กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าข้า เธอเป็นผู้ว่าง่ายอย่างยิ่ง แม้เมื่อข้าพระองค์กล่าวชี้โทษอะไร ๆ เธอก็ไม่เคยโกรธ ฯ พระศาสดาตรัสว่า สารีบุตร เธอเมื่อได้สัทธิวิหาริกอย่างนี้ พึงรับได้ประมาณเท่าไร ฯ พระสารีบุตรกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงรับได้แม้จำนวนมากทีเดียว ฯ

ต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่า ทราบว่า พระสารีบุตรเถระเป็นผู้กตัญญูกตเวที ระลึกถึงอุปการะเพียงภิกษาทัพพีเดียวให้พราหมณ์ผู้ตกยากบวช แม้พระราธเถระ เป็นผู้อดทนต่อคำสอนได้พระอุปัชฌาย์ผู้อดทนต่อคำสอนเหมือนกัน ฯ พระบรมศาสดา ทรงสดับคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน พระสารีบุตรก็เป็นผู้กตัญญูกตเวทีเหมือนกัน ดังนี้ เพื่อประกาศความนั้น จึงตรัสอลีนจิตตชาดกนี้ ในทุกนิบาตอย่างพิสดาร ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑๙-๒๐)

๑. สตฺถา ตสฺสา (เทวิยา) อาคมนภาวํ ญตฺวา, ยถา อตฺตโน สนฺติเก นิสินฺนา ภิกฺขู น  ปญฺญายนฺติ; เอวมกาสิ ฯ สาปิ คจฺฉนฺตี คจฺฉนฺตี สตฺถุ สรีรโต นิกฺขนฺตรสฺมิโย ทิสฺวา ตเถว  จินฺเตตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ  ฐิตา ปุจฺฉิ  “ภนฺเต มหากปฺปิโน ตุมฺเห  อุทฺทิสฺส นิกฺขนฺโต, อาคเตตฺถ มญฺเญ, กหํ โส, อมฺหากํปิ นํ ทสฺเสถาติ ฯ  “นิสีทถ ตาว, อิเธว ตํ  ปสฺสิสฺสถาติ ฯ ตา สพฺพาปิ (อิตฺถิโย) ตุฏฺฐจิตฺตา นิสีทึสุ ฯ สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ ฯ อโนชา  เทวี เทสนาวสาเน สปริวารา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ ฯ มหากปฺปินตฺเถโร ตาสํ วฑฺฒิตํ ธมฺมเทสนํ สุณนฺโต สปริวาโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ ตสฺมึ ขเณ สตฺถา ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตํ  ปตฺเต ทสฺเสสิ ฯ ตาสํ กิร จิตฺตํ เอกคฺคํ น ภเวยฺย, เตน มคฺคผลานิ ปตฺตุํ น สกฺกุเณยฺยุํ; ตสฺมา อจลสฺสทฺธาย ปติฏฺฐิตกาเล ตาสํ เต ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺเต ทสฺเสสิ ฯ ตาปิ เต ทิสฺวา ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา  “ภนฺเต ตุมฺหากํ ตาว ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺตนฺติ วตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ  ฐิตา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ ฯ  “เอวํ กิร วุตฺเต, สตฺถา อุปฺปลวณฺณาย อาคมนํ จินฺเตสีติ เอกจฺเจ วทนฺติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(มหากปฺปินตฺเถร วตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๒๐)

๒. สตฺถา ปน ตา อุปาสิกาโย อาห  “สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภิกฺขุนูปสฺสเย ปพฺพชถาติ ฯ ตา  อนุปุพฺเพน จาริกญฺจรมานา อนฺตรามคฺเค มหาชเนน อภิหฏสกฺการสมฺมานา ปทสาว  วีสติโยชนสติกํ มคฺคํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนูปสฺสเย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ ฯ สตฺถาปิ ภิกฺขุสหสฺสํ  อาทาย อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ ฯ

ตตฺร สุทํ อายสฺมา มหากปฺปิโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ  “อโห สุขํ, อโห สุขนฺติ อุทานํ  อุทาเนนฺโต วิจรติ ฯ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ  “ภนฺเต มหากปฺปิโน ‘อโห สุขํ, อโห สุขนฺติ อุทานํ   อุทาเนนฺโต วิจรติ, อตฺตโน รชฺชสุขํ อารพฺภ กเถติ มญฺเญติ ฯ สตฺถา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา  “สจฺจํ กิร  ตฺวํ กปฺปิน กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ อุทานํ อุทาเนสีติ ฯ  “ภควา เม ภนฺเต ตํ อารพฺภ อุทานภาวํ  วา อนุทานภาวํ วา ชานาตีติ ฯ สตฺถา  “น ภิกฺขเว มม ปุตฺโต กามสุขํ รชฺชสุขํ อารพฺภ อุทานํ  อุทาเนติ, ปุตฺตสฺส ปน เม ธมฺมปีติ อุปฺปชฺชติ, โส อมตมหานิพฺพานํ อารพฺภ เอวํ อุทานํ  อุทาเนตีติ อาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระศาสดา ทรงทราบแล้ว ซึ่งความเป็นคืออันเสด็จมา แห่งพระเทวีนั้น ได้ทรงกระทำแล้ว โดย – อ.ภิกษุ ท. ผู้นั่งแล้วในสำนักของพระองค์ ย่อมไม่ปรากฏ โดยประการใด – ประการนั้น ฯ อ.พระเทวีแม้นั้น เสด็จไปอยู่ เสด็จไปอยู่ ทรงเห็นแล้ว ซึ่งพระรัศมีอันซ่านออกแล้ว ท. จากพระสรีระของพระศาสดา ทรงคิดแล้วเหมือนอย่างนั้นนั่นเทียว เสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ประทับยืนอยู่แล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ทูลถามแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระราชาพระนามว่ามหากัปปีนะ เสด็จออกแล้ว เจาะจงซึ่งพระองค์ อ.พระราชาพระองค์นั้น เห็นจะเสด็จมาแล้วในที่นี้ อ.พระราชาพระองค์นั้น ย่อมประทับอยู่ ณ ที่ไหน อ.พระองค์ ขอจงแสดงซึ่งพระราชาพระองค์นั้น แม้แก่หม่อมฉัน ท. ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดาตรัสแล้วว่า อ.เธอ ท. จงนั่งก่อน อ.เธอ ท. จักเห็นซึ่งพระราชานั้น ในที่นี้นั่นเทียว ดังนี้ ฯ อ.หญิง ท. เหล่านั้น แม้ทั้งปวง เป็นผู้มีจิตยินดีแล้ว เป็น นั่งแล้ว ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ซึ่งอนุปุพพีกถา ฯ อ.พระเทวีพระนามว่าอโนชา ผู้เป็นไปกับด้วยบริวาร บรรลุแล้วซึ่งโสดาปัตติผล ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งพระเทศนา ฯ อ.พระถระชื่อว่ามหากัปปีนะ ฟังอยู่ซึ่งพระธรรมเทศนาอันอันพระศาสดาทรงให้เจริญแล้วแก่หญิง ท. เหล่านั้น ผู้เป็นไปกับด้วยบริวารบรรลุแล้ว ซึ่งพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทา ท. ฯ ในขณะนั้น อ.พระศาสดาทรงแสดงแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. เหล่านั้น ผู้บรรลุแล้วซึ่งพระอรหัต แก่หญิง ท.เหล่านั้น ฯ ได้ยินว่า อ.จิตของหญิง ท. เหล่านั้น เป็นธรรมชาติมีอารมณ์เดียว ไม่พึงเป็น เพราะเหตุนั้น อ.หญิง ท. เหล่านั้น ไม่พึงอาจเพื่ออันบรรลุซึ่งมรรคและผล ท. เพราะฉะนั้น อ.พระศาสดา ทรงแสดงแล้วซึ่งภิกษุ ท. เหล่านั้น ผู้บรรลุแล้วซึ่งพระอรหัต แก่หญิง ท. เหล่านั้น ในกาลแห่งหญิง ท. เหล่านั้น ตั้งอยู่เฉพาะแล้วในศรัทธาอันไม่หวั่นไหว ฯ อ.หญิง ท. แม้เหล่านั้น เห็นแล้วซึ่งภิกษุ ท. เหล่านั้น ไหว้แล้ว ด้วยการตั้งไว้เฉพาะซึ่งองค์ห้า กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.กิจแห่งบรรพชิตของท่าน ท. ถึงแล้วซึ่งที่สุด ก่อน ดังนี้ ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ยืนอยู่แล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ทูลขอแล้วซึ่งการบรรพชา ฯ อ.อาจารย์ ท. บางพวก ย่อมกล่าวว่า ได้ยินว่า ครั้นเมื่อคำอย่างนี้อันหญิง ท. เหล่านั้นกราบทูลแล้ว อ.พระศาสดาทรงดำริแล้ว ซึ่งการมาแห่งภิกษุณีชื่อว่าอุบลวรรณา ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ก็พระบรมศาสดาตรัสกะอุบาสิกาเหล่านั้นว่า พวกเธอจงไปพระนครสาวัตถี บวชในสำนักภิกษุณี ฯ อุบาสิกาเหล่านั้น เที่ยวจาริกไปตามลำดับ ในระหว่างทางก็มีมหาชนนำสักการะและสัมมานะมาให้ เดินเท้าสิ้นระยะทางหนึ่งร้อยยี่สิบโยชน์ทีเดียว บวชในสำนักภิกษุณี บรรลุพระอรหัตแล้ว ฯ แม้พระบรมศาสดา ทรงพาภิกษุหนึ่งพันรูปไปสู่พระวิหารชื่อว่าเชตวัน ทางอากาศทีเดียว ฯ

ได้ยินว่า บรรดาภิกษุเหล่านั้น ท่านพระมหากัปปินะเที่ยวเปล่งอุทาน ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้นว่า สุขจริง สุขจริง ฯ ภิกษุทั้งหลาย กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระมหากัปปีนะเที่ยวเปล่งอุทานว่า สุขจริง สุขจริง ดังนี้ พระมหากัปปีนะนั้นเห็นจะกล่าวปรารภความสุขในราชสมบัติของตน ฯ พระบรมศาสดา รับสั่งให้เรียกพระมหากัปปินะนั้นมา ตรัสถามว่า กัปปินะ ได้ยินว่า เธอเปล่งอุทานปรารภความสุขในกาม ความสุขในราชสมบัติ จริงหรือ ฯ พระมหากัปปีนะกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมทรงทราบความที่ข้าพระองค์เปล่งอุทานหรือไม่เปล่งอุทานปรารภความสุขในกาม ความสุขในราชสมบัตินั้น ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย บุตรของเราหาได้เปล่งอุทานปรารภความสุขในกาม ความสุขในราชสมบัติไม่ แต่ความอิ่มใจในธรรมเกิดแก่บุตรของเรา เธอจึงเปล่งอุทานอย่างนี้ ปรารภอมตมหานิพพาน ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๙-๑๐)

๑. ตํ ทิวสญฺจ โคปาลกสฺส เธนุมงฺคลํ โหติ ฯ โคปาลกสฺส เคเห นิพทฺธํ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ภุญฺชติ ฯ โส ตํ โภเชตฺวา มงฺคลมกาสิ ฯ พหุ ปายาโส ปฏิยตฺโต โหติ ฯ โคปาลโก เต อาคเต  ทิสฺวา  “กุโต อาคตตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ สุตฺวา มุทุชาติโก กุลปุตฺโต เตสุ อนุกมฺปํ กตฺวา  ปหูเตน สปฺปินา ปายาสํ ทาเปสิ ฯ ภริยา  “สามิ ตยิ ชีวนฺเต, อหํ ชีวามิ นาม, ทีฆรตฺตํ อูโนทโรสิ,  ยาวทตฺถํ ภุญฺชาติ วตฺวา สปฺปินา สทฺธึ ตทภิมุขญฺเญว กตฺวา อตฺตนา มนฺทสปฺปึ โถกเมว ภุญฺชิ ฯ  อิตโร พหุํ ภุญฺชิตฺวา สตฺตฏฺฐทิวเส ฉาตตาย อาหารตณฺหํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ ฯ โคปาลโก เตสํ  ปายาสํ ทาเปตฺวา สยํ ภุญฺชิตุํ อารภิ ฯ โกตุหลิโก ตํ โอโลเกนฺโต นิสีทิตฺวา เหฏฺฐาปีเฐ นิปนฺนาย สุนขิยา โคปาลเกน วฏฺเฏตฺวา ทียมานํ ปายาสปิณฺฑํ ทิสฺวา  “ปุญฺญวตายํ สุนขี นิพทฺธํ เอวรูปํ  โภชนํ ลภตีติ จินฺเตสิ ฯ โส รตฺติภาเค ตํ ปายาสํ ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาลํ กตฺวา ตสฺสา สุนขิยา  กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ ฯ อถสฺส ภริยา สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตสฺมึเยว เคเห ภตึ กตฺวา ตณฺฑุลนาฬึ ลภิตฺวา  ปจิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา  “ภนฺเต ทาสสฺส โว ปาปุณาตูติ วตฺวา จินฺเตสิ   “มยา อิเธว วสิตุํ วฏฺฏติ, นิพทฺธํ อยฺโย อิธาคจฺฉติ, เทยฺยธมฺโม โหตุ วา มา วา, เทวสิกํ วนฺทนฺตี  เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี จิตฺตํ ปสาเทนฺตี พหุํ ปุญฺญํ ปสวิสฺสามีติ สา ตตฺเถว ภตึ กโรนฺตี วสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๐-๑๑)

๒. สาปิ โข สุนขี ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วา มาเส เอกเมว กุกฺกุรํ วิชายิ ฯ โคปาลโก ตสฺส  เอกเธนุยา ขีรํ ทาเปสิ ฯ โส นจิรสฺเสว วฑฺฒิ ฯ อถสฺส ปจฺเจกพุทฺโธ ภุญฺชนฺโต นิพทฺธํ เอกํ  ภตฺตปิณฺฑํ เทติ ฯ โส ภตฺตปิณฺฑํ นิสฺสาย ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหมกาสิ ฯ โคปาลโก นิพทฺธํ เทฺว วาเร ปจฺเจกพุทฺธสฺส อุปฏฺฐานํ ยาติ ฯ โส คจฺฉนฺโตปิ อนฺตรามคฺเค วาลมิคฏฺฐาเน ทณฺเฑน คจฺเฉ จ  ภูมิญฺจ ปหริตฺวา  “สุสูติ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ กตฺวา วาลมิเค ปลาเปสิ ฯ โส เอกทิวสํ ปจฺเจกพุทฺธํ อาห “ภนฺเต ยทา เม โอกาโส น ภวิสฺสติ, ตทา อิมํ สุนขํ เปเสสฺสามิ; อิมสฺส ปหิตสญฺญาเณน  อาคจฺเฉยฺยาถาติ ฯ ตโต ปฏฺฐาย อโนกาสทิวเส  “คจฺฉ ตาต อยฺยํ อาเนหีติ สุนขํ เปเสสิ ฯ โส  เอกวจเนเนว ปกฺขนฺทิตฺวา สามิกสฺส คจฺฉภูมิโปถนฏฺฐาเน ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา เตน สทฺเทน  วาลมิคานํ ปลายนภาวํ ญตฺวา ปาโต ว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนสฺส  ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปณฺณสาลาทฺวาเร ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ  ชานาเปตฺวา เอกมนฺเต นิปชฺชติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ก็ ในวันนั้น อ. มงคลเพื่อแม่โคนม ของนายโคบาล ย่อมมี ฯ อ.พระปัจเจกพุทธเจ้า องค์หนึ่ง ย่อมฉัน ในเรือน ของนายโคบาลเนืองนิตย์ ฯ อ.นายโคบาลนั้น ยังพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น ให้ฉันแล้ว ได้กระทำแล้ว ซึ่งมงคล ฯ อ.ข้าวปายาส มาก เป็นของอันนายโคบาลนั้นตระเตรียมแล้ว ย่อมเป็น ฯ อ.นายโคบาล เห็นแล้ว ซึ่งชน ท. เหล่านั้นผู้มาแล้ว ถามแล้วว่า อ.ท่าน ท. เป็นผู้มาแล้ว แต่ที่ไหน ย่อมเป็น ดังนี้ ฟังแล้ว ซึ่งเรื่อง อันเป็นไปทั่วทั้งปวง เป็นกุลบุตร ผู้มีชาติแห่งบุคคลผู้อ่อนโยน เป็น กระทำแล้ว ซึ่งความเอ็นดู ในชน ท. เหล่านั้น ยังบุคคลให้ให้แล้วซึ่งข้าวปายาส ด้วยเนยใส อันเพียงพอ ฯ อ.ภริยา กล่าวแล้วว่า ข้าแต่นาย ครั้นเมื่อท่าน เป็นอยู่อยู่ อ.ดิฉัน ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ อ.ท่าน เป็นผู้มีท้องอันพร่อง ย่อมเป็น สิ้นราตรีอันยาวนาน อ.ท่าน จงบริโภค เพียงไรแต่ความต้องการ ดังนี้ กระทำแล้ว ซึ่งข้าวปายาสให้เป็นของมีหน้าเฉพาะต่อสามีนั้น กับ ด้วยเนยใสนั่นเทียว บริโภคแล้ว ซึ่งเนยใสอันเหลว หน่อยหนึ่งนั่นเทียว ด้วยตน ฯ อ.สามีนอกนี้ บริโภคแล้วซึ่งข้าวปายาส อันมาก ไม่ได้อาจแล้ว เพื่ออันตัด ซึ่งความอยากในอาหาร เพราะความที่แห่งตนเป็นผู้หิวแล้ว สิ้นวันเจ็ดและวันแปด ท. ฯ อ.นาย โคบาล ยังบุคคล ให้ให้แล้ว ซึ่งข้าวปายาส แก่ชน ท. เหล่านั้น เริ่มแล้ว เพื่ออันบริโภคเอง ฯ อ.นายโกตุหลิก นั่งแลดูอยู่แล้ว ซึ่งนายโคบาลนั้น เห็นแล้ว ซึ่งก้อนแห่งข้าวปายาส อันอันนายโคบาลปั้นแล้วจึงให้อยู่ แก่นางสุนัข ตัวนอนแล้ว ในภายใต้แห่งตั่ง คิดแล้วว่า อ.นางสุนัขนี้ มีบุญ ย่อมได้ ซึ่งโภชนะ อันมีอย่างนี้เป็นรูป เนืองนิตย์ ดังนี้ ฯ อ.นายโกตุหลิกนั้น ไม่อาจอยู่ เพื่ออันยังข้าวปายาสนั้น ให้ย่อย ในกาลอันเป็นส่วนแห่งราตรี กระทำแล้ว ซึ่งกาละ บังเกิดแล้ว ในท้อง ของนางสุนัขนั้น ฯ ครั้งนั้น อ.ภรรยา ของนาย โกตุหลิกนั้น กระทำแล้ว ซึ่งกิจแห่งสรีระ กระทำแล้ว ซึ่งการับจ้าง ในเรือนนั้นนั่นเทียว ได้แล้ว  ซึ่งทะนานแห่งข้าวสาร หุงแล้ว ยังโภชนะ ให้ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว ในบาตรของพระปัจเจกพุทธเจ้า กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.ส่วนบุญนี้ จงถึงแก่ทาส ของท่าน ท. ดังนี้ คิดแล้วว่า อ.อันอันเราอยู่ในที่นี้นั่นเที่ยว ย่อมควร อ.พระผู้เป็นเจ้า ย่อมมา ในที่นี้ เนืองนิตย์ อ.ไทยธรรมจงมีหรือ หรือว่า อ.ไทยธรรม จงอย่ามี อ.เรา ไหว้อยู่ กระทำอยู่ ซึ่งความขวนขวาย ยังจิต ให้เลื่อมใสอยู่ สิ้นกาลอันเป็นไปในวัน จักประสบซึ่งบุญอันมาก ดังนี้ อ.ภรรยานั้น กระทำอยู่ ซึ่งการรับจ้าง อยู่แล้วในเรือนนั้นนั่นเทียว ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในเดือนที่ ๖ หรือที่ ๗ นางสุนัขแม้นั้นแล ตกลูกออกมาตัวเดียวเท่านั้น ฯ นายโคบาลให้ให้น้ำนมของแม่โคนมตัวหนึ่งแก่ลูกสุนัขนั้น ฯ ไม่นานนัก ลูกสุนัขนั้นก็เติบใหญ่ ฯ ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเมื่อจะฉัน ย่อมให้ก้อนข้าวก้อนหนึ่งแก่ลูกสุนัขนั้นเป็นนิตย์ฯ เพราะอาศัยก้อนข้าว สุนัขนั้น ได้ทำความรักในพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ฯ นายโคบาล ย่อมไปยังที่บำรุงของพระปัจเจกพุทธเจ้า (วันหนึ่ง) ๒ ครั้งเป็นนิตย์ ฯ นายโคบาลนั้น แม้เมื่อเดินไป ตีที่พุ่มไม้และพื้นดิน ด้วยท่อนไม้ในที่ซึ่งมี เนื้อร้าย ในระหว่างทาง ส่งเสียงว่า สุ ๓ ครั้ง (ไล่) เนื้อร้ายให้หนีไป ฯ ในวันหนึ่ง นายโคบาลนั้น เรียนกะพระปัจเจกพุทธเจ้าว่า ท่านผู้เจริญกาลใด ผมไม่มีโอกาส (ว่าง) กาลนั้น กระผมจักส่งสุนัขตัวนี้มา ขอ พระคุณท่านพึงมาด้วยสัญญาณแห่งสุนัขนี้ที่กระผมส่งมาแล้ว ฯ ตั้งแต่นั้นมา ในวันที่ไม่มีโอกาส เขาส่งสุนัขไปว่า พ่อจงไป จงนำพระผู้เป็นเจ้ามา ฯ ด้วยคำคำเดียวเท่านั้น สุนัขนั่นวิ่งไปเห่า ๓ ครั้ง ในที่ที่นายตีพุ่มไม้และพื้นดิน รู้ว่าเหล่าเนื้อร้ายหนีไปด้วยเสียงนั้นแล้ว ไปถึงที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้กระทำสรีรปฏิบัติ แต่เช้าตรู่ เข้าไปยังบรรณศาลานั่งอยู่แล้ว เห่าที่ประตูบรรณศาลา ๓ ครั้ง ให้ท่านรู้ว่าตนมาแล้ว หมอบอยู่ที่ส่วนข้างหนึ่ง ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒-๓)

๑. อถาปรภาเค เวฏฺฐทีปกตาปโส กาลํ กตฺวา มเหสกฺโข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ  ตโต อฑฺฒมาเส สมฺปตฺเต อคฺคึ อทิสฺวา อิตโร  “สหายโก เม กาลกโตติ อญฺญาสิ ฯ อิตโรปิ นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อตฺตโน เทวสิรึ โอโลเกตฺวา กมมํ อุปธาเรนฺโต เนกฺขมฺมโต ปฏฺฐาย อตฺตนา  กตกิริยํ ทิสฺวา  “อิทานาหํ คนฺตฺวา มม สหายกํ ปสฺสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตสฺมึ ขเณ ตํ อตฺตภาวํ   วิชหิตฺวา มคฺคมูฬฺหปุริโส วิย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ฯ อถ นํ โส อาห  “กุโต อาคโตสีติ ฯ  “มคฺคมูฬฺหปุริโส อหํ ภนฺเต ทูรโตว อาคโตมฺหิ, กึ ปน ภนฺเต อยฺโย อิมสฺมึ  ฐาเน เอกโก ว วสติ อญฺโญปิ โกจิ อตฺถีติ อาห ฯ  “อตฺถิ เม เอโก สหายโกติ ฯ  “กุหึ โสติ ฯ  เอตสฺมึ ปพฺพเต วสติ, อุโปสถทิวเส ปน อคฺคึ น ชาเลสิ, นูน มโต ภวิสฺสตีติ ฯ  “เอวํ ภนฺเตติ ฯ  “เอวมาวุโสติ ฯ  “อหํ โส ภนฺเตติ ฯ  “กุหึ นิพฺพตฺโตสีติ ฯ เทวโลเก มเหสกฺโข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺโตสฺมิ ภนฺเต, ‘อยฺยํ ปสฺสิสฺสามีติ ปุน อาคโตมฺหิ, อปิ นุ โข อยฺยานํ อิมสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ โกจิ อุปทฺทโว อตฺถีติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๓)

๒. (ตาปโส)  “อาม อาวุโส, หตฺถึ นิสฺสาย กิลมามีติ ฯ  “กึ ปน โว ภนฺเต หตฺถี กโรนฺตีติ ฯ “สมฺมชฺชนฏฺฐาเน ลณฺฑํ ปาเตนฺติ, ปาเทหิ ปหริตฺวา ปํสุํ อุทฺธรนฺติ; สฺวาหํ ลณฺฑํ ฉฑฺเฑนฺโต ปํสุํ  สมํ กโรนฺโต กิลมามีติ ฯ กึ ปน เตสํ อนาคมนํ อิจฺฉถาติ ฯ  “อามาวุโสติ ฯ  “เตนหิ เตสํ อนาคมนํ กริสฺสามีติ ตาปสสฺส หตฺถิกนฺตวีณญฺเจว หตฺถิกนฺตมนฺตญฺจ อทาสิ; ททนฺโต จ ปน วีณาย ติสฺโส ตนฺติโย ทสฺเสตฺวา ตโย มนฺเต อุคฺคณฺหาเปตฺวา  “อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต, นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุํปิ อสกฺโกนฺตา หตฺถี ปลายนฺติ; อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต, นิวตฺติตฺวา ปจฺฉโต โอโลเกนฺตา ปลายนฺติ; อิมํ ตนฺตึ ปหริตฺวา อิมสฺมึ มนฺเต วุตฺเต, หตฺถี ยูถปติ ปิฏฺฐํ อุปนาเมนฺโต  อาคจฺฉตีติ อาจิกฺขิตฺวา,  “ยํ โว รุจฺจติ, ตํ กเรยฺยาถาติ วตฺวา ตาปสํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ ฯ ตาปโส  ปลายนมนฺตํ วตฺวา ปลายนตนฺตึ ปหริตฺวา หตฺถี ปลาเปตฺวา วสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในกาลอันเป็นส่วนอื่นอีก อ.ดาบสชื่อว่าเวฏฐทีปกะ กระทำแล้ว ซึ่งกาละ เป็นเทวดาผู้พระราชา ผู้มีศักดิ์ใหญ่ เป็น บังเกิดแล้ว ฯ ลำดับนั้น ครั้นเมื่อเดือนด้วยทั้งกึ่ง ถึงพร้อมแล้ว อ.ดาบสนอกนี้ ไม่เห็นแล้วซึ่งไฟ ได้รู้แล้วว่า อ.สหายของเรา เป็นผู้มีกาละอันกระทำแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.เทวดาผู้พระราชา แม้นอกนี้ แลดูแล้ว ซึ่งสิริแห่งเทพ ของตนในขณะแห่งตนบังเกิดแล้ว นั่นเทียว ใคร่ครวญอยู่ ซึ่งกรรม เห็นแล้ว ซึ่งกิริยาอันตนกระทำแล้ว จำเดิมแต่การออกบาช ดำริแล้วว่า อ.เรา ไปแล้ว จักเห็น (จักเยี่ยม) ซึ่งสหาย ของเรา ในกาลนี้ ดังนี้ ละแล้ว ซึ่งอัตภาพนั้น ในขณะนั้น เป็นราวกะว่า บุรุษผู้หลงแล้วในหนทาง เป็น ไปแล้ว สู่สำนัก ของดาบสนั้นไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่แล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ฯ ครั้งนั้น อ.ดาบสนั้นกล่าวแล้ว ว่า อ.ท่าน เป็นผู้มาแล้ว แต่ที่ไหน ย่อมเป็น ดังนี้ กะเทวดาผู้พระราชานั้น ฯ อ.เทวดาผู้พระราชานั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.กระผม เป็นบุรุษผู้หลงแล้วในหนทาง เป็น เป็นผู้มาแล้ว แต่ที่ไกลเทียว ย่อมเป็น ข้าแต่ก่นผู้เจริญ ก็ อ.พระผู้เป็นเจ้า ผู้ผู้เดียวเทียว ย่อมอยู่ ในที่นี้หรือ อ.ใคร ๆ แม้อื่น มีอยู่หรือ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส กล่าวแล้ว ว่า อ.สหายคนหนึ่ง ของเรา มีอยู่ ดังนี้ ฯ อ.เทวดาผู้พระราชา ถามแล้ว ว่า อ.สหายนั้น ย่อมอยู่ ณ ที่ไหน ดังนี้ ฯ อ.ดาบส กล่าวแล้ว ว่า อ.สหายนั้น ย่อมอยู่ บนภูเขานั่น แต่ว่า อ.สหายนั้น ยังไฟไม่ให้โพลงแล้ว ในวันแห่งอุโบสถ อ.สหายนั้นเป็นผู้ตายแล้ว จักเป็น แน่ ดังนี้ ฯ อ.เทวดาผู้พระราชา กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.อย่างนั้น หรือ ดังนี้ ฯ อ.ดาบส กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ.อย่างนั้น ดังนี้ ฯ อ.เทวดาผู้พระราชา กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.สหายนั้น คือ อ.กระผม (อ.ข้าพเจ้า เป็นสหายนั้น ย่อมเป็น) ดังนี้ ฯ อ.ดาบส ถามแล้ว ว่า อ.ท่าน เป็นผู้บังเกิดแล้ว ณ ที่ไหน ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.เทวดาผู้พระราชา กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.กระผม เป็นเทวคาผู้พระราชา ผู้มีศักดิ์ใหญ่ เป็น เป็นผู้บังเกิดแล้ว ในเทวโลก ย่อมเป็น อ.กระผมเป็นผู้มาแล้ว อีก ด้วยความคิด ว่า อ.เรา จักเห็น (จักเยี่ยม) ซึ่งพระผู้เป็นเจ้า ดังนี้ ย่อมเป็น อ.อุปัทวะอะไร ๆ มีอยู่ แก่พระผู้เป็นเจ้า ท. ผู้อยู่อยู่ ในที่นี้บ้างหรือหนอแล ดังนี้ ฯ

เฉลย แปล โดยอรรถ

๒. (ดาบส) กล่าวว่า เออ อาวุโส อาตมภาพลำบาก เพราะอาศัยช้าง ฯ บุรุษนั้นถามว่า ท่านผู้เจริญ ก็ช้างทำอะไรแก่ท่านเล่า ฯ ดาบสกล่าวว่า พวกมันถ่ายคูถลงในที่กวาด ใช้เท้าคุ้ยฝุ่นขึ้น  อาตมภาพนั้น คอยขนคูถช้างทิ้ง คอยเกลี่ยฝุ่นให้เสมอ ย่อมลำบาก ฯ บุรุษนั้นถามว่า พระผู้เป็นเจ้าปรารถนาจะไม่ให้ช้างเหล่านั้นมาไหม ฯ ดาบสกล่าวว่า เออ อาวุโส ฯ บุรุษนั้นกล่าวว่า ถ้ากระนั้น กระผมจักทำไม่ให้ช้างเหล่านั้นมา ได้ถวายพิณสำหรับให้ช้างใคร่และสอนมนต์สำหรับให้ช้างใคร่ แก่ดาบส ก็แลเขาเมื่อจะให้ ได้แสดงสายพิณ ๓ สาย ให้ดาบสเรียนมนต์ ๓ บท แล้วบอกว่า เมื่อท่านดีดสายพิณสายนี้ ร่ายมนต์บทนี้แล้ว โขลงช้างไม่อาจแม้เพื่อจะหันกลับมองดู พลางหนีไป เมื่อท่านดีดสายพิณสายนี้ ร่ายมนต์บทนี้แล้ว โขลงช้างจะเหลียวกลับมองดูเบื้องหลังพลางหนีไป เมื่อท่านดีดสายพิณสายนี้ ร่ายมนต์บทนี้แล้ว ช้างจ่าโขลง จะน้อมหลังเข้ามาหา ดังนี้แล้ว กล่าวว่า ท่านชอบใจสิ่งใด ก็พึงทำสิ่งนั้นเถิด ไหว้ดาบสแล้ว ก็หลีกไป ฯ ดาบส ร่ายมนต์สำหรับไล่ช้าง ดีดสายพิณสำหรับไล่ช้าง ให้โขลงช้างหนีไปแล้วอยู่ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕

แปล โดยพยัญชนะ :
(ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๔๑-๔๒)

๑. สาวตฺถิยํ หิ ฉตฺตปาณิ นาม อุปาสโก ติปิฏกธโร อนาคามี ฯ โส ปาโต ว อุโปสถิโก  หุตฺวา สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ ฯ อนาคามิอริยสาวกานํ หิ สมาทานวเสน อุโปสถกมฺมํ นาม นตฺถิ ฯ

มคฺเคเนว เตสํ พฺรหฺมจริยญฺจ เอกภตฺติกญฺจ อาคตํ ฯ เตเนวาห  “ฆฏิกาโร โข มหาราช กุมฺภกาโร เอกภตฺติโก พฺรหฺมจารี สีลวา กลฺยาณธมฺโมติ ฯ เอวํ อนาคามิโน ปกติยา ว เอกภตฺติกา จ  พฺรหฺมจาริโน จ โหนฺติ ฯ โสปิ ตเถว อุโปสถิโก หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุณนฺโต นิสีทิ ฯ ตสฺมึ สมเย ราชา ปเสนทิโกสโล สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ ฯ อุปาสโก ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา  “อุฏฺฐาตพฺพํ นุ โข, โนติ จินฺเตตฺวา  “อหํ อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน, ตสฺส เม  ปเทสราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐาตุํ น ยุตฺตํ; ราชา โข ปน เม อนุฏฺฐหนฺตสฺส กุชฺฌิสฺสติ, เอตสฺมึ  กุชฺฌนฺเตปิ, เนว อุฏฺฐหิสฺสามิ; ราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐหนฺเตน หิ ราชา ครุกโต โหติ, โน สตฺถา; เนว  อุฏฺฐหิสฺสามีติ น อุฏฺฐหิ ฯ ปณฺฑิตปุริสา จ นาม ครุตรานํ สนฺติเก นิสีทิตฺวา อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา  น กุชฺฌนฺติ ฯ ราชา ปน ตํ อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา กุปิตมานโส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๔๒-๔๓)

๒. สตฺถา กุปิตภาวํ ญตฺวา  “มหาราช อยํ ฉตฺตปาณิ อุปาสโก ปณฺฑิโต ทิฏฺฐธมฺโม ติปิฏกธโร อตฺถานตฺถกุสโลติ อุปาสกสฺส คุณกถํ กเถสิ ฯ รญฺโญ ตสฺส คุณกถํ สุณนฺตสฺเสว จิตฺตํ มุทุกํ ชาตํ ฯ

อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต ฉตฺตปาณิอุปาสกํ กตภตฺตกิจฺจํ ฉตฺตมาทาย อุปาหนํ  อารุยฺห ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปสิ ฯ โส ฉตฺตุปาหนา อปเนตฺวา ราชานํ  อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ฯ อถ นํ ราชา อาห “โภ อุปาสก กินฺเต ฉตฺตุปาหนํ อปนีตนฺติ ฯ  “ราชา ปกฺโกสตีติ สุตฺวา อาคโตมฺหีติ ฯ  “อชฺช อมฺหากํ ราชภาโว ตุมฺเหหิ ญาโต  ภวิสฺสตีติ ฯ  “สทาปิ มยํ ตุมฺหากํ ราชภาวํ ชานามาติ ฯ  “เอวํ, กสฺมา ปุริมทิวเส สตฺถุ สนฺติเก  นิสินฺโน มํ ทิสฺวา น อุฏฺฐหีติ ฯ  “มหาราช อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน ปเทสราชานํ ทิสฺวา  อุฏฺฐหนฺโต สตฺถริ อคารโว ภเวยฺยํ; ตสฺมา น อุฏฺฐหินฺติ ฯ  “โหตุ โภ, ติฏฺฐเตตํ, ตุมฺเห กิร  ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานตฺถานํ กุสลา ติปิฏกธรา อมฺหากํ อนฺเตปุเร ธมฺมํ วาเจถาติ ฯ  “น  สกฺกา เทวาติ ฯ กึการณาติ ฯ ราชเคหํ นาม มหาสาวชฺชํ, ทุยุตฺตสุยุตฺตกานิ ครุกาเนตฺถ เทวาติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.อุบาสกชื่อว่าฉัตตปาณิ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งปิฎกสาม เป็นพระอนาคามี ย่อมเป็น ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฯ อ.อุบาสกนั้น เป็นผู้รักษาซึ่งอุโบสถ เป็น ได้ไปแล้ว สู่ที่เป็นบำรุงของพระศาสดา ในเวลาเช้าเทียว ฯ ก็ ชื่อ อ.อุโบสถกรรม ด้วยสามารถแห่งการสมาทาน ย่อมไม่มี แก่อริยสาวกผู้อนาคามี ท. ฯ อ.พรหมจรรย์ด้วย อ.ความเป็นผู้มีภัตรหนเดียวด้วย  มาแล้ว แก่อริยสาวกผู้อนาคามี ท. เหล่านั้น โดยมรรถนั่นเทียว ฯ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว  อ.พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.บุคคลผู้กระทำซึ่งหม้อ ชื่อว่า ฆฏิการะแล เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติ เป็นผู้มีศีล เป็นผู้มีธรรมอันงาม ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระอนาคามี ท. เป็นผู้มีภัตรหนเดียวด้วย เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติด้วย ย่อมเป็น โดยปกติเทียว ด้วยประการฉะนี้ ฯ อ.อุบาสก ชื่อว่าฉัตตปาณิแม้นั้น เป็นผู้รักษาซึ่งอุโบสถ โดยประการนั้นนั่นเทียว เป็น เข้าไปเฝ้าแล้วซึ่งพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่งฟังอยู่แล้วซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าว ซึ่งธรรม ฯ ในสมัยนั้น อ.พระราชาพระนามว่า ปเสนทิโกศล ได้ เสด็จไปแล้ว สู่ที่เป็นที่บำรุงของพระศาสดา ฯ อ.อุบาสก เห็นแล้ว ซึ่ง พระราชานั้นผู้เสด็จมาอยู่ คิดแล้วว่า อันเราพึงลุกขึ้นหรือหนอแล หรือว่า อันเราพึงลุกขึ้น หามิได้ ดังนี้ ไม่ลุกขึ้นแล้วด้วยอันคิดว่า อ.เรา นั่ง แล้วในสำนักของพระราชาผู้เลิศ อ.อัน ๆ เรานั้นเห็น ซึ่งพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศ แล้วจึงลุกขึ้น ไม่ควรแล้ว อนึ่ง อ.พระราชาแล จักกริ้วต่อเราผู้ไม่ลุกขึ้นอยู่ ครั้นเมื่อพระราชานั่น แม้กริ้วอยู่ อ.เรา จักไม่ลุกขึ้นนั่นเทียว ด้วยว่า อ.พระราชา เป็นผู้อันเราผู้เห็นซึ่งพระราชาแล้วจึงลุกขึ้นอยู่ กระทำให้หนักแล้ว ย่อมเป็น อ.พระศาสดา เป็นผู้อันเราผู้ เห็นซึ่งพระราชาแล้วจึงลุกขึ้นอยู่ กระทำให้หนักแล้ว ย่อมเป็น หามิได้ อ.เรา จักไม่ลุกขึ้นนั่นเทียว ดังนี้ ฯ ก็ชื่อ อ.บุรุษผู้เป็นบัณฑิต ท. เห็นแล้วซึ่งบุคคลผู้นั่น ในสำนักของบุคคล ท. ผู้หนักกว่าแล้วจึงไม่ลุกขึ้นอยู่ย่อมไม่โกรธ ฯ ก็ อ.พระราชาเห็นแล้ว ซึ่งอุบาสกนั้นผู้ไม่ลุกขึ้นอยู่ เป็นผู้มีใจกำเริบแล้ว เป็น ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ประทับนั่งแล้ว ณ ที่สุดข้างหนึ่ง ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระบรมศาสดา ทรงทราบ (ว่า) พระราชาทรงกริ้ว จึงตรัสคุณกถาของอุบาสกว่า มหาบพิตร ฉัตตปาณิอุบาสกนี้เป็นบัณฑิต เห็นธรรม ทรงพระไตรปิฎกฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ฯ เมื่อพระราชา สดับคุณกถาของอุบาสกนั้นเทียว พระทัยก็อ่อนลงแล้ว ฯ

ครั้นภายหลัง วันหนึ่ง พระราชาประทับอยู่เบื้องบนปราสาททอดพระเนตรเห็นฉัตตปาณิอุบาสก ผู้รับประทานอาหารแล้ว กั้นร่ม สวมรองเท้าเดินไปทางพระลานหลวง ทรงรับสั่งให้เรียกมา ฯ อุบาสกนั้น เก็บร่มและรองเท้าแล้วเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่อันสมควรส่วนหนึ่ง ฯ ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามเขาว่า อุบาสกผู้เจริญ เพราะเหตุไร เธอจึงเก็บร่ม และรองเท้าเสียเล่า ฯ เขากราบทูลว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ได้ฟังคำว่า พระราชา ตรัสเรียกหา จึงมาแล้ว ฯ พระราชาตรัสว่า พวกเธอ (เพิ่ง) จักรู้ความที่เราเป็นพระราชาในวันนี้หรือ ฯ เขากราบทูลว่า พวกข้าพระองค์ทราบความที่พระองค์เป็นพระราชา แม้ในกาลทุกเมื่อ ฯ พระราชาตรัสถามว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ เพราะเหตุไรในวันก่อน เธอนั่งในสำนักของพระบรมศาสดา เห็นเราแล้ว จึงไม่ลุกขึ้น ฯ เขากราบทูลว่า ขอเดชะมหาราชเจ้า ข้าพระองค์นั่งอยู่ในสำนักของพระราชาผู้เลิศ เห็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศแล้วเมื่อลุกขึ้น (แสดงความเคารพ) จะพึงเป็นผู้ไม่มีความเคารพในพระบรมศาสดา เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ลุกขึ้น ฯ พระราชาตรัสว่า ช่างเถิดพ่อมหาจำเริญ เรื่องนี้ จงหยุดไว้ (แค่นี้) ทราบว่า เธอเป็นผู้ฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ทั้งที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ ทรงพระไตรปิฎก ขอจงบอกธรรมแก่พวกเราภายในบุรีเถิด ฯ เขาทูลว่า ข้าพระองค์ไม่อาจ พระพุทธเจ้าข้า ฯ ตรัสถามว่า เพราะเหตุไร ฯ เขา กราบทูลว่า ธรรมดาวังหลวงมีโทษมาก ในวันหลวงนี้ กิจที่ประกอบผิดและชอบ เป็นเรื่องที่หนัก พระพุทธเจ้าข้า ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๘-๙)

๑.สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา  “มหาราช มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ,  เตน น คตา ภวิสฺสนฺตีติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู  อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห

“นวหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปคนฺตุํ อุปคนฺตฺวา จ อลํ  อุปนิสีทิตุํ ฯ  กตเมหิ นวหิ มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, มนาเปน อภิวาเทนฺติ, มนาเปน อาสนํ เทนฺติ,  สนฺตมสฺส น ปริคุยฺหนฺติ, พหุกมฺหิ พหุกํ เทนฺติ, ปณีตมฺหิ ปณีตํ เทนฺติ, สกฺกจฺจํ เทนฺติ โน  อสกฺกจฺจํ, อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนาย, ภาสนฺตสฺส รญฺชิยนฺติ ฯ อิเมหิ โข ภิกฺขเว นวหิ องฺเคหิ  สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปคนฺตุํ อุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปนิสีทิตุนฺติ ฯ

“อิติ โข มหาราช มม สาวกา ตุมฺหากํ สนฺติกา วิสฺสาสํ อลภนฺตา น คตา ภวิสฺสนฺติ:  โปราณกปณฺฑิตา หิ อวิสฺสาสนียฏฺฐาเน สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐิยมานาปิ มรณนฺติกํ เวทนํ ปตฺวา  วิสฺสาสิกฏฺฐานเมว คมึสูติ,  “กทา ภนฺเตติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อตีตํ อาหริ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๑-๑๒)

๒. ราชา  “ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ มยา วิสฺสาสํ กาตุํ วฏฺฏติ, กถนฺนุโข กริสฺสามีติ,  “สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติธีตรํ เคเห กาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ สนฺเต, ทหรา จ สามเณรา จ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติ ราชาติ มม สนฺติกํ วิสฺสฏฺฐา นิพทฺธํ อาคมิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา  “เอกํ เม ธีตรํ เทนฺตูติ สากฺยานํ สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ,  “กตรสกฺกสฺส ธีตาติ ปุจฺฉิตฺวา อาคจฺเฉยฺยาถาติ วตฺวา ทูเต อาณาเปสิ ฯ   ทูตา คนฺตฺวา สากิเย ทาริกํ ยาจึสุ ฯ เต สนฺนิปติตฺวา  “ปกฺขนฺตริโย ราชา; สเจ น ทสฺสาม,  วินาเสสฺสติ โน; น โข ปน อมฺเหหิ กุเลน สทิโส; กินฺนุ โข กาตพฺพนฺติ จินฺตยึสุ ฯ มหานาโม  “มม  ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาตา วาสภขตฺติยา นาม ธีตา รูปโสภคฺคปฺปตฺตา อตฺถิ, ตํ ทสฺสามาติ วตฺวา  ทูเต อาห  “สาธุ รญฺโญ ทาริกํ ทสฺสามาติ ฯ  “กสฺส ธีตาติ ฯ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จูฬปิตุ ปุตฺตสฺส  มหานามสกฺกสฺส ธีตา วาสภขตฺติยา นามาติ ฯ เต คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ ฯ ราชา  “ยทิ เอวํ  สาธุ, สีฆํ อาเนถ; ขตฺติยา จ นาม พหุมายา ทาสีธีตรํปิ ปหิเณยฺยุํ, ปิตรา สทฺธึ เอกภาชเน  ภุญฺชนฺตึ อาเนยฺยาถาติ เปเสสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระศาสดา ไม่ตรัสแล้ว ซึ่งโทษ ของภิกษุ ท. ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร  อ.ความคุ้นเคยกับด้วยพระองค์ แห่งสาวก ท. ของอาตมภาพ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น อ.สาวก ท. ของอาตมภาพ จักเป็นผู้ไม่ไปแล้ว จักเป็น ดังนี้ เมื่อทรงประกาศ ซึ่งหตุแห่งการไม่เข้าไป สู่ตระกูล ท. ด้วย ซึ่งเหตุแห่งการเข้าไป สู่ตระกูล ท. ด้วย ตรัสเรียกมาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ตรัสแล้ว ซึ่งพระสูตรนี้ ว่า

ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไป นั่งใกล้ด้วย ฯ อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่าไหน อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย ฯ (อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่านี้ อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย คือ) อ.ชน ท. ย่อมต้อนรับ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมกราบไหว้ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมถวายซึ่งอาสนะ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมไม่ซ่อน ซึ่งวัตถุ อันมีอยู่ ต่อภิกษุนั้น ครั้นเมื่อวัตถุอันมาก มีอยู่ ย่อมถวาย ซึ่งวัตถุอันมาก ครั้นเมื่อวัตถุ อันประณีต มีอยู่ ย่อมถวายซึ่งวัตถุ อันประณีต ย่อมถวาย โดยเคารพ ย่อมไม่ถวาย โดยไม่เคารพ ย่อมเข้าไปนั่งใกล้ เพื่ออันฟังซึ่งธรรม เมื่อภิกษุ กล่าวอยู่(ซึ่งธรรม) ย่อมยินดี ฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่านี้แล อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย ดังนี้ ฯ

อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.สาวก ท. ของอาตมภาพ ไม่ได้อยู่ ซึ่งความคุ้นเคย จากสำนัก ของพระองค์ จักเป็นผู้ไม่ไปแล้ว จักเป็น ด้วยประการฉะนี้แล จริงอยู่  อ.บัณฑิตผู้มีในกาลก่อน ท. แม้ผู้อันพระราชาทรงบำรุงอยู่โดยเคารพ ในที่อันมิใช่เป็นที่ตั้งแห่งความคุ้นเคย ถึงแล้วซึ่งเวทนาอันมีความตายเป็นที่สุด ไปแล้ว สู่ที่อันมีความคุ้นเคยนั่นเทียว ดังนี้ ผู้อันพระราชาทูลถามแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.บัณฑิตผู้มีในกาลก่อน ท. ไปแล้ว สู่ที่แห่งบุคคลผู้มีความคุ้นเคยนั่นเทียว ในกาลไร ดังนี้ ทรงนำมาแล้วซึ่งเรื่องอันเป็นไปล่วงแล้ว ฯ

เฉลย แปล โดยอรรถ

๒. พระราชทรงดำริว่า เราควรที่จะทำความคุ้นเคยกับภิกษุสงฆ์เราจักทำอย่างไรหนอแล ดังนี้ จึงทรงดำริว่า เราควรทำพระธิดาแห่งพระญาติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ไว้ในพระราชมณเฑียร เมื่อเป็นอย่างนั้น เหล่าภิกษุหนุ่มและสามณรทั้งหลาย ก็จักเป็นผู้คุ้นเคยแล้ว พากันมาสู่สำนักของเราเป็นนิตย์ ด้วยคิดกันว่า พระราชาทรงเป็นพระญาติ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดังนี้ แล้วจึงส่งพระราชสาส์น ไปยังราชสำนักของเจ้าศากยะทั้งหลาย ว่า ขอเจ้าศากยะทั้งหลาย จงประทานพระธิดาองค์หนึ่ง แก่หม่อมฉัน แล้วทรงรับสั่งบังคับทูตทั้งหลายว่า พวกท่าน พึงถามว่า เป็นพระธิดาของเจ้าศากยะองค์ไหนแล้ว (กลับ) มา ดังนี้ ฯ พวกทูตไปแล้ว ทูลขอเจ้าหญิง กะเจ้าศากยะทั้งหลาย ฯ เจ้าศากยะเหล่านั้น ประชุมกันแล้ว ทรงดำริกันว่า พระราชาเป็นฝักฝ่ายอื่น ถ้าว่าพวกเรา จักไม่ให้ ท้าวเธอก็จักทำพวกเราให้ฉิบหาย (พินาศ) แต่โดยตระกูล ท้าวเธอ ไม่เสมอกับพวกเราเลย พวกเราควรทำอย่างไรกันดี ฯ เจ้ามหานามะ ตรัสว่า ธิดาของหม่อมฉัน ชื่อว่าวาสภขัตติยา ผู้เกิด ในท้องของนางทาสี ถึงความเป็นธิดาผู้มีรูปโฉมงดงามยิ่งนัก มีอยู่ พวกเราจักให้นางนั้น ดังนี้แล้วจึงรับสั่งกะพวกทูตว่า ดีล่ะ พวกเรา จักถวายเจ้าหญิงแต่พระราชา ฯ พวกทูต ทูลถามว่า เจ้าหญิง เป็นพระธิดาของใคร ฯ เจ้าศากยะทั้งหลาย ตรัสว่า เป็นพระธิดาของเจ้ามหานามศากยราช ผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าอาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าวาสภขัตติยา ฯ ทูตเหล่านั้นจึงไปกราบทูลแด่พระราชา (ของตน) ฯ พระราชา ตรัสว่า ถ้าอย่างนั้นก็ดีล่ะ พวกท่านจงรีบนำมาเถิด ก็ธรรมดาว่าพวกกษัตริย์ มีเล่ห์กลมาก พึงส่งแม้ลูกสาวของนางทาสีมา (ก็ได้) พวกท่านพึงนำพระธิดาผู้เสวยอยู่ในภาชนะเดียวกันกับพระบิดามาเถิด ดังนี้แล้ว จึงส่งทูตทั้งหลายไป ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๔

แปล โดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๔๘-๔๙)

๑. อเถกทิวสํ มาคนฺทิยา อตฺตโน ปาสาทตลโต นิกฺขมิตฺวา จงฺกมมานา ตาสํ วสนฏฺฐานํ  คนฺตฺวา คพฺเภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา  “อิทํ กินฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตาหิ ตสฺสา สตฺถริ พนฺธาฆาตํ อชานนฺตีหิ  “สตฺถา อิมํ นครํ อาคโต, มยํ เอตฺถ ฐตฺวา สตฺถารํ วนฺทาม เจว ปูเชม จาติ วุตฺเต,  “อาคโต นาม  อิมํ นครํ สมโณ โคตโม, อิทานิสฺส กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ, อิมาปิ ตสฺส อุปฏฺฐายิกา, อิมาสํปิ  

กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ  “มหาราช สามาวตีมิสฺสกานํ  ปญฺจสตานํ อิตฺถีนํ พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, กติปาเหเนว เต ชีวิตํ น ภวิสฺสตีติ ฯ ราชา  “น ตา  เอวรูปํ กริสฺสนฺตีติ น สทฺทหิ, ปุน วุตฺเตปิ, น สทฺทหิเยว ฯ อถ นํ, เอวํ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเตปิ,  อสทฺทหนฺตํ  “สเจ เม น สทฺทหสิ, ตาสํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อุปธาเรหิ มหาราชาติ อาห ฯ ราชา  คนฺตฺวา คพฺเภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา  “อิทํ กินฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมึ อตฺเถ อาโรจิเต, ตาสํ อกุชฺฌิตฺวา กิญฺจิ  อวตฺวา ว ฉิทฺทานิ ปิทหาเปตฺวา สพฺพคพฺเภสุ ขุทฺทจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กาเรสิ ฯ  ขุทฺทจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กิร ตสฺมึ กาเล อุปฺปนฺนานิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๔๘-๕๐)

๒. มาคนฺทิยา ตาสํ กิญฺจิ กาตุํ อสกฺกุณิตฺวา  “สมณสฺส โคตมสฺเสว กตฺตพฺพํ กริสฺสามีติ  นาครานํ ลญฺจํ ทตฺวา  “สมณํ โคตมํ อนฺโตนครํ ปวิสิตฺวา จรนฺตํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ สทฺธึ  อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ปลาเปถาติ ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตีสุ รตเนสุ อปฺปสนฺนา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐํ  สตฺถารํ อนุพนฺธิตฺวา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ ฯ ตํ สุตฺวา อายสฺมา อานนฺโท  สตฺถารํ เอตทโวจ  “ภนฺเต อิเม นาครา อมฺเห อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ, อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉามาติ ฯ  “กุหึ อานนฺทาติ ฯ  “อญฺญํ นครํ ภนฺเตติ ฯ  “ตตฺถ มนุสฺเสสุ อกฺโกสนฺเตสุ, ปุน กตฺถ คมิสฺสาม   อานนฺทาติ ฯ  “ตโตปิ อญฺญํ นครํ ภนฺเตติ ฯ  “ตตฺถ มนุสฺเสสุ อกฺโกสนฺเตสุ, กุหึ คมิสฺสามาติ ฯ  “ตโต อญฺญํ นครํ ภนฺเตติฯ  “อานนฺท น เอวํ กาตุํ วฏฺฏติ, ยตฺถ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺเถว ตสฺมึ  วูปสนฺเต, อญฺญตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏติ, เก ปน เต อานนฺท อกฺโกสนฺตีติ ฯ  “ภนฺเต ทาสกมฺมกเร อุปาทาย สพฺเพ อกฺโกสนฺตีติ ฯ  “อหํ อานนฺท สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิสทิโส, สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิโน  หิ จตูหิ ทิสาหิ อาคเต สเร สหิตุํ ภาโร, ตเถว พหูหิ ทุสฺสีเลหิ กถิตกถานํ สหนํ นาม มยฺหํ ภาโรติ  วตฺวา อตฺตานํ อารพฺภ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา นาควคฺเค ติสฺโส คาถา อภาสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้นภายหลัง ณ วันหนึ่ง อ.พระนางมาคันทิยา เสด็จออกแล้ว จากพื้นแห่งปราสาทของพระองค์ ทรงเดินไปมาอยู่ เสด็จไปแล้วสู่ที่เป็น ที่อยู่ แห่งหญิง ท. เหล่านั้น ทรงเห็นแล้วซึ่งช่องในท้อง ท. ตรัสถามแล้วว่า อ.ช่องนี้ อะไร ดังนี้ ครั้งเมื่อคำว่า อ.พระศาสดาเสด็จมาแล้วสู่พระนครนี้ อ.หม่อมฉัน ท. ยืนแล้วในที่นี้ ย่อมถวายบังคมด้วยนั่นเทียว ย่อมบูชาด้วย ซึ่งพระศาสดา ดังนี้ อันหญิง ท. เหล่านั้น ผู้ไม่รู้อยู่ ซึ่งความอาฆาต อันเป็นเครื่องผูกในพระศาสดาแห่งพระนางมาคันทิยานั้น ทูลแล้ว ทรงดำริแล้ว ว่า อ.พระสมณะ ผู้โคดม ชื่อว่าเสด็จมาแล้วสู่พระนครนี้ อ.เราจักรู้ ซึ่งกรรมอันอันเราพึงทำ แก่พระสมณะ ผู้โคดมนั้น ในภาลนี้ อ.หญิง ท. แม้เหล่านี้ เป็น อุปัฏฐายิกาของพระสมณะผู้โคดมนั้น ย่อมเป็น อ.เรา จักรู้ซึ่งกรรมอันเราพึงทำแก่หญิง ท. แม้เหล่านี้ ดังนี้ เสด็จไปแล้ว กราบทูลแล้ว แก่พระราชาว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า อ.ความปรารถนาในภายนอก มีอยู่แก่หญิง ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ผู้เจือด้วยพระนางสามาวดี อ.พระชนมชีพ ของพระองค์ จักไม่มี โดยวันเล็กน้อยนั่นเทียว ดังนี้ ฯ

อ.พระราชา ไม่ทรงเชื่อแล้ว ด้วยทรงดำริว่า อ.หญิง ท. เหล่านั้น จักไม่กระทำซึ่งกรรมอันมีอย่างนี้เป็นรูป ครั้นเมื่อพระดำรัสนั้น อันพระนางมาคันทิยา แม้กราบทูลแล้วอีก อ.พระราชาไม่ทรงเชื่อแล้ว นั่นเทียว ฯ

ครั้งนั้น อ.พระนางมาคันทิยา กราบทูลแล้วว่า ถ้าว่า อ.พระองค์ ย่อมไม่ทรงเชื่อต่อหม่อมฉันไซร้ ข้าแต่มหาราชเจ้า อ.พระองค์ เสด็จไปแล้วสู่ที่อันเป็นที่อยู่แห่งหญิง ท. เหล่านั้น ขอจงใคร่ครวญ ดังนี้ กะพระราชานั้นผู้ – ครั้นเมื่อพระดำรัส อันตน แม้กราบทูลแล้ว สิ้นสามครั้ง อย่างนี้ ไม่ทรงเชื่ออยู่ ฯ อ.พระราชา เสด็จไปแล้ว ทรงเห็นแล้ว ซึ่งช่องในห้อง ท. ตรัสถามแล้วว่า  อ.ช่องนี้ อะไร ดังนี้ ครั้นเมื่อเนื้อความนั้น อันหญิง ท. เหล่านั้นกราบทูล ไม่กริ้วแล้วต่อหญิง ท. เหล่านั้น ไม่ตรัสแล้วซึ่งพระดำรัสอะไรๆ เที่ยว ยังบุคคลให้ปิดแล้วซึ่งช่อง ท. ยังบุคคลให้ทำแล้วซึ่งช่อง อันเป็นที่ดื่มกินซึ่งลมอันมีช่องอันเล็ก ท. ในห้องทั้งปวง ท. ฯ ได้ยินว่า อ.ช่องอันเป็นที่ดื่มกินซึ่งลมอันมีช่องอันเล็ก ท. ในห้องทั้งปวง ท. ฯ ได้ยินว่า อ.ช่องอันเป็นที่ดื่มกินซึ่งลมอันมีช่องอันเล็ก ท. เกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระนางมาคันทิยา ไม่อาจทำอะไรๆ แก่หญิงเหล่านั้นได้ ทรงดำริว่า เราจักทำกรรมที่ควรทำแก่พระสมณโคดมเอง จึงประทานสินจ้างแก่ชาวเมืองแล้วตรัสว่า พวกเจ้าพร้อมด้วยเหล่าบุรุษที่เป็นทาสและกรรมกร จงด่า จงบริภาษ พระสมณโคดม ผู้เสด็จเข้าไปยังภายในพระนครเที่ยวไปอยู่ให้หนีไป ฯ เหล่าชนผู้เป็นมิจฉาทิฐิ ไม่เลื่อมใส่ในพระรัตนตรัย พากันติดตามพระศาสดาผู้เสด็จเข้าไปยังภายในพระนคร ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ ฯ ท่านพระอานนทเถระฟังคำด่าและบริภาษนั้นแล้วได้กราบทูลพระบรมศาสดาดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาวเมืองเหล่านี้ด่า (และ) บริภาษพวกเรานัก พวกเราไปเมืองอื่นจากเมืองนี้กันเถิด ฯ พระบรมศาสดาตรัสถามว่าจะไปเมืองไหนกัน อานนท์ ฯ พระอานนทเถระกราบทูลว่า ไปยังเมืองอื่นพระพุทธเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดา ตรัสถามว่า เมื่อคนในเมืองนั้นด่า เราจักไปที่ไหนอีก อานนท์ ฯ พระอานนทเถระกราบทูลว่า ไปยังเมืองอื่นแม้จากเมืองนั้นพระพุทธเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดาตรัสถามว่า เมื่อคนในเมืองนั้นก็ด่า เราจักไปที่ไหนกันเล่า ฯ พระอานนทเถระทูลว่า จักไปเมืองอื่น จากเมืองนั้นพระพุทธเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า อานนท์ การทำอย่างนี้ย่อมไม่ควร เรื่องเกิดขึ้นในที่ใด เมื่อเรื่องนั้นสงบในที่นั้นแล้ว จะไปในที่อื่น ก็ควร อานนท์ ก็คนเหล่านั้น เหล่าไหนเล่า ย่อมด่า ฯ พระอานนท์เถระทูลว่า ทุกคนกระทั่งทาสและกรรมกร ต่างพากันด่าพระพุทธเจ้าข้า ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า อานนท์ เราเป็นเช่นเดียวกับช้างที่เข้าสู่สงคราม ก็การอดทนลูกศรที่มาจากสี่ทิศ เป็นภาระของช้างที่เข้าสู่สงคราม ฉันใด ขึ้นชื่อว่าการอดทนต่อถ้อยคำที่คนทุศีลเป็นอันมากพูดกัน ย่อมเป็นภาระของเรา ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทรงแสดงธรรมปรารภพระองค์จึงได้ตรัส ๓ พระคาถาในนาควรรค ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๔ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(จกฺขุปาลตฺเถรวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๓)

๑. สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวณฺโณ นาม กุฏุมฺพิโก อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค  อปุตฺตโก ฯ โส เอกทิวสํ นหานติตฺถํ คนฺตฺวา นหาตฺวา อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สมฺปนฺนสาขํ  เอกํ วนปฺปตึ ทิสฺวา, “อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตีติ ตสฺส เหฏฺฐาภาคํ  โสธาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปตากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปตึ อลงฺกริตฺวา  “ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิ ฯ

อถสฺส ภริยาย กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ ฯ โส ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ ฯ สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ ฯ เสฏฺฐี อตฺตนา ปาลิตํ วนปฺปตึ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา ตสฺส  “ปาโลติ นามํ อกาสิ ฯ  อปรภาเค อญฺญํ ปุตฺตํ ลภิ ฯ ตสฺส  “จุลฺลปาโลติ นามํ กตฺวา, อิตรสฺส “มหาปาโลติ นามํ กริ ฯ  เต วยปฺปตฺเต ฆรพนฺธเนน พนฺธึสุ ฯ อปรภาเค มาตาปิตโร กาลมกํสุ ฯ สพฺพํ โภคํ  ทฺวินฺนํเยว วิวเรสุํ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(เทฺฃวสหายกภิกฺขุวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๑๔๖)

๒. สตฺถา  “สาธุ สาธูติ อภินนฺทิตฺวา เสสมคฺเคสุปิ ปฏิปาฏิยา ปญฺหํ ปุจฺฉิ ฯ คนฺถิกตฺเถโร เอกํปิ กเถตุํ นาสกฺขิ ฯ ขีณาสโว ปน ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถสิ ฯ สตฺถา จตูสุปิ ฐาเนสุ ตสฺส สาธุการํ  อทาสิ ฯ ตํ สุตฺวา ภุมฺมเทเว อาทึ กตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา สพฺพา เทวตา เจว นาคสุปณฺณา จ  สาธุการํ อทํสุ ฯ ตํ สาธุการํ สุตฺวา ตสฺส อนฺเตวาสิกา เจว สทฺธิวิหาริโน จ สตฺถารํ อุชฺฌายึสุ  “กึ นาเมตํ สตฺถารา กตํ: กิญฺจิ อชานนฺตสฺส มหลฺลกตฺเถรสฺส จตูสุ ฐาเนสุ สาธุการํ อทาสิ,  อมฺหากํ ปนาจริยสฺส สพฺพปริยตฺติธรสฺส ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปาโมกฺขสฺส ปสํสามตฺตํปิ น  กรีติ ฯ อถ เน สตฺถา  “กินฺนาเมตํ ภิกฺขเว กเถถาติ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมึ อตฺเถ อาโรจิเต,  “ภิกฺขเว  ตุมฺหากํ  อาจริโย มม สาสเน ภติยา คาโว รกฺขนสทิโส, มยฺหํ ปน ปุตฺโต ยถารุจิยา ปญฺจโครเส  ปริภุญฺชนกสามิสทิโสติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ได้ยินว่า อ.เศรษฐี ชื่อว่า มหาสุวรรณ เป็นผู้มีขุมทรัพย์ เป็นผู้มั่งคั่ง เป็นผู้มีทรัพย์มาก เป็นผู้มีโภคะมาก เป็นผู้มีบุตรหามิได้ ได้มีแล้ว ในเมืองชื่อว่าสาวัตถี ฯ ในวันหนึ่ง อ.เศรษฐี นั้น ไปแล้วสู่ท่าเป็นที่อาบ อาบแล้ว มาอยู่เห็นแล้ว ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า ต้นหนึ่ง มีกิ่งอันถึงพร้อมแล้ว ในระหว่างแห่งหนทาง คิดแล้วว่า อ.ต้นไม้ จักเป็นต้นไม้อันเทวดา ผู้มีศักดิ์ใหญ่ถือเอารอบแล้ว จักเป็น ดังนี้ ยังบุคคลให้ชำระแล้ว ซึ่งส่วนภายใต้แห่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่านั้น ยังบุคคลให้กระทำแล้ว ซึ่งเครื่องล้อมคือกำแพง ยังบุคคลให้เกลี่ยแล้ว ซึ่งทราย ยังบุคคลให้ยกขึ้นแล้ว ซึ่งธงชัยและธงแผ่นผ้า กระทำให้พอแล้ว ซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า กระทำแล้ว ซึ่งความปรารถนาว่า อ.เรา ได้แล้วซึ่งบุตรหรือ หรือว่าซึ่งธิดา จักกระทำ ซึ่งสักการะใหญ่ แก่ท่าน ท. ดังนี้ หลีกไปแล้ว ฯ

ครั้งนั้น อ.สัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ ตั้งเฉพาะแล้ว ในท้องของภรรยาของเศรษฐีนั้น ฯ อ.เศรษฐีนั้น ได้ให้แล้วซึ่งเครื่องบริหารซึ่งครรภ์แก่ภรรยานั้น ฯ อ.ภรรยานั้น คลอดแล้ว ซึ่งบุตร โดยกาลเป็นที่ล่วงไปแห่งเดือนสิบ ฯ อ.เศรษฐีนั้น ได้ให้แล้วซึ่งเครื่องบริหารซึ่งครรภ์ แก่ภรรยานั้น ฯ อ.ภรรยานั้น คลอดแล้ว ซึ่งบุตร โดยกาลเป็นที่ล่วงไปแห่งเดือนสิบ ฯ อ.เศรษฐี ได้กระทำแล้ว ซึ่งคำว่า ปาละ ดังนี้ ให้เป็นชื่อของบุตรนั้น เพราะความที่แห่งบุตรนั้นเป็นผู้อันตนอาศัยแล้วซึ่งต้นไม้อันเป็นเจ้าแห่งป่า อันอันตนรักษาแล้วได้แล้ว ฯ ในกาลอันเป็นส่วนอื่นอีก อ.เศรษฐีนั้น ได้แล้ว ซึ่งบุตรอื่น ฯ อ.เศรษฐีนั้น กระทำแล้วซึ่งคำว่า อ.จุลลปาละ ดังนี้ ให้เป็นชื่อของบุตรนั้น กระทำแล้วซึ่งคำว่า อ.มหาปาละ ดังนี้ ให้เป็นชื่อของบุตรนอกนี้ ฯ อ.มารดาและบิด ท. ผูกแล้วซึ่งบุตร ท.เหล่านั้น ผู้ถึงแล้วซึ่งวัยด้วยเครื่องผูกคือเรือน ฯ ในกาลอันเป็นส่วนอื่นอีก อ.มารดาและบิดา ท. ได้กระทำแล้วซึ่งกาละ ฯ อ.ญาติ ท. แบ่งแล้วซึ่งโภคะทั้งปวง แก่บุตร ท. สองนั่นเทียว ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๒. พระบรมศาสดาทรงชมเชยว่า สาธุ สาธุ แล้วตรัสถามปัญหาแม้ในมรรคที่เหลือตามลำดับ ฯ พระเถระผู้นักคัมภีร์ไม่ได้อาจแก้ปัญหาแม้ข้อหนึ่ง ฯ ส่วนพระขีณาสพแก้ปัญหาที่ตรัสถามแล้ว ๆ (ได้) ฯ พระบรมศาสดาได้ประทานสารุการแก่พระขีณาสพนั้นในฐานะทั้ง ๔ ฯ เทวดาตั้งแต่ภุมเทวดาเป็นต้นจนถึงพรหมโลก และนาคและครุฑทั้งปวง ฟังสาธุการนั้นแล้วได้ให้สาธุการ (ด้วย) ฯ พวกอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกของพระเถระนักคัมภีร์นั้น ฟังสาธุการนั้นแล้ว ยกโทษพระบรมศาสดาว่า พระศาสดาทรงทำกรรมนั่นชื่ออะไร พระองค์ได้ประทานสาธุการในฐานะ ๔ สถาน แก่พระเถระผู้เฒ่าที่ไม่รู้อะไร แต่ไม่ทรงทำแม้เพียงการสรรเสริญแก่อาจารย์ของพวกเรา ผู้ทรงปริยัติทั้งปวงเป็นประธานแห่งภิกษุห้าร้อยรูป ฯ ครั้งนั้น พระบรมศาสดาตรัสถามภิกษุเหล่านั้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกำลังเจรจาคำนั่นชื่ออะไร เมื่อภิกษุเหล่านั้น กราบทูลเรื่องนั้นแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์ของพวกเธอเป็นเช่นกับผู้รักษาโคเพื่อค่าจ้างในศาสนาของเรา ส่วนว่า บุตรของเราเป็นเช่นกับเจ้าของ(โค) ผู้บริโภคเบญจโครสตามความชอบใจ แล้วได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๓

แปล โดยพยัญชนะ :
(กาลียกฺขิณี ภาค ๑ หน้า ๔๓)

๑. วญฺฌิตฺถี ตํ กถํ สุตฺวา  “ปุตฺตา นาม มาตาปิตูนํ วจนํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ, อิทานิ อญฺญํ วิชายินึ อิตฺถึ อาเนตฺวา มํ ทาสีโภเคน ภุญฺชิสฺสติ, ยนฺนูนาหํ สยเมเวกํ กุมาริกํ อาเนยฺยนฺติ จินฺเตตฺวา เอกํ กุลํ คนฺตฺวา ตสฺสตฺถาย กุมาริกํ วาเรตฺวา  “กินฺนาเมตํ อมฺม วเทสีติ เตหิ ปฏิกฺขิตฺตา  “อหํ  วญฺฌา, อปุตฺตกํ กุลํ วินสฺสติ, ตุมฺหากํ ธีตา ปุตฺตํ ปฏิลภิตฺวา กุฏุมฺพสฺส สามินี ภวิสฺสติ, เทถ ตํ  มยฺหํ สามิกสฺสาติ ยาจิตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อาเนตฺวา สามิกสฺส ฆเร อกาสิ ฯ อถสฺสา เอตทโหสิ “สจายํ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิสฺสติ, อยเมว กุฏุมฺพสฺส สามินี ภวิสฺสติ, ยถา ทารกํ น ลภติ; ตเถว  นํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ฯ อถ นํ อาห  “ยทา เต กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐาติ; ตทา เม อาโรเจยฺยาสีติ ฯ สา  “สาธูติ ปฏิสุตฺวา, คพฺเภ ปติฏฺฐิเต, ตสฺสา อาโรเจสิ ฯ ตสฺสา ปน สาเยว นิจฺจํ ยาคุภตฺตํ เทติ ฯ  อถสฺสา อาหาเรเนว สทฺธึ คพฺภปาตนเภสชฺชํ อทาสิ ฯ คพฺโภ ปติ ฯ ทุติยมฺปิ คพฺเภ ปติฏฺฐิเต, ตสฺสา อาโรเจสิ ฯ อิตราปิ ทุติยมฺปิ ตเถว ปาเตสิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(กาลียกฺขิณี ภาค ๑ หน้า ๔๓-๔๔)

๒. อถ นํ ปฏิวิสฺสกิตฺถิโย ปุจฺฉึสุ  “กจฺจิ เต สปตฺตี อนฺตรายํ กโรตีติ ฯ สา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, “อนฺธพาเล กสฺมา เอวมกาสิ ? อยํ ตว อิสฺสริยภเยน คพฺภปาตนเภสชฺชํ โยเชตฺวา เทติ, เตน เต  คพฺโภ ปตติ, มา ปุน เอวมกาสีติ วุตฺตา, ตติยวาเร น กเถสิ ฯ อถสฺสา อิตรา อุทรํ ทิสฺวา “กสฺมา  มยฺหํ คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ น กเถสีติ วตฺวา,  “ตฺวํ มํ อาเนตฺวา เทฺว วาเร คพฺภํ ปาเตสิ, กิมตฺถํ ตุยฺหํ  กเถมีติ วุตฺเต,  “นฏฺฐาทานิมฺหีติ จินฺเตตฺวา, ตสฺสา ปมาทํ โอโลเกนฺตี, ปริณเต คพฺเภ, โอกาสํ  ลภิตฺวา เภสชฺชํ โยเชตฺวา อทาสิ ฯ คพฺโภ ปริณตตฺตา ปติตุํ อสกฺโกนฺโต ติริยํ นิปชฺชิ ฯ ติพฺพา ขรา เวทนา อุปฺปชฺชิ ฯ ชีวิตสํสยํ ปาปุณิ ฯ สา “นาสิตมฺหิ ตยา, ตฺวเมว มํ อาเนตฺวา ตโย ทารเก นาเสสิ; อิทานิ สยํปิ นสฺสามิ, อิโตทานิ จุตา ยกฺขินี หุตฺวา ตว ทารเก ขาทิตุํ สมตฺถา หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺยนฺติ ปตฺถนํ ฐเปตฺวา กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว เคเห มชฺชารี หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ อิตรํปิ สามิโก คเหตฺวา  “ตยา เม กุลุปจฺเฉโท กโตติ กปฺปรชนฺนุกาทีหิ สุโปถิตํ โปเถสิ ฯ สา เตเนวาพาเธน กาลํ กตฺวา  ตตฺเถว กุกฺกุฏี หุตฺวา นิพฺพตฺติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.หญิงหมัน ฟังแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าวนั้น คิดแล้วว่าชื่อ อ.บุตร ท. ย่อมไม่อาจเพื่ออันก้าวล่วง ซึ่งคำของมารดาและบิดา ท. ในกาลนี้ อ.แม่ผัว นำมาแล้ว ซึ่งหญิง ผู้มีปกติคลอดอื่น จักใช้สอย ซึ่งเราด้วยการใช้สอยเพียงดังทาสี ไฉนหนอ อ.เรา พึงนำมา ซึ่งนางกุมาริกาคนหนึ่ง เองนั่นเทียว ดังนี้ไปแล้ว สู่ตระกูล หนึ่ง ขอแล้ว ซึ่งนางกุมาริกาเพื่อประโยชน์แก่สามีนั้น ผู้อันชน ท. เหล่านั้น ห้ามแล้วว่า แน่ะแม่ อ.เจ้า ย่อมกล่าว ซึ่งคำนั่น ชื่ออะไร ดังนี้ อ้อนวอนแล้วว่า อ.เรา เป็นหญิงหมัน ย่อมเป็น อ.ตระกูล อันไม่มีบุตรย่อมพินาศ อ.ธิดา ของท่าน ท. ได้เฉพาะแล้ว ซึ่งบุตร เป็นเจ้าของแห่งขุมทรัพย์ จักเป็น อ.ท่าน ท. จงให้ ซึ่งธิดานั้น แก่สามี ของดิฉัน ดังนี้ ยังชน ท. เหล่านั้น ให้รับพร้อมเฉพาะแล้ว นำมาแล้ว ได้กระทำแล้ว ในเรือน ของสามี ฯ ครั้งนั้น อ.ความคิดนั้นว่า ถ้าว่า อ.หญิงนี้ จักได้ ซึ่งบุตรหรือ หรือว่า ซึ่งธิดาไซร้ อ.หญิงนี้ นั่นเทียว เป็น เจ้าของ แห่งขุมทรัพย์ จักเป็น อ.หญิงนี้ ย่อมไม่ได้ซึ่งทารก โดยประการใด อ.อันอันเรากระทำ ซึ่งหญิงนั้น โดยประการนั้นนั่นเทียว ย่อมควรดังนี้ ได้มีแล้ว แก่หญิงหมันนั้น ฯ ครั้งนั้น อ.หญิงหมันนั้น กล่าวแล้วว่า อ.สัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ ย่อมตั้งอยู่เฉพาะ ในท้องของเธอ ในกาลใด อ.เธอพึงบอก แก่เรา ในกาลนั้น ดังนี้ กะหญิงนั้น ฯ อ.หญิงนั้น ฟังตอบแล้วว่า อ.ดีละ ดังนี้ ครั้นเมื่อสัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว บอกแล้ว แก่หญิงหมั่นนั้น ฯ ก็ อ.หญิงหมันนั้นนั่นเทียว ย่อมให้ ซึ่งข้าวยาคูและภัตร แก่หญิงนั้น เนืองนิตย์ ฯ ครั้งนั้น อ.หญิงหมันนั้น ได้ให้แล้ว ซึ่งยาอันเป็นเครื่องยังสัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ให้ตกไป กับด้วยอาหารนั้นเทียว แก่หญิงนั้น ฯ อ.สัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ ตกไปแล้ว ฯ ครั้นเมื่อสัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ ตั้งอยู่เฉพาะแล้ว แม้ในครั้งที่ ๒ อ.หญิงนั้นบอกแล้ว แก่หญิงหมันนั้น ฯ อ.หญิงหมันนั้นแม้นอกนี้ ยังสัตว์ผู้เกิดแล้วในครรภ์ให้ตกไปแล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว แม้ในครั้งที่ ๒ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้งนั้น เหล่าหญิงผู้คุ้มเคย ถามนางกุมาริกานั้นว่า หญิงผู้ร่วมสามีทำอันตรายแก่เธอแลหรือ ฯ นางบอกเนื้อความนั้นแล้ว ถูกหญิงเหล่านั้นพูดว่า แม่คนโง่ เพราะเหตุไร เธอจึงได้ทำอย่างนี้ หญิงร่วมสามีนี้ ปรุงยาสำหรับทำสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ให้ตกไป แล้วให้แก่เธอ เพราะกลัวความที่เธอเป็นใหญ่ เพราะเหตุนั้น สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ของเธอจึงตกไป เธออย่าได้ทำอย่างนี้อีกนะ ในครั้งที่ ๓ จึงไม่บอกแล้ว ฯ

 ต่อมาหญิงผู้ร่วมสามีนอกนี้ เห็นท้องของนางแล้วกล่าวว่า เพราะเหตุไร เธอจึงไม่บอกความที่เธอตั้งครรภ์แก่ฉัน เมื่อนางกุมาริกานั้นบอกว่า เธอนำฉันมาแล้ว ทำสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ให้ตกไปถึง ๒ ครั้ง ฉันจะบอกเธอทำไม ดังนี้แล้ว จึงคิดว่า บัดนี้เราพินาศแล้ว คอยดูความเผลอเลอของนาง เมื่อสัตว์ผู้เกิดในครรภ์แก่แล้ว (เป็นทารกแล้ว) ได้โอกาสจึงได้ปรุงยาให้ ฯ สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ไม่อาจตกไป (ออก) เพราะเป็นผู้แก่แล้ว (เป็นทารกแล้ว) จึงนอนขวาง ฯ เวทนาอย่างแรงกล้าเกิดขึ้นแล้ว ฯ นางถึงความสงสัยในชีวิต ฯ

นางกุมาริกานั้น ตั้งความปรารถนาว่า ฉันเป็นผู้ถูกเธอให้พินาศแล้ว เธอเองนำฉันมาแล้วให้ทารกพินาศ ๓ คน ขณะนี้แม้ตัวฉันเองก็จักพินาศ ฉันจุติจากอัตภาพนี้ในบัดนี้ พึงเกิดเป็นนางยักษิณี เป็นผู้สามารถเคี้ยวกินทารกของเธอ ดังนี้แล้ว ทำกาละเกิดเป็นนางแมวในเรือนนั้นเอง ฯ สามีจับหญิงหมัน แม้นอกนี้ แล้วพูดว่า เธอทำการตัดตระกูลของฉัน ดังนี้แล้ว โบยให้บอกช้ำด้วยอาวุธมีศอกแบะเข่าเป็นต้น ฯ หญิงหมันนั้นตายเพราะความเจ็บนั้นแล แล้วได้เกิดเป็นแม่ไก่ในเรือนนั้นนั่นเอง ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๓ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(มฏฺฐกุณฑลีวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๒๕-๒๖)

๑. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลี อนฺโตเคหาภิมุโข นิปนฺโน โหติ ฯ สตฺถา อตฺตโน อปสฺสนภาวํ  ญตฺวา, เอกํ รสฺมึ วิสฺสชฺเชสิ ฯ มาณโว  “กึ โอภาโส นาเมโสติ ปริวตฺติตฺวา นิปฺปนฺโน ว สตฺถารํ ทิสฺวา  “อนฺธพาลปิตรํ นิสฺสาย เอวรูปํ พุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา กายเวยฺยาวฏิกํ วา กาตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถํ, อิทานิ เม หตฺถาปิ อวิเธยฺยา, อญฺญ กตฺตพฺพํ นตฺถีติ มนเมว ปสาเทสิ ฯ  สตฺถา  “อลํ เอตฺตเกน อิมสฺสาติ ปกฺกามิ ฯ โส ตถาคเต จกฺขุปถํ วิชหนฺเตเยว, ปสนฺนมโน กาลํ  กตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ ฯ พฺราหฺมโณปิสฺส สรีรํ  ฌาเปตฺวา อาฬาหเน โรทนปรายโน อโหสิ, เทวสิกํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ  “กหํ เอกปุตฺตก,  กหํ เอกปุตฺตกาติ ฯ

เทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา  “เกน กมฺเมน ลทฺธาติ อุปธาเรนฺโต  “สตฺถริ  มโนปสาเทนาติ ญตฺวา  “อยํ พฺราหฺมโณ มม อผาสุกกาเล เภสชฺชํ อกาเรตฺวา อิทานิ อาฬาหนํ  คนฺตฺวา โรทติ; วิปฺปการปฺปตฺตเมตํ กาตุํ วฏฺฏตีติ มฏฺฐกุณฺฑลิวณฺเณนาคนฺตฺวา อาฬาหนสฺสาวิทูเร พาหา ปคฺคยฺห โรทนฺโต อฏฺฐาสิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(มฏฺฐกุณฑลีวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๓๑-๓๒)

๒. พฺราหฺมโณปิ เคหํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณึ อามนฺเตตฺวา  “ภทฺเท อหํ สมณํ โคตมํ นิมนฺเตตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ; สกฺการํ กโรหีติ วตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ เนว อภิวาเทตฺวา น ปฏิสนฺถารํ  กตฺวา เอกมนฺตํ  ฐิโต  “โภ โคตม อธิวาเสหิ เม อชฺชตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนาติ อาห ฯ  สตฺถา อธิวาเสสิ ฯ โส สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา สกนิเวสเน ขาทนียํ โภชนียํ  ปฏิยาทาเปสิ ฯ  สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ ฯ พฺราหฺมโณ สกฺกจฺจํ ปริวิสิ ฯ มหาชโน สนฺนิปติ ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกน กิร ตถาคเต นิมนฺติเต, เทฺว ชนกายา  สนฺนิปตนฺติ: มิจฺฉาทิฏฺฐิกา  “อชฺช สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉาย วิเหฐิยมานํ ปสฺสิสฺสามาติ  สนฺนิปตนฺติ ฯ อถ พฺราหฺมโณ กตภตฺตกิจฺจํ ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา นีจาสเน นิสินฺโน, ปญฺหํ ปุจฺฉิ  “โภ โคตม ตุมฺหากํ ทานํ อทตฺวา ปูชํ อกตฺวา ธมฺมํ อสฺสุตฺวา อุโปสถวาสํ อวสิตฺวา เกวลํ  มโนปสาทมตฺเตเนว สคฺเค นิพฺพตฺตา นาม โหนฺตีติ ฯ  “พฺราหฺมณ กสฺมา มํ ปุจฺฉสิ,  นนุ เต ปุตฺเตน มฏฺฐกุณฺฑลินา มยิ มนํ ปสาเทตฺวา อตฺตโน สคฺเค นิพฺพตฺตภาโว กถิโตติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ในขณะนั้น อ.มาณพชื่อว่า มัฏฐกุณฑลี เป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อภายในแห่งเรือน เป็นผู้นอนแล้ว ย่อมเป็น ฯ อ.พระศาสดา ทรงทราบแล้ว ซึ่งความเป็นคือการไม่เห็นซึ่งพระองค์ ทรงเปล่งแล้ว ซึ่งพระรัศมีสิ้นวาระหนึ่ง ฯ อ.มาณพ คิดแล้วว่า ชื่อ อ.แสงสว่างนั่น อะไร ดังนี้ นอนยังกายให้เป็นไปรอบแล้วเทียว เห็นแล้วซึ่งพระศาสดา คิดแล้วว่า อ.เราอาศัยแล้ว ซึ่งบิดาผู้อันธพาล ไม่ได้ได้แล้วเพื่ออันเข้าไปเฝ้าซึ่งพระพุทธเจ้า ผู้มีอย่างนี้เป็นรูปแล้ว ทำซึ่งกรรมอันประกอบแล้วด้วยความขวนขวายด้วยกายหรือ หรือว่าเพื่ออันถวายซึ่งทาน หรือว่าเพื่ออันฟังซึ่งธรรม ในกาลนี้ แม้ อ.มือ ท. ของเราไม่เป็นอวัยวะควรแก่ความตั้งไว้ต่าง ย่อมเป็น อ.กรรมอันเป็นกุศลอันเราพึงทำอื่น ย่อมไม่มี ดังนี้ ยังใจนั่นเทียวให้เลื่อมใสแล้ว ฯ อ.พระศาสดา ทรงพระดำริแล้วว่า อ.พอละ ด้วยการยังใจให้เลื่อมใสมีประมาณเท่านี้ ของมาณพนี้ ดังนี้ เสด็จหลีกไปแล้ว ฯ ครั้นเมื่อพระตถาคต ทรงละอยู่ซึ่งคลองแห่งจักษุนั่นเทียว อ.มาณพนั้นเป็นผู้มีใจเลื่อมใสแล้ว เป็น ทำแล้วซึ่งกาละ เกิดแล้วในวิมานอันสำเร็จด้วยทอง อันประกอบแล้วด้วยโยชน์สามสิบในเทวโลก ราวกะ อ.บุคคลผู้หลับแล้วตื่น ฯ แม้ อ.พราหมณ์ยังสรีระของมาณพนั้นให้ไหม้แล้ว เป็นผู้มีการร้องไห้เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้เป็นแล้ว ในที่เป็นที่นำมาเผา (ที่เผาศพ)  อ.พราหมณ์นั้น ไปแล้วสู่ที่เป็นที่นำมาเผา สิ้นกาลอันเป็นไปแล้วในวัน ย่อมร้องไห้ว่า ดูก่อนบุตรน้อยคนเดียว อ.เจ้าไปแล้ว ณ ที่ไหน ดูก่อนบุตรน้อยคนเดียว อ.เจ้าไปแล้ว ณ ที่ไหน ดังนี้ ฯ

แม้ อ.เทวบุตรตรวจดูแล้วซึ่งสมบัติของตน ใคร่ครวญอยู่ว่า อ.สมบัตินี้ อันเราได้แล้วเพราะกรรมอะไร ดังนี้ รู้แล้วว่า อ.สมบัตินี้ อันเราได้แล้ว เพราะการยังใจให้เลื่อมใสในพระศาสดา ดังนี้ คิดแล้วว่า อ.พราหมณ์นี้ ไม่ยังหมอให้ทำแล้ว ซึ่งยา ในกาลอันไม่ผาสุกแห่งเรา ไปแล้วสู่ที่เป็นที่นำมาเผา ร้องไห้อยู่ในกาลนี้ อ.อันอันเราทำซึ่งพราหมณ์นั้น ให้เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งประการอันแปลก ย่อมควร ดังนี้ มาแล้ว ด้วยเพศเพียงดังเพศแห่งมาณพชื่อว่า มัฏฐกุณฑลี ได้ยืนประคองซึ่งแขน ท. ร้องไห้อยู่แล้ว ในที่อันไม่ไกลแห่งที่เป็นที่นำมาเผา ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. แม้พราหมณ์ไปยังเรือน เรียกนางพราหมณีมาแล้ว กล่าวว่า นางผู้เจริญ ฉัน จะนิมนต์พระสมณโคดมมาถามปัญหา เธอจงทำเครื่องสักการะแล้วไปยังวิหาร ไม่อภิวาทสมเด็จพระบรมศาสดาเลย ไม่ทำปฏิสันถาร ยืน ณ ที่สุดข้างหนึ่งทูลว่า พระโคคมผู้เจริญ ขอพระองค์พร้อมกับภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตของข้าพระองค์ เพื่อเสวยในวันนี้เถิด ฯ สมเด็จพระบรมศาสดาทรงรับนิมนต์แล้ว ฯ เขาทราบการรับนิมนต์ของสมเด็จพระบรมศาสดาแล้ว มาโดยเร็วให้ตกแต่งของควรเคี้ยว ของควรฉันในนิเวศน์ของตน ฯ สมเด็จพระบรมศาสดา ทรงแวดล้อมด้วยภิกษุสงม์ เสด็จไปยังเรือนของพรหมณ์นั้น ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว ฯ พราหมณ์อังคาสโดยเคารพ ฯ มหาชนประชุมกันแล้ว ฯ

ได้ยินว่า เมื่อคนมิจฉาทิฐินิมนต์พระตถาคตเจ้า มวลชน ๒ ฝ่ายย่อมประชุมกัน พวกที่เป็นมิจฉาทิฐิย่อมประชุมกันด้วยหวังว่า วันนี้ พวกเราจะดูพระสมณโคตมถูกบีบคั้นด้วยการถามปัญหา ฯ ครั้งนั้น พราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระตถาดดเจ้า ผู้ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว นั่ง ณ อาสนะต่ำ ทูลถามปัญหาว่า พระโคดมผู้เจริญ ชื่อว่าผู้ไม่ถวายทานแก่พระองค์ ไม่ทำการบูชา ไม่ฟังธรรม ไม่อยู่จำอุโบสถแล้วเกิดในสวรรค์ด้วยกุศลกรรมเพียงการทำใจให้เลื่อมใสอย่างเดียวเท่านั้น มีอยู่หรือ ฯ สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสว่า ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุไร ท่านจึงถามรา บุตรของท่านที่ชื่อว่า มัฏฐกุณฑลี บอกความที่ตนทำใจให้เลื่อมใสในเราแล้วเกิดในสวรรค์แก่ท่านแล้ว มิใช่หรือ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒

แปล โดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๐)

๑. เสฏฺฐิโน ปเนกา ธีตา อตฺถิ, ปณฺณรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา ปาสาทิกา ฯ ตํ รกฺขิตุํ เอกเมว เปสนการิกํ ทาสึ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริตเล สิริคพฺเภ วสาเปสิ ฯ เสฏฺฐิธีตา  ตสฺมึ ขเณ ตํ ทาสึ อนฺตราปณํ เปเสสิ ฯ อถ นํ เสฏฺฐิชายา ทิสฺวา  “กุหึ คจฺฉสีติ ปุจฺฉิตฺวา, “ อยฺเย  ธีตาย เปสเนนาติ วุตฺเต,  “อิโต ตาว เอหิ,  ติฏฺฐตุ เปสนํ, ปุตฺตสฺส เม ปีฐกํ อตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺขิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหิ, ปจฺฉา เปสนํ กริสฺสสีติ อาห ฯ สา ตถา อกาสิ ฯ อถ นํ  จิเรนาคตํ เสฏฺฐิธีตา สนฺตชฺเชสิ ฯ อถ นํ สา อาห  “อยฺเย มา เม กุชฺฌิ, เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสโก อาคโต, ตสฺส อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา อาคตามฺหีติ ฯ เสฏฺฐิธีตาย  “เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสโกติ นามํ  สุตฺวา ว เปมํ ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ  ฐิตํ ฯ โกตุหลิกกาลสฺมึ หิ สา ตสฺส ปชาปตี  หุตฺวา นาฬิโกทนํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส อทาสิ ฯ ตสฺสานุภาเวนาคนฺตฺวา อิมสฺมึ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺตา ฯ   อิติ นํ โส ปุพฺพสิเนโห อวตฺถริตฺวา คณฺหิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๑)

๒. อถ นํ (เสฏฺฐิธีตา) ปุจฺฉิ  “กุหึ โส อมฺมาติ ฯ อยฺเย สยเน นิปนฺโน นิทฺทายตีติ ฯ  “อตฺถิ ปนสฺส หตฺเถ กิญฺจีติ ฯ  “ทุสฺสนฺเต ปณฺณํ อตฺถิ อมฺมาติ ฯ สา  “กึ ปณฺณํ นุ โข เอตนฺติ, ตสฺมึ  นิทฺทายนฺเต, มาตาปิตูนํ อญฺญาวิหิตตายอปสฺสนฺตานํ, โอตริตฺวา สนฺติกํ คนฺตฺวาตํ ปณฺณํ โมเจตฺวา อาทาย อตฺตโน คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย วาตปานํ วิวริตฺวา อกฺขรสมเย กุสลตาย ปณฺณํ  วาเจตฺวา  “อโห พาโล อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา วิจรติ; สเจ มยา น ทิฏฺฐํ อสฺส,  นตฺถิ ตสฺส ชีวิตนฺติ ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา เสฏฺฐิสฺส วจเนน อปรํ ปณฺณํ ลิขิ  “อยํ มม ปุตฺโต  โฆสโก นาม, คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา อิมสฺส ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรา สทฺธึ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน วสนคามสฺส มชฺเฌ ทฺวิภูมิกํ เคหํ กาเรตวา ปาการปริกฺเขเปน เจว ปุริสคุตฺติยา จ  สุสํวิหิตารกฺขํ กโรตุ, มยฺหญฺจ ‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กตนฺติ สาสนํ เปเสตุ; เอวํ กเต, อหํ มาตุลสฺส  กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา ชานิสฺสามีติ, ลิขิตฺวา จ ปน สํหริตฺวา โอตริตฺวา ทุสฺสนฺเตเยวสฺส พนฺธิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ก็ อ.ธิดาคนหนึ่งของเศรษฐี มีอยู่ อ.ธิดานั้น เป็นผู้อันบุคคลพึงแสดงขึ้นว่า ผู้มีกาลฝนสิบห้าหรือสิบหก เป็นผู้มีรูปงาม เป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส่ ย่อมเป็น ฯ อ.เศรษฐี ให้แล้ว ซึ่งนางทาสี ผู้กระทำซึ่งการรับใช้คนหนึ่งนั่นเทียว เพื่ออันรักษาซึ่งธิดานั้น ยังธิดานั้นให้อยู่แล้วในห้องอันเป็นสิริที่พื้นในเบื้องบนแห่งปราสาท อันประกอบแล้วด้วยชั้น ๗ ฯ อ.ธิดาของเศรษฐีส่งไปแล้ว ซึ่งนางทาสีนั้น สู่ระหว่างแห่งร้านตลาด ในขณะนั้น ฯ ครั้งนั้น อ.ชายาของเศรษฐี เห็นแล้ว ซึ่งนางทาสี นั้นถามแล้วว่า อ.เธอ จะไป ณ ที่ไหน ดังนั้น ครั้นเมื่อคำว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ.ดิฉัน ย่อมไป ด้วยการส่งไปแห่งธิดา ดังนี้ อันนางทาสีนั้นกล่าวแล้ว กล่าวแล้วว่า อ.เธอ จงมาข้างนี้ก่อน อ.การรับใช้ จงพักไว้ อ.เธอ ตั้งแล้วซึ่งตั่ง ล้างแล้วซึ่งเท้า ท. ทาแล้ว ซึ่งน้ำมัน ปูแล้ว ซึ่งที่เป็นที่นอก จงให้ แก่บุตรของฉัน อ.เธอ จักกระทำ ซึ่งการรับใช้ ในภายหลัง ดังนี้ ฯ อ.นางทาสีนั้น ได้กระทำแล้ว เหมือนอย่างนั้น ฯ ครั้งนั้น อ.ธิดาของเศรษฐี คุกคามแล้ว ซึ่งนางทาสีนั้น ผู้มาแล้วโดยกาลนาม ฯ ครั้งนั้น อ.นางทาสี กล่าวแล้วว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ.ท่าน อย่าโกรธแล้ว ต่อดิฉัน อ.บุตรของเศรษฐี ชื่อว่าโฆสกะ มาแล้ว อ.ดิฉัน เป็นผู้กระทำ ซึ่งกิจนี้ด้วย นี้ด้วย เพื่อบุตรของเศรษฐีนั้น แล้วจึงไปในที่นั้นแล้วจึงมาแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ กะธิดาของเศรษฐีนั้น ฯ อ.ความรัก ตัดแล้วซึ่งอวัยวะ ท. มีผิว เป็นต้น ตั้งอยู่แล้วจรดซึ่งเยื่อในกระดูก แก่ธิดาของเศรษฐีเพราะฟังซึ่งชื่อว่า อ.บุตรของเศรษฐี ชื่อว่าโฆสกะ ดังนี้เทียว ฯ จริงอยู่ อ.ธิดาของเศรษฐีนั้น เป็นปชาบดี ของนายโฆสกะนั้น เป็นในกาลแห่งนายโฆสกะนั้นเป็นบุรุษชื่อว่าโกตุหลิก ได้ถวายแล้ว ซึ่งข้าวสุกจากข้าวสารทะนานหนึ่ง แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ฯ อ.ธิดาของเศรษฐีนั้น มาแล้วด้วยอานุภาพแห่งผลของทานนั้น บังเกิดแล้ว ในสกุลของเศรษฐีนี้ ฯ อ.ความรักในกาลก่อนนั้น ท่วมทับแล้ว ซึ่งธิดาของเศรษฐีนั้น ยึดเหนี่ยวไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้งนั้น ธิดาเศรษฐีถามนางทาสีนั้นว่า เขาอยู่ที่ไหน แม่ ฯ นางทาสีตอบว่า เขากำลังนอนหลับอยู่บนที่นอน แม่เจ้า ฯ นางถามว่า ก็ในมือของเขามีอะไรอยู่บ้างไหม ฯ นางทาสีตอบว่า ที่ชายผ้ามีหนังสืออยู่แม่เจ้า ฯ นางคิดว่านั่นจะเป็นหนังสืออะไรหนอแล เมื่อนายโฆสกะนั้นกำลังหลับอยู่ เมื่อบิดาและมารดาไม่เห็นเพราะความเป็นผู้ส่งใจไปที่อื่น จึงลงไปยังสำนัก (ของเขา) แก้หนังสือนั้นออกถือเอาเข้าไปยังห้องของตนปิดประตู เปิดหน้าต่าง อ่านหนังสือเพราะความเป็นผู้ฉลาดในอักษรสมัย คิดว่า โธ่เอ๋ย คนโง่ผูกหนังสือสั่งฆ่าตัวเองไว้ที่ชายผ้าแล้วเที่ยวไป ถ้าเราไม่พึงเห็นหนังสือนี้ไซร้ ชีวิตของเขาก็จะหาไม่ดังนี้แล้ว ฉีกหนังสือ นั้น (ทิ้ง) เขียนหนังสืออีกฉบับตามคำของเศรษฐีว่า ลูกชายของข้าพเจ้าคนนี้ชื่อว่า โฆสกะ ลุงจงให้นำเครื่องบรรณาการจากหมู่บ้าน ๑๐๐ หมู่ ทำการมงคลกับธิดาของเศรษฐีในชนบทนี้ ให้ปลูกเรือน ๒ ชั้น ในท่ามกลางหมู่บ้านอันเป็นที่อยู่แห่งตน ทำการรักษาอย่างดีทั้งด้วยเครื่องล้อมคือกำแพง และการคุ้มครองด้วยบุรุษ และจงส่งข่าว (แจ้ง) ข้าพเจ้า (ด้วย) ว่าการนี้และการนี้ ฉันทำเสร็จแล้ว เมื่อลุงทำอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าจักรู้กิจที่ควรทำแก่ลุงในภายหลัง ก็แลครั้นเขียนแล้วพับแล้ว จึงลงไปผูกไว้ที่ชายผ้าของนายโฆสกะนั้นตามเดิม ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๒-๒๓)

๑. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิโน “ยํ กาเรมิ, ตํ น โหติ; ยํ น กาเรมิ, ตเทว โหตีติ มหนฺตํ โทมนสฺสํ  อุปฺปชฺชิ ฯ ปุตฺตโสเกน สทฺธึ โส โสโก เอกโต ว หุตฺวา กุจฺฉิฑาหํ อุปฺปาเทตฺวา อติสารํ ชเนสิ ฯ เสฏฺฐิธีตาปิ  “สเจ โกจิ เสฏฺฐิโน สนฺติกา อาคจฺฉติ, ตุมฺเห มม อกเถตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมตรํ  มา กถยิตฺถาติ ชเน อาณาเปสิ ฯ เสฏฺฐีปิ โข  “นทานิ ตํ ทุฏฺฐปุตฺตํ มม สาปเตยฺยสฺส สามิกํ  กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอกํ อายุตฺตกํ อาห  “มาตุล ปุตฺตํ เม ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, เอกํ ปาทมูลิกํ เปเสตฺวา มม ปุตฺตํ ปกฺโกสาเปหีติ ฯ โส  “สาธูติ ปณฺณํ ทตฺวา เอกํ ปุริสํ เปเสสิ ฯ เสฏฺฐีธีตาปิ ตสฺสาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตภาวํ สุตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา  “กึ ตาตาติ ปุจฺฉิ ฯ  “เสฏฺฐี คิลาโน ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ  ปกฺโกสาเปติ อยฺเยติ ฯ  “ตาต เสฏฺฐี พลวา ทุพฺพโลติ ฯ  “พลวา ตาว อาหารํ ภุญฺชติเยว อยฺเยติ ฯ   สา เสฏฺฐิปุตฺตํ อชานาเปตฺวา ว ตสฺส นิวาสญฺจ ปริพฺพยญฺจ ทาเปตฺวา  “มยา เปสิตกาเล คมิสฺสสิ, อจฺฉ ตาวาติ อาห ฯ

แปล โดยอรรถ :
(สามาวตีวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๒๓-๒๔)

๒. อถ เสฏฺฐิโน โรโค พลวา ชาโต, เอกํ ภาชนํ ปวิสติ, เอกํ นิกฺขมติ ฯ ปุน เสฏฺฐี อายุตฺตกํ  ปุจฺฉิ  “กึ มาตุล น เต มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ ปหิตนฺติ ฯ  “ปหิตํ สามิ, คตปุริโส ปน น เอตีติ ฯ  “เตนหิ ปุน อปรํ เปเสหีติ ฯ โส เปเสสิ ฯ เสฏฺฐิธีตา ตติยวาเร อาคตํปิ ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ ฯ โส  “พาฬฺหคิลาโน อยฺเย เสฏฺฐี  อาหารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา มจฺจุปรายโน ชาโต; เอกํ ภาชนํ นิกฺขมติ, เอกํ ปวิสตีติ อาห ฯ  เสฏฺฐิธีตา จินฺเตสิ  “อิทานิ คนฺตุํ กาโลติ เสฏฺฐิปุตฺตสฺส  “ปิตา กิร เต คิลาโนติ อาโรเจตฺวา,  “กึ  วทสิ ภทฺเทติ วุตฺเต;  “อผาสุกมสฺส สามีติ อาห ฯ  “อิทานิ กึ กาตพฺพนฺติ ฯ  “สามิ คามสตโต  อุฏฺฐานกํ ปณฺณาการํ อาทาย คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสาม นนฺติ อาห ฯ โส  “สาธูติ ปณฺณาการํ  อาหราเปตฺวา สกเฏหิ อาทาย ปกฺกามิ ฯ  อถ นํ สา  “ปิตา เต ทุพฺพโล, เอตฺตกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตานํ ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, เอตํ นิวตฺเตหีติ วตฺวา ตํ สพฺพํ อตฺตโน กุลเคหํ เปเสตฺวา ปุน อาห  “สามิ ตฺวํ อตฺตโน ปิตุ ปาทปสฺเส ติฏฺเฐยฺยาสิ, อหํ อุสฺสีสกปสฺเส ฐสฺสามีติ, เคหํ ปวิสมานาเยว “เคหสฺส ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ คณฺหถาติ อตฺตโน ปุริเส อาณาเปสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.ความโทมนัสใหญ่ ว่า อ.เรา ยังบุคคล ย่อมให้กระทำ ซึ่งกรรมใด อ.กรรมนั้น ย่อมไม่มี อ.เรา ยังบุคคล ย่อมไม่ให้กระทำ ซึ่งกรรมใด อ.กรรมนั้น นั่นเที่ยว ย่อมมี ดังนี้ เกิดขึ้นแล้ว แก่เศรษฐี เพราะฟัง ซึ่งคำนั้น ฯ อ.ความโศกนั้น เป็นโดยความเป็นอันเดียวกันกับด้วยความโศกเพราะบุตร เทียว ยังความเร่าร้อนในท้อง ให้เกิดขึ้นแล้ว ยังโรคมีอันแล่นไปยิ่งแห่งโลหิตเป็นสมุฏฐานให้เกิดแล้ว ฯ แม้ อ.ธิดาของเศรษฐี สั่งบังคับแล้ว ซึ่งชน ท. ว่า ถ้าว่า อ.ใคร ๆ ย่อมมา จากสำนักของเศรษฐีไซร้ อ.ท่าน ท. ไม่บอกแล้ว แก่เรา อย่าบอกแล้ว แก่บุตรของเศรษฐี ก่อนกว่า ดังนี้ ฯ แม้ อ.เศรษฐีแล คิดแล้วว่า อ.เรา จักไม่กระทำ ซึ่งบุตรผู้อันโทษประทุษร้ายแล้วนั้น ให้เป็นเจ้าของ แห่งสมบัติ ของเรา ในกาลนี้ ดังนี้ กล่าวแล้ว ว่า แนะลุง อ.เรา เป็นผู้ใคร่เพื่ออันเห็น ซึ่งบุตรของเรา ย่อมเป็น อ.ท่าน ส่งไปแล้ว ซึ่งบุรุษผู้กระทำซึ่งการรับใช้ในที่ใกล้แห่งเท้า คนหนึ่ง ยังบุรุษนั้น จงให้ร้องเรียก ซึ่งบุตร ของเรา ดังนี้ กะบุคคลผู้เก็บส่วย คนหนึ่ง ฯ อ.บุคคลผู้เก็บส่วยนั้น รับพร้อมแล้วว่า อ.ดีละ ดังนี้ ให้แล้ว ซึ่งหนังสือ ส่งไปแล้ว ซึ่งบุรุษ คนหนึ่ง ฯ แม้ อ.ธิดาของเศรษฐี ฟังแล้ว ซึ่งความที่แห่งบุรุษนั้น เป็นผู้มาแล้ว ยืนอยู่แล้ว ใกล้ประตู ยังบุคคลให้ร้องเรียก แล้ว ซึ่งบุรุษนั้น ถามแล้ว ว่า แนะพ่อ อ.เหตุ อะไร ดังนี้ ฯ อ.บุรุษนั้น กล่าวแล้วว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ.เศรษฐี เป็นไข้ เป็น ยังข้าพเจ้า ย่อมให้ร้องเรียก เพื่ออันเห็น ซึ่งบุตร ดังนี้ ฯ อ.ธิดาของเศรษฐี ถามแล้วว่า แนะพ่อ อ.เศรษฐี เป็นผู้มีกำลัง ย่อมเป็น หรือ หรือว่า เป็นผู้มีกำลังอันโทษประทุษร้ายแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.บุรุษนั้น กล่าวแล้ว ว่า ข้าแต่แม่เจ้า อ.เศรษฐี เป็นผู้มีกำลัง ย่อมเป็นก่อน ย่อมบริโภค ซึ่งอหาร นั่นเทียว ดังนี้ ฯ อ.ธิดาของเศรษฐีนั้น ไม่ยังบุตรของเศรษฐีให้รู้แล้วเทียว  ยังบุคคลให้ให้แล้ว ซึ่งที่พักด้วย ซึ่งเสบียงด้วย แก่บุรุษนั้น กล่าวแล้ว ว่า อ.ท่าน จักไป ในกาลแห่งท่านอันเราส่งไปแล้ว อ.ท่าน จงพักอยู่ ก่อน ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้งนั้น โรคของเศรษฐี หนักแล้ว ภาชนะหนึ่งเข้า ภาชนะหนึ่งออก ฯ เศรษฐีถามนายเสมียนอีกว่า ลุง ท่านยังไม่ได้ส่งหนังสือไปยังสำนักบุตรของฉันหรือ ฯ นายเสมียนตอบว่า ส่งไปแล้ว นาย แต่คนที่ไปยังไม่มา ฯ เศรษฐีกล่าวว่า ถ้ากระนั้นท่านจงส่งคนอื่นไปอีก ฯ นายเสมียนนั้นส่งไปแล้ว ฯ ลูกสาวเศรษฐี ถามเรื่องราวนั้น แม้กะบุรุษผู้มาในวาระที่ ๓ ฯ บุรุษผู้นั้นบอกว่า ข้าแต่แม่เจ้า เศรษฐีป่วยหนัก ตัดอาหารเสียแล้ว มีความตายเป็นเบื้องหน้า ภาชนะหนึ่งออก ภาชนะหนึ่งเข้า ฯ ลูกสาวเศรษฐีคิดว่า บัดนี้ เป็นเวลาที่เขาควรไปได้จึงบอกแก่ถูกชายเศรษฐีว่า ทราบว่า คุณพ่อของท่านป่วย เมื่อลูกชายเศรษฐีกล่าวว่า พูดอะไรหล่อน จึงพูดว่า นาย คุณพ่อของท่านนั้นไม่สบาย ฯ ลูกชายเศรษฐี ถามว่า บัดนี้ ฉันควรทำอย่างไร ฯ ลูกสาวเศรษฐีกล่าวว่า นาย พวกเราจักขนเครื่องบรรณการที่เกิดจากบ้านส่วย ๑๐๐ บ้านไปเยี่ยมท่าน ฯ ลูกชายเศรษฐีนั้นรับว่า จ้ะ แล้วให้คนนำเครื่องบรรณาการมา เอาเกวียนบรรทุกหลีกไปแล้ว ฯ ทีนั้น ลูกสาวเศรษฐีนั้น พูดกะลูกชายเศรษฐีนั้นว่า คุณพ่อของท่านป่วยหนัก เมื่อพวกเรา ขนเอาเครื่องบรรณาการมีประมาณเท่านี้ไป จักเป็นการเนิ่นช้า ขอท่านจงให้ขนเครื่องบรรณาการนี้กลับเถิด ดังนี้แล้ว จึงส่งเครื่องบรรณาการนั้นทั้งหมดไปสู่เรือนแห่งตระกูลของตนแล้ว พูดอีกว่า นายท่านพึงยืนข้างเท้าของคุณพ่อของท่าน ดิฉันจักยืนข้างเหนือศีรษะ เมื่อเข้าไปสู่เรือนนั่นเอง นางก็สั่งบังคับพวกคนของตนว่า พวกเจ้าจงถือเอาการอารักขาทั้งข้างหน้าเรือนทั้งข้างหลังเรือน ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๕-๖)

๑. ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา: “สาวตฺถิยํ มหาโกสลรญฺโญ ปุตฺโต ปเสนทิกุมาโร นาม,  เวสาลิยํ ลิจฺฉวิกุมาโร มหาลิ นาม, กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺโต พนฺธุโล นามาติ อิเม ตโย  ทิสาปาโมกฺขสฺสาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปุคฺคหณตฺถํ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา พหินคเร สาลายํ สมาคตา อญฺญมญฺญสฺส อาคตการณญฺจ กุลญฺจ นามญฺ จ ปุจฺฉิตฺวา สหายกา หุตฺวา เอกโต ว อาจริยํ  อุปสงฺกมิตฺวา น จิรสฺเสว อุคฺคหิตสิปฺปา อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา เอกโต ว นิกฺขมิตฺวา สกสกฏฺฐานานิ อคมํสุ ฯ เตสุ ปเสนทิกุมาโร ปิตุ สิปฺปํ ทสฺเสตฺวา ปสนฺเนน ปิตรา รชฺเช อภิสิตฺโต ฯ มหาลิกุมาโร ลิจฺฉวีนํ สิปฺปํ ทสฺเสนฺโต มหนฺเตน อุสฺสาเหน ทสฺเสสิ ฯ ตสฺส อกฺขีนิ ภิชฺชิตฺวา อคมํสุ ฯ  ลิจฺฉวิราชาโน “อโห วต อมฺหากํ อาจริโย อกฺขิวินาสํ ปตฺโต, น ตํ ปริจฺจชิสฺสาม อุปฏฺฐหิสฺสาม  นนฺติ ตสฺส สตสหสฺสุฏฺฐานกํ เอกํ ทฺวารํ อทํสุ ฯ โส ตํ นิสฺสาย ปญฺจสเต ลิจฺฉวิราปุตฺเต สิปฺปํ  สิกฺขาเปนฺโต วสิ ฯ พนฺธุลกุมาโร สฏฺฐี เวฬู คเหตฺวา มชฺเฌ อยสลากํ ปกฺขิปิตฺวา สฏฺฐิกลาเป  อุสฺสาเปตฺวา ฐปิเต, มลฺลราชกุเลหิ “อิเม กปฺเปตูติ วุตฺเต, อสีติหตฺถํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อสินา  กปฺเปนฺโต อคมาสิ ฯ โส โอสานกลาเป อยสลากาย “กิรีติ สทฺทํ สุตฺวา “กิเมตนฺติ ปุจฺฉิตฺวา  สพฺพกลาเปสุ อยสลากานํ ฐปิตภาวํ สุตฺวา อสึ ฉฑฺเฑตฺวา โรทมาโน “มยฺหํ เอตฺตเกสุ  ญาติสุหชฺเชสุ เอโกปิ สสิเนโห หุตฺวา อิมํ การณํ นาจิกฺขิ; สเจ หิ อหํ ชาเนยฺยํ, อยสลากาย สทฺทํ   อนุฏฺฐาเปนฺโต ว ฉินฺเทยฺยนฺติ วตฺวา ฯเปฯ ตตฺเถว วาสํ กปฺเปสิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗-๘)

๒. อานนฺทตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสปูริตปารมี อภินีหารสมฺปนฺโน มหาปุญฺโญ อตฺตโน  การณวสิกตาย กุลสฺส ปสาทํ รกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ฯ ตํ เอกกเมว นิสีทาเปตฺวา ปริวิสึสุ ฯ ราชา  ภิกฺขูนํ  คตกาเล อาคนฺตฺวา ขาทนียโภชนียานิ ตเถว  ฐิตานิ ทิสฺวา  “กึ อยฺยา นาคมึสูติ ปุจฺฉิตฺวา “อานนฺทตฺเถโร เอกโก ว อาคโต เทวาติ สุตฺวา  “อทฺธา เอตฺตกมฺเม เฉทนมกํสูติ ภิกฺขูนํ กุทฺโธ  สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา  “ภนฺเต มยา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ภิกฺขา ปฏิยตฺตา, อานนฺทตฺเถโร กิร เอกโก ว อาคโต, ปฏิยตฺตภิกฺขา ตเถว ฐิตา, ปญฺจสตา ภิกฺขู มม เคเห สญฺญํ น กรึสุ;  กินฺนุ โข การณนฺติ  อาห ฯ สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา  “มหาราช มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, เตน น  คตา ภวิสฺสนฺตีติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.วาจาเป็นเครื่องกล่าวโดยลำดับ ในเรื่องนั้น นี้ : อ.พระกุมาร ท. สาม เหล่านี้ คือ  อ.พระโอรส ของพระราชาพระนามว่ามหาโกศล ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี พระนามว่าปเสนทิกุมาร อ.พระกุมาร ของเจ้าลิจฉวี ในพระนครชื่อว่าเวสาลี พระนามว่ามหาลิ อ.พระโอรสของเจ้ามัลละ ในพระนครชื่อว่ากุสินารา พระนามว่าพันธุละ เสด็จไปแล้ว สู่พระนครชื่อว่าตักกสิลา เพื่ออันเรียนซึ่งศิลปะ ในสำนัก ของอาจารย์ผู้ทิศาปาโมกข์ เสด็จมาพร้อมกันแล้ว ที่ศาลา ในภายนอกแห่งพระนคร ตรัสถามแล้ว ซึ่งเหตุแห่งตนมาแล้วด้วย ซึ่งตระกูลด้วย ซึ่งพระนามด้วย ของกันและกัน เป็นพระสหายกัน เป็น เสด็จเข้าไปหาแล้ว ซึ่งอาจารย์ โดยความเป็นอันเดียวกันเทียว ผู้มีศิลปะอันเรียนแล้ว ต่อกาลไม่นานนั่นเทียว ทรงอำลาแล้ว ซึ่งอาจารย์ เสด็จออกไปแล้ว โดยความเป็นอันเดียวกันเทียว ได้เสด็จไปแล้ว สู่ที่ของตนๆ ฯ อ.- ในพระกุมาร ท. สาม เหล่านั้นหนา – พระกุมารพระนามว่าปเสนทิ ทรงแสดงแล้ว ซึ่งศิลปะแก่พระบิดา อันพระบิดา ผู้ทรงเลื่อมใสแล้ว อภิเษกแล้ว ในความเป็นแห่งพระราชา ฯ อ.พระกุมารพระนามว่ามหาลิ เมื่อทรงแสดง ซึ่งศิลปะ แก่เจ้าลิจฉวี ท. ทรงแสดงแล้ว ด้วยความอุตสาหะใหญ่ ฯ อ.พระเนตร ท. ของพระกุมารพระนามว่ามหาลินั้น ได้แตกไปแล้ว ฯ อ.เจ้าลิจฉวี ท. ทรงปรึกษากันแล้วว่า โอ หนอ อ.อาจารย์ของเรา ท. ถึงแล้ว ซึ่งความพินาศแห่งนัยน์ตา อ.เรา ท. จักไม่สละรอบ ซึ่งอาจารย์นั้น จักบำรุง ซึ่งอาจารย์นั้น ดังนี้ ได้พระราชทานแล้ว ซึ่งประตูแห่งหนึ่ง อันเป็นที่ตั้งขึ้นแห่งแสนแห่งทรัพย์ แก่พระกุมารพระนามว่ามหาลินั้น ฯ อ.พระกุมารพระนามว่ามหาลินั้น ทรงอาศัยแล้ว ซึ่งประตูนั้น ทรงยังพระโอรส ของพระเจ้าลิจฉวี ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ให้ศึกษาอยู่ซึ่งศิลปะ ประทับอยู่แล้ว ฯ อ.พระกุมารพระนามว่าพันธุละ ครั้นเมื่อพระบิดาดำรัสว่า อ.พระกุมารพระนามว่าพันธุละ จงฟัน ซึ่งมัดหกสิบ ท. เหล่านี้ ดังนี้ อันตระกูลแห่งเจ้ามัลละ ท. ตรัสแล้ว ทรงกระโดดขึ้นแล้วสู่อากาศ อันมีศอกแปดสิบเป็นประมาณ ทรงฟันอยู่ ซึ่งมัด หกสิบ ท. อันอันตระกูลแห่งเจ้ามัลละ ท. ทรงถือเอาแล้ว ซึ่งไม้ไผ่ ท. หกสิบ ทรงใส่เข้าแล้ว ซึ่งซี่อันเป็นวิการแห่งเหล็กในท่ามกลาง ทรงยังบุคคลให้ยกขึ้นแล้ว ทรงตั้งไว้แล้วด้วยดาบ ได้เสด็จไปแล้ว ฯ อ.พระกุมารพระนามว่าพันธุละนั้น ทรงสดับแล้วซึ่งเสียงว่า กิริ ดังนี้ ของซี่อันเป็นวิการแห่งเหล็ก ในมัดอันเป็นที่สุดลง ตรัสถามแล้วว่า อ.สัททชาตนั่น อะไร ดังนี้ ทรงสดับแล้ว ซึ่งความที่แห่งซี่อันเป็นวิการแห่งเหล็ก ท. เป็นของอันอันตระกูลแห่งเจ้ามัลละ ท. ทรงตั้งไว้แล้ว ในมัดทั้งปวง ท. ทรงทิ้งแล้ว ซึ่งดาบ กันแสงอยู่ ตรัสแล้วว่า อ.–ในบุคคลผู้มีใจดี ท. ผู้มีประมาณเท่านี้หนา-บุคคลแม้คนเดียว เป็นผู้เป็นไปกับด้วยความรัก เป็น ไม่บอกแล้ว ซึ่งเหตุนี้แก่เรา ก็ ถ้าว่า อ.เรา พึงรู้ไซร้ อ.เรา พึงตัด ไม่ยังเสียง ของซี่อันเป็นวิการแห่งเหล็ก ให้ตั้งขึ้นอยู่เทียว ดังนี้ ฯลฯ ทรงสำเร็จแล้ว ซึ่งการประทับอยู่ ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีนั้น นั่นเทียว ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. แม้พระอานนทเถระ ผู้มีบารมีอันบำเพ็ญแล้วตั้งแสนกัปป์ สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร มีบุญมาก เมื่อจะรักษาความเลื่อมใสของตระกูล จึงได้ยับยั้งอยู่ เพราะความที่ตนเป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ ฯ เหล่าราชบุรุษ นิมนต์ท่านรูปเดียวเท่านั้นให้นั่งแล้วจึงอังคาส ฯ พระราชาเสด็จมาในเวลา ที่เหล่าภิกษุไปแล้ว ทอดพระเนตรเห็นของเคี้ยวและของฉันทั้งหลาย ตั้งอยู่อย่างนั้นแหละ จึงตรัสถามว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย มิได้มาหรือ ทรงสดับว่า พระอานนทเถระมารูปเดียวเท่านั้น พระเจ้าข้า ทรงพิโรธพระภิกษุทั้งหลายว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายได้ทำการตัดขาดจากเราเพียงเท่านี้เป็นแน่ ดังนี้แล้ว จึงเสด็จไปยังสำนักพระบรมศาสดา กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้จัดแจงภิกษาไว้ เพื่อภิกษุ ๕๐๐ รูป ทราบว่า พระอานนทเถระรูปเดียวเท่านั้นที่มา ภิกษาที่หม่อมฉันจัดแจงไว้ก็ตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ภิกษุ ๕๐๐ รูป ไม่ได้ทำความสำคัญในตำหนักของข้าพระองค์ เรื่องอะไรกันหนอ ฯ พระบรมศาสดาไม่ตรัสโทษของภิกษุทั้งหลาย ตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร เหล่าสาวกของอาตมภาพ ไม่มีความคุ้นเคยกับมหาบพิตร เหล่าภิกษุคงจักไม่ได้ไปเพราะเหตุนั้น ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศเหตุ แห่งการไม่เข้าไป และเหตุแห่งการเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายแล้ว ตรัสพระสูตรนี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖-๗-)

๑. อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต อนฺตรวีถึ โอโลกยมาโน “อนาถปิณฺฑิกสฺส  จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส วิสาขาย สุปฺปวาสายาติ เอเตสํ เคเห ภตฺตกิจฺจตฺถาย คจฺฉนฺเต อเนกสหสฺเส ภิกฺขู ทิสฺวา  “กหํ อยฺยา คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา,  “ เทว อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห นิจฺจภตฺตสลากภตฺต- คิลานภตฺตาทีนํ อตฺถาย เทวสิกํ เทฺว ภิกฺขุสหสฺสานิ คจฺฉนฺติ, จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส เคหํ ปญฺจสตา ภิกฺขู นิจฺจํ คจฺฉนฺติ, ตถา วิสาขาย, ตถา สุปฺปวาสายาติ วุตฺเต, สยํปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปฏฺฐหิตุกาโม  วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ สหตฺถา ทานํ ทตฺวา สตฺตเม  ทิวเส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา  “ภนฺเต ปญฺจหิ เม ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ อาห ฯ  “มหาราช พุทฺธา นาม เอกฏฺฐาเน นิพทฺธํ ภิกฺขํ น คณฺหนฺติ, พหู พุทฺธานํ อาคมนํ ปจฺจาสึสนฺตีติ ฯ  “เตนหิ  เอกํ ภิกฺขุํ นิพทฺธํ เปเสถาติ ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗)

๒. ราชา  “ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต ปตฺตํ คเหตฺวา อิเม นาม ปริวิสนฺตูติ อวิจาเรตฺวา สตฺตาหํ  สยเมว ปริวิสิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส วิกฺขิตฺโต ปปญฺจํ อกาสิ ฯ ราชกุเล จ นาม อนาณตฺตา อาสนานิ  ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ ฯ ภิกฺขู  “น มยํ อิธ ฐาตุํ สกฺขิสฺสามาติ พหู  ปกฺกมึสุ ฯ ราชา ทุติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ทุติยทิวเสปิ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ตติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ  ตทา อานนฺทตฺเถรํ เอกกเมว ฐเปตฺวา อวเสสา ปกฺกมึสุ ฯ

ปุญฺญวนฺตา นาม การณวสิกา โหนฺติ กุลานํ ปสาทํ รกฺขนฺติ ฯ ตถาคตสฺส จ  “สารีปุตฺตตฺเถโร มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ เทฺว อคฺคสาวกา,  “เขมา อุปฺปลวณฺณาติ เทฺว อคฺคสาวิกา, อุปาสเกสุ  “จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโกติ เทฺว อคฺคสาวกา, อุปาสิกาสุ “เวฬุกณฺฏกี นนฺทมาตา  ขุชฺชุตฺตราติ เทฺว อคฺคสาวิกา;  อิติ อิเม อฏฺฐ ชเน อาทึ กตฺวา ฐานนฺตรปฺปตฺตา สพฺเพปิ สาวกา  เอกเทเสน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา มหาปุญฺญา อภินีหารสมฺปนฺนา ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้นภายหลัง ณ วันหนึ่ง อ.พระราชา ประทับยืนอยู่แล้ว ในเบื้องบนแห่งปราสาท ทรงแลดูอยู่ ซึ่งระหว่างแห่งถนน ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ผู้มีพันมิใช่หนึ่ง ผู้ไปอยู่ เพื่อประโยชน์แก่กิจด้วยภัต ในเรือนของชน ท. เหล่านี้ คือ ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตรัสถามแล้วว่า อ.พระผู้เป็นเจ้า ท. ย่อมไป ในที่ไหน ดังนี้ ครั้นเมื่อคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติทพ อ.พันแห่งภิกษุ ท. สอง ย่อมไป ในเรือน ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ทุก ๆ วัน เพื่อประโยชน์แก่ภัต ท. มีนิตยภัต สลากภัต และคิลานภัต เป็นต้น อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือน ของเศรษฐีชื่อว่าจูพอนาถบิณฑิกะ ตลอดกาลเป็นนิตย์ อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือน ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์ อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไปสู่เรือน ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์ ดังนี้ อันราชบุรุษ กราบทูลแล้ว เป็นผู้ใคร่เพื่ออันบำรุง ซึ่งหมู่แห่งภิกษุแม้เอง เป็น เสด็จไปแล้ว สู่วิหาร ทรงนิมนต์แล้ว ซึ่งพระศาสดา กับ ด้วยพันแห่งภิกษุ ทรงถวายแล้ว ซึ่งทาน ด้วยพระหัตถ์ ของพระองค์ ตลอดวันเจ็ด ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ในวันที่ ๗ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์กับด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท. ห้า ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนืองนิตย์ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร ชื่อ อ.พระพุทธเจ้า ท. ย่อมไม่ทรงรับ ซึ่งภิกษา ในที่แห่งเดียวเนืองนิตย์ อ.ชน ท. มาก ย่อมหวังเฉพาะ ซึ่งการเสด็มา ของพระพุทธเจ้า ท. ดังนี้ ฯ อ.พระราชา กราบทูลแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ.พระองค์ ขอจงส่งไป ซึ่งภิกษุรูปหนึ่ง เนืองนิตย์ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ได้ทรงกระทำแล้ว ให้เป็นภาระ ของพระเถระชื่อว่าอานนท์ ฯ

เฉลยแปล โดยอรรถ

๒. พระราชาไม่ทรงจัดไว้ว่า “เมื่อภิกษุสงฆ์มาแล้ว ชื่อว่าชนเหล่านี้ รับบาตรแล้ว จงอังคาส” ทรงอังคาส ด้วยพระองค์เองเท่านั้น ตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๘ ทรงลืมไป จึงได้ทรงกระทำให้เนิ่นช้าแล้ว ฯ ก็อันธรรมดาในราชตระกูล ชนทั้งหลาย ที่พระราชามิได้ทรงสั่งไว้ ย่อมไม่ได้เพื่อปูอาสนะทั้งหลาย นิมนต์เหล่าภิกษุให้นั่งแล้วอังคาส ฯ ภิกษุทั้งหลาย คิดว่า พวกเราไม่สามารถ เพื่อยับยั้งอยู่ได้ในที่นี้ จำนวนมากหลีกไป ฯ พระราชา ทรงลืมแล้วแม้ในวันที่ ๒ ฯ แม้ในวันที่ ๒ ภิกษุเป็นอันมาก ก็พากันหลีกไป ฯ ถึงในวันที่ ๓ พระราชก็ทรงลืม ฯ ในกาลนั้น ยกเว้นพระอานนทเถระองค์เดียวเท่านั้น เหล่าภิกษุที่เหลือ พากันหลีกไปแล้ว ฯ

ธรรมดาภิกษุทั้งหลายผู้มีบุญ ย่อมเป็นผู้เป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ จึงรักษาความเลื่อมใสแห่งตระถูลทั้งหลายไว้ได้ ฯ ก็ สาวกของพระตถาคตแม้ทั้งหมด ผู้ได้รับฐานันดร ตั้งต้นแต่ชนทั้ง ๘ เหล่านี้ คือ พระอัครสาวก ๒ องค์ คือ พระสารีบุตรถระ พระมหาโมคคัลลานเถระ พระอัครสาวิกา ๒ องค์ คือ พระเถรีชื่อว่าเขมา พระเถรีชื่อว่าอุบลวรรณา บรรดาอุบาสกทั้งหลาย อุบาสกผู้เป็นอัครสาวก ๒ คน คือ จิตตคฤหบดี หัตถกอุบาสก ชาวเมืองอาฬวี บรรดาอุบาสิกาทั้งหลาย อุบาสิกาผู้เป็นอัครสาวิกา ๒ คน คือ มารดาของนันทมาณพ ชื่อเวฬุกัณฏกี อุบาสิกาชื่อว่าขุชชุตรา เป็นผู้มีบุญมาก สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เพราะความเป็นผู้ได้บำเพ็ญบารมีทั้ง ๑๐ โดยเอกเทศ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗๐-๗๑)

๑. อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสมย โลกํ โวโลเกนฺโต เทวโลกา จวิตฺวา ภทฺทิยนคเร เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺตสฺส ภทฺทิยสฺส นาม เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห  ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข อโหสิ ฯ  ปกติยาปิ สตฺถา วิสาขาย เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน วสติ, อนาถปิณฑิกสฺส เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม วสติ ฯ อุตฺตรทฺวารํ สนฺธาย คจฺฉนฺตํเยว ภควนฺตํ ทิสฺวา “จาริกํ ปกฺกมิสฺสตีติ ชานนฺติ ฯ วิสาขาปี ตํทิวสํ “สตฺถา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข คโตติ สุตฺวา ว เวเคน คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห “จาริกํ คนฺตุกามตฺถ ภนฺเตติ ฯ  “อาม วิสาเขติ ฯ “ภนฺเต เอตฺตกํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา ตุมฺหากํ วิหารํ  กาเรมิ, นิวตฺตถ ภนฺเตติ ฯ “อนิวตฺตคมนํ อิทํ วิสาเขติ ฯ สา “อทฺธา เหตุสมฺปนฺนํ กญฺจิ ปสฺสติ  ภควาติ จินฺเตตฺวา “เตนหิ ภนฺเต มยฺหํ กตากตวิชานนกํ เอกํ ภิกฺขุํ นิวตฺตาเปตฺวา คจฺฉถาติ อาห ฯ  “ยํ โรเจสิ, ตสฺส ปตฺตํ คณฺห วิสาเขติ ฯ สา กิญฺจาปิ อานนฺทตฺเถรํ ปิยายติ, “มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิมา, เอตํ เม นิสฺสาย กมฺมํ ลหุํ นิปฺปชฺชิสฺสตีติ ปน จินฺเตตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คณฺหิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(มหากปฺปินเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑๑)

๒. อเถกทิวสํ วิหาเร ธมฺมสฺสวนํ สงฺฆุฏฺฐํ ฯ “สตฺถา ธมฺมํ เทเสตีติ สุตฺวา สพฺเพปิ เต กุฏุมฺพิกา “ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ ภริยาย สทฺธึ วิหารํ อคมํสุ ฯ เตสํ วิหารมชฺฌํ ปวิฏฺฐกฺขเณ วสฺสํ อุฏฺฐหิ ฯ เยสํ  กุลุปกา วา ญาตี วา สามเณราทโย อตฺถิ, เต เตสํ ปริเวณานิ ปวิสึสุ ฯ เต ปน ตถารูปานํ นตฺถิตาย  กตฺถจิ ปวิสิตุํ อวิสหนฺตา วิหารมชฺเฌเยว อฏฺฐํสุ ฯ อถ เน เชฏฺฐกกุฏุมฺพิโก อาท “ปสฺสถ อมฺหากํ วิปฺปการํ, กุลปุตฺเตหิ นาม เอตฺตเกน ลชฺชิตุํ ยุตฺตนฺติ ฯ “อยฺย กึ กโรมาติ ฯ “มยํ วิสฺสาสิกฏฺฐานสฺส  อภาเวน อิมํ วิปฺปการํ ปตฺตา, สพฺเพ ธนํ สํหริตฺวา ปริเวณํ กโรมาติ ฯ    “สาธุ อยฺยาติ ฯ เชฏฺฐโก  สหสฺสํ อทาสิ, เสสา ปญฺจ ปญฺจ สตานิ, อิตฺถิโย อฑฺฒเตยฺยานิ อฑฺฒเตยฺยานิ สตานิ ฯ  เต ตํ ธนํ  สํหริตฺวา สหสฺสกูฏาคารปริวารํ สตฺถุ วสนตฺถาย มหาปริเวณํ นาม อารภึสุ ฯ นวกมฺมสฺส  มหนฺตตาย ธเน อปฺปโหนฺเต, ปุพฺเพ ทินฺนธนโต ปุน อุปฑฺฒุปฑฺฒํ อทํสุ ฯ นิฏฺฐิเต ปริเวเณ,  วิหารมหํ กโรนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ จีวรานิ สชฺชยึสุ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้นในวันหนึ่ง อ. พระศาสดา ทรงตรวจดูอยู่ซึ่งโลก ในสมัยอันขจัดเฉพาะซึ่งมืด ทรงเห็นแล้วซึ่งความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยเเห่งบุตรของเศรษฐีชื่อว่าภัททิยะ ผู้จุติจากเทวโลกแล้ว จึงบังเกิดแล้วในสกุลของเศรษฐีในพระนครชื่อว่าภัททิยะ ทรงกระทำแล้วซึ่งกิจด้วยภัตรในเรือนแห่งเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ เป็นผู้มีพระพักตร์เฉพาะต่อประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดร  ได้เป็นแล้ว ฯ อ. พระศาสดา ทรงรับแล้วซึ่งภิกษาในเรือนของนางวิสาขา เสด็จออกเเล้วโดยประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศทักษิณ ย่อมประทับอยู่ในวิหารชื่อว่าเชตวัน ทรงรับแล้วซึ่งภิกษาในเรือนของเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ เสด็จออกแล้วโดยประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศปราจีน ย่อมประทับอยู่ในวิหารชื่อว่าบุพพารามแม้โดยปกติ ฯ อ. ชน ท. เห็นแล้วซึ่งพระผู้มีพระภากเจ้า ผู้เสด็จไปอยู่หมายซึ่งประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดรนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า อ. พระศาสดาจักทรงหลีกไปสู่ที่จาริก ดังนี้ ฯ แม้ อ. นางวิสาขาฟังแล้วว่า อ. พระศาสดาเป็นผู้มีพระพักตร์เฉพาะต่อประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดร เสด็จไปแล้ว ดังนี้เทียว ในวันนั้น ไปแล้วโดยเร็ว ถวายบังคมแล้ว ทูลแล้วว่า  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระองค์ เป็นผู้ใคร่เพื่ออันเสด็จไปสู่ที่จาริก ย่อมเป็นหรือ ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดาตรัตแล้วว่า ดูก่อนวิสาขา  เออ อ. เรา เป็นผู้ใคร่เพื่ออันไปสู่ที่จาริก ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขาทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. หม่อมฉันสละแล้วซึ่งทรัพย์อันมีประมาณเท่านี้ ยังบุคคลย่อมให้สร้างซึ่งวิหารเพื่อพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระองค์ ขอจงเสด็จกลับ ดังนี้  ฯ  อ. พระศาสดาตรัสแล้วว่า  ดูก่อนวิสาขา อ. การไปแห่งเรานี้ เป็นการไปอันไม่กลับ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ  อ. นางวิสาขานั้น คิดแล้วว่า อ. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นซึ่งใคร ๆ ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยเหตุแน่แท้ ดังนี้ ทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น อ. พระองค์ ยังภิกษุรูปหนึ่ง ผู้รู้ซึ่งกรรมอันหม่อมฉันทำแล้วหรือไม่ทำแล้วให้กลับแล้ว ขอจงเสด็จไป ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนวิสาขา อ. เธอจงรับซึ่งบาตรของ – อ. เธอย่อมชอบใจซึ่งภิกษุใด – ภิกษุนั้น ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขานั้น ย่อมประพฤติรักซึ่งพระเถระชื่อว่าอานนท์แม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น อ. นางวิสาขานั้น คิดแล้วว่า อ. พระเถระชื่อว่ามหาโมคคัลลานะ เป็นผู้มีฤทธิ์ ย่อมเป็น อ. การงานของเรา จักสำเร็จพลันเพราะอาศัยซึ่งพระเถระนั่น ดังนี้ รับแล้วซึ่งบาตรของพระเถระ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้นภายหลังวันหนึ่ง เขาป่าวร้องการฟังธรรมในวิหาร ฯ กุฎุมพีเหล่านั้นแม้ทั้งหมด ฟังว่า พระบรมศาสดาจะทรงแสดงธรรม คิดว่า พวกเราจักฟังธรรม จึงได้ไปยังวิหารกับภรรยา ฯ ในขณะที่พวกเขาเข้าไปท่ามกลางวิหาร ฝนตั้งเค้าแล้ว ฯ สามเณรเป็นต้น ผู้เป็นชีต้นหรือเป็นญาติของชนเหล่าใดมีอยู่ ชนเหล่านั้นก็เข้าไปยังบริเวณของสามเณรเป็นต้นเหล่านั้น ฯ ส่วนกุฎุมพีเหล่านั้น ไม่อาจจะเข้าไปในบริเวณไหน ๆ ได้ เพราะชนทั้งหลายเห็นปานนั้นไม่มี จึงได้ยืนอยู่ในท่ามกลางวิหารนั่นเอง ฯ ครั้งนั้น หัวหน้ากุฎุมพีกล่าวกะกุฎุมพีเหล่านั้นว่า ท่านทั้งหลายเห็นประการอันแปลกของพวกเราไหม ธรรมดากุลบุตรทั้งหลาย ควรที่จะละอายใจด้วยเหตุมีประมาณ เท่านี้ ฯ กุฎุมพีเหล่านั้นถามว่า นายท่าน พวกเราจะทำอะไร ฯ หัวหน้ากุฎุมพีกล่าวว่า เพราะความไม่มีสถานที่แห่งบุคคลผู้คุ้นเคย พวกเราจึงถึงประการอันแปลกนี้ พวกเราทั้งหมดจงรวบรวมทรัพย์แล้วสร้างบริเวณเถิด ฯ พวกเขารับว่า ดีครับนายท่าน ฯ หัวหน้าได้ให้ทรัพย์พันหนึ่ง ที่เหลือคนละ ๕๐๐ สตรีคนละ ๒๕๐ ฯ พวกเขารวบรวมทรัพย์นั้นแล้ว เริ่มสร้างชื่อบริเวณใหญ่ซึ่งมีเรือนยอด ๑ พันเป็นบริวารเพื่อต้องการเป็นที่ประทับของพระศาสดา ฯ เมื่อทรัพย์ไม่พอเพราะการก่อสร้างเป็นงานใหญ่ คนเหล่านั้นได้ให้ทรัพย์อีกคนละกึ่ง ๆ จากทรัพย์ที่ให้ในครั้งก่อน ฯ เมื่อบริเวณสำเร็จแล้ว พวกเขาเมื่อทำการฉลองวิหาร ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ตระเตรียมจีวรสำหรับภิกษุ ๒ หมื่นรูป ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(จกฺขุปาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๑๑-๑๒)

๑. เวชฺโช ทิสฺวา “กึ ภนฺเต นตฺถุกมฺมํ กตนฺติ ปุจฺฉิ ฯ “อาม อุปาสกาติ ฯ “กีทิสํ ภนฺเตติ ฯ  “รุชเตว อุปาสกาติ ฯ    “นิสีทิตฺวา โว ภนฺเต กตํ, นิปชฺชิตฺวาติ ฯ เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ  ปุจฺฉิโตปี, น กิญฺจิ กเถสิ ฯ อถ นํ เวชฺโช “ภนฺเต ตุมฺเห สปฺปายํ น กโรถ, อชฺช ปฏฺฐาย ‘อสุเกน เม เตลํ ปกฺกนฺติ มา วทิตฺถ, อหํปิ ‘มยา โว เตลํ ปกฺกนฺติ น วกฺขามีติ อาห ฯ โส เวชฺเชน ปจฺจกฺขาโต,  วิหารํ คนฺตฺวา “เวชฺเชนาปี ปจฺจกฺขาโตสิ, อิริยาปถํ มา วิสฺสชฺชิ สมณาติ,
          “ปฏิกฺขิตฺโต ติกิจฺฉาย               เวชฺเชนาสิ วิวชฺชิโต
          นิยโต มจฺจุราชสฺส,                  กึ ปาลิต ปมชฺชสีติ

อิมาย คาถาย อตฺตานํ โอวทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ ฯ อถสฺส มชฺฌิมยาเม อติกฺกนฺตมตฺเต, อปุพฺพํ  อจริมํ อกฺขีนิ เจว กิเลสา จ ปภิชฺชึสุ ฯ โส สุกฺขวิปสฺสโก อรหา หุตฺวา คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ ฯ ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย คนฺตวา “ภิกฺขาจารกาโล ภนฺเตติ อาหํสุ ฯ “กาโล อาวุโสติ ฯ “อาม ภนฺเตติ ฯ  “เตนหิ คจฺฉถาติ ฯ “ตุมเห ปน ภนฺเตติ ฯ “อกฺขีนิ เม อาวุโส ปริหีนานีติ ฯ เต ตสฺส อกฺขีนิ  โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺณเนตฺตา หุตฺวา “ภนฺเต มา จินฺตยิตฺถ, มยํ โว ปฏิชคฺคิสฺสามาติ เถรํ  อสฺสาเสตฺวา กตฺตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา คามํ ปวิสึสุ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(จกฺขุปาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๑๒-๑๓)

๒. เถโรปิ อิตเร สฏฺฐิภิกฺขู นิรนฺตรํ โอวทติ ฯ เต ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อุปกฺกฏฺฐาย ปวารณาย, สพฺเพว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, วุตฺถวสฺสา จ ปน สตฺถารํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา เถรํ อาหํสุ “ภนฺเต สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ ฯ เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ “อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ  อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ เอเตหิ สทฺธึ คจฺฉนฺเต, สพฺเพ กิลมิสฺสนฺติ, ภิกฺขํปิ ลภิตุํ น  สกฺขิสฺสนฺติ, อิเม ปุเรตรเมว เปเสสฺสามีติ ฯ อถ เน อาห “อาวุโส ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถาติ ฯ “ตุมฺเห ปน ภนฺเตติ ฯ “อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ  คจฺฉนฺเต, สพฺเพ กิลมิสฺสถ, ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถาติ ฯ “มา ภนฺเต เอวํ กริตฺถ, มยํ ตุมฺเหหิ สทฺธึเยว  คมิสฺสามาติ ฯ “มา โว อาวุโส เอวํ รุจฺจิตฺถ, เอวํ สนฺเต มยฺหํ อผาสุกํ ภวิสฺสติ, มยฺหํ กนิฏฺโฐ ตุมฺเห  ทิสฺวา ปุจฉิสฺสติ, อถสฺส มม จกฺขูนํ ปริหีนภาวํ อาโรเจยฺยาถ, โส มยฺหํ สนฺติกํ กญฺจิเทว ปหิณิสฺสติ, เตน สทฺธึ อาคจฺฉิสฺสามิ, ตุมฺเห มม วจเนน ทสพลญฺจ อสีติมหาเถเร จ วนฺทถาติ เต อุยฺโยเชสิ ฯ  เต เถรํ ขมาเปตฺวา อนฺโตคามํ ปวิสึสุ ฯ มนุสฺสา เต นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา “กึ ภนฺเต อยฺยานํ  คมนากาโร ปญฺญายตีติ ฯ “อาม อุปาสกา, สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ ฯ เต ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา เตสํ คมนฉนฺทเมว ญตฺวา อนุคนฺตุวา ปริเทวิตฺวา นิวตฺตึสุ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ. หมอเห็นแล้ว ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมคือการนัตถุ์ (การเป่าน้ำมันทางจมูก) อันท่านทำแล้วหรือ ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ กล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก เออ อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันเราทำแล้ว ดังนี้ ฯ อ. หมอนั้นถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. คู่แห่งนัยน์ตา เป็นไร  ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก อ. คู่แห่งนัยน์ตา ปวดอยู่นั่นเทียว^๑  ดังนี้ ฯ อ. หมอนั้น ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันท่านนั่งแล้วทำแล้วหรือ หรือว่า อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันท่านนอนแล้วทำแล้ว ดังนี้ ฯ อ. พระเถระเป็นผู้นิ่ง ได้เป็นแล้ว แม้ผู้อันหมอนั้นถามแล้วบ่อย ๆ ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคำอะไร ๆ ฯ ครั้งนั้น อ. หมอกล่าวแล้ว  กะพระเถระนั้นว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่านย่อมไม่กระทำ ซึ่งความสบาย อ. ท่านอย่ากล่าวแล้วว่า อ. น้ำมันอันหมอโน้นหุงแล้วแก่เรา^๒ ดังนี้ แม้ อ. กระผมจักไม่กล่าวว่า อ.น้ำมัน อันกระผมหุงแล้วแก่ท่าน ดังนี้ จำเดิมแต่วันนี้ ดังนี้ ฯ อ. พระเถระนั้น ผู้อันหมอบอกคืนแล้ว ไปแล้วสู่วิหาร คิดแล้วว่า อ. ท่านเป็นผู้แม้อันหมอบอกคืนแล้ว ย่อมเป็น ดูก่อนสมณะ อ. ท่านอย่าสละแล้ว ซึ่งอิริยาบถ ดังนี้ สอนแล้วซึ่งตนด้วยคาถานี้ว่า

อ. ท่าน เป็นผู้อันอันหมอ ปฏิเสธแล้ว เป็นผู้อันหมอ
เว้นแล้วจากอันเยียวยา (การรักษา) ย่อมเป็น อ. ท่าน
เป็นผู้เที่ยงแท้ต่อมัจจุผู้พระราชา ย่อมเป็น ดูก่อนปาลิตะ
อ. ท่านย่อมประมาท เพราะเหตุไร ดังนี้

ได้กระทำแล้ว ซึ่งสมณธรรม ฯ ครั้งนั้น ครั้นเมื่อยามอันมีในท่ามกลาง เป็นกาลสักว่าก้าวล่วงแล้ว มีอยู่ อ. นัยน์ตา ท. ด้วยนั่นเทียว อ. กิเลส ท. ด้วย ของพระเถระนั้นแตกทั่วแล้ว ไม่ก่อน ไม่หลัง ฯ อ. พระเถระนั้น เป็นพระอรหันต์ ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง เป็น เข้าไปแล้วสู่ห้องนั่งแล้ว ฯ  อ. ภิกษุ ท. ไปแล้วในเวลาอันเป็นที่เที่ยวไปเพื่อภิกษา กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กาลนี้ เป็นกาลอันเป็นที่เที่ยวไปเพื่อภิกษา ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระถามแล้วว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท.

อ. กาลนี้ เป็นกาล ย่อมเป็นหรือ ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุ ท. กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอรับ อ. กาลนี้ เป็นกาล ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ. ท่าน ท. จงไปเถิด ดังนี้ ฯ  อ. ภิกษุ ท. ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ อ. ท่านเล่า ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท. อ. นัยน์ตา ท. ของผม เสื่อมรอบแล้ว ดังนี้ฯ อ. ภิกษุ ท. เหล่านั้น แลดูแล้วซึ่งนัยน์ตา ท. ของพระเถระนั้น เป็นผู้มีดวงตาอันเต็มแล้วด้วยน้ำตา เป็น ยังพระเถระให้หายใจออกแล้ว (ให้โล่งใจ) ด้วยคำว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่าน อย่าคิดแล้ว อ. กระผม ท. จักปฏิบัติซึ่งท่าน ดังนี้ กระทำแล้ววัตรและวัตรดอบ อันสมควรแล้วแก่ควานเป็นวัตรอันตนพึ่งทำ เข้าไปแล้วสู่บ้าน ฯ

^๑ แปลว่า อ. ลม เสียดแทงอยู่นั่นเทียว ก็ได้
^๒ แปลว่า อ. น้ำมันอันหมอโน้นให้สุกแล้วเพื่อเรา ก็ได้

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. แม้พระเถระย่อมสั่งสอนภิกษุ ๖๐ รูปนอกนี้มิได้ขาด ฯ พวกเธอตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน ครั้นใกล้ดิถีปวารณา ทุกรูปเทียวบรรลุพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทา ก็แลเธอทั้งหลายผู้ออกพรรษาแล้ว เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา จึงเรียนพระเถระว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมทั้งหลาย เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา ฯ พระเถระฟังคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว คิดว่า เราเป็นผู้ทุพพลภาพ และในระหว่างทาง ดงที่ถูกอมนุษย์ยึดครองก็มี เมื่อเราไปกับภิกษุเหล่านี้ เธอทั้งหมดจักลำบาก จักไม่อาจเพื่อจะได้ภิกษาอีกด้วย เราจักส่งภิกษุเหล่านี้ไปก่อนกว่าทีเดียว ฯ ลำดับนั้น พระกล่าวกล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายล่วงหน้าไปก่อนเถิด ฯ ภิกษุเหล่านั้นถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านเล่า ฯ พระเถระตอบว่า ผมเป็นผู้ทุพพลภาพ และในระหว่างทาง ดงที่ถูกอมนุษย์ยึดครองก็มี เมื่อผมไปกับท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหมดจะลำบาก ขอท่านทั้งหลายจงล่วงหน้าไปก่อนเถิด ฯ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าทำอย่างนี้เลย ปวงกระผมจะไปพร้อมกับท่านนั่นแหละ ฯ พระเถระกล่าวว่า  ผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายอย่าชอบใจอย่างนี้เลย เมื่อเป็นอย่างนี้ ความไม่ผาสุกจักมีแก่ผม  น้องชายของผมเห็นท่านทั้งหลายจะถาม (ถึงผม) เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านทั้งหลายพึงบอกความเสียจักษุทั้งสองของผมแก่เขา เขาจะส่งใครสักคนมายังสำนักของผม ผมจะมากับคนนั้น ขอท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระทศพล และไหว้พระอสีติมหาเถระ ตามคำของผมเถิด ดังนี้แล้ว ส่งภิกษุหล่านั้นไปแล้ว ฯ เธอทั้งหลายขอขมาพระเถระแล้ว เข้าไปภายในบ้าน ฯ มนุษย์ทั้งหลายนิมนต์ให้ภิกษุเหล่านั้นนั่งแล้วถวายภิกษาแล้ว ถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาการคือการไปแห่งพระผู้เป็นเจ้า ย่อมปรากฏ หรือ ฯ ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า ใช่แล้ว อุบาสกและอุบาสิกาทั้งหลาย ปวงอาตมภาพ เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา ฯ มนุษย์เหล่านั้นอ้อนวอนแล้วอ้อนวอนอีก ครั้นทราบฉันทะคือการไปให้ได้ของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงตามไปส่ง คร่ำครวญกลับมา ฯ

The post ประโยค ๑-๒ วิชา แปลมคธเป็นไทย first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.