ข้อสอบสนามหลวง - นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี

	เอกวจนะ	พหุวจนะ
ปฐมา ที่ ๑ ทุติยา ที่ ๒ ตติยา ที่ ๓ จตุตฺถี ที่ ๔ ปญฺจมี ที่ ๕ ฉฏฺฐี ที่ ๖ สตฺตมี ที่ ๗	สิ อํ นา ส สฺมา ส สฺมึ	โย โย หิ นํ หิ นํ สุ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น ๔๑ ตัว คือ……………………….. ๘ ตัวนี้
ชื่อ สระ, ……………………………………………….๓๓ ตัวนี้ ชื่อ พยัญชนะ ฯ
    ตอบ : เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังนี้
    อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น ๔๑ ตัว คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ๘ ตัวนี้ ชื่อสระ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ ๓๓ ตัวนี้ ชื่อพยัญชนะ
๒. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. โนหิ + เอตํ    สนธิเป็น……………………………….. ฯ
    ข. ธมฺมํ+จเร      สนธิเป็น……………………………….. ฯ
    ค. มฺยายํ          ตัดบทเป็น…………………………….. ฯ
    ฆ. ตาสาหํ        ตัดบทเป็น…………………………….. ฯ
    ง. นิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรร์ ๔ คือ……………. ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. โนหิ+เอตํ สนธิเป็น โนเหตํ
    ข. ธมฺมํ+จเร สนธิเป็น ธมฺมญฺจเร
    ค. มฺยายํ    ตัดบทเป็น เม-อยํ
    ฆ. ตาสาหํ ตัดบทเป็น ตาสํ-อหํ
    ง. นิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๔ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ ฯ
๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. นามศัพท์ท่านแบ่งเป็นลิงค์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ข. นปุํสกลิงค์ มีการันต์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ค. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าสังขยา ฯ
    ฆ. วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ง. อุปริ, เสยฺยถา เป็นนิบาตบอกอะไร ฯ
    ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. นามศัพท์ท่านแบ่งเป็นลิงค์ ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํเพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชายมิใช่เพศหญิง ๑ ฯ
    ข. นปุํสกลิงค์มีการรันต์ ๓ คือ อ อิ อุ ฯ
    ค. ศัพท์ที่เป็นเครื่องกำหนดนับนามนาม ชื่อว่าสังขยา ฯ
    ฆ. วิเสสนสัพพนามแบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม ๑ นิยม ๑ ฯ
    ง. อุปริ เป็นนิบาตบอกที่ เสยฺยถา เป็นนิบาตบอกอุปมาอุปไมย ฯ
๔. วตฺตมานา บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ จงเขียนวิภัตติอาขยาตหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
    ตอบ : วตฺตมานา บอกปัจจุบันนกาล ฯ ปัจจุบันแท้ แปลว่าอยู่ ปัจจุบันใกล้อดีตแปลว่าย่อม ปัจจุบันใกล้อนาคต แปลว่าจะ ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมา ดังนี้
                                 ปรสฺสปทํ

เอก.	พหุ.
ป. ตุ ม. หิ อุ. มิ	อนฺตุ ถ ม

๕. กิริยากิตก์ คือ รุนฺโน และ ปมชฺช แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูป และสาธนะมาด้วย
         ก. หิตํ กโรตีติ หิตกฺกโร ฯ
         ข. ทุสฺสติ เตนาติ โทโส ฯ
         ตอบ : กิริยากิตกคือ รุนฺโน แปลว่า ร้องไห้แล้ว สำเร็จรูปมาจาก รุทฺ ธาตุในความร้องไห้ ต ปัจจัย ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺน แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ ปมชฺช แปลว่า ประมาทแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า มทฺ ธาตุในความประมาท ลง ตูนาทิปัจจัย แปลง ตูนาทิปัจจัยเป็น ย เอา ย กับที่สุดธาตุเป็น ชฺช ฯ
         ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้พร้อมทั้งบอก ปัจจัย รูป และสาธนะมาดังนี้
         ก. (ผู้ใด) ย่อมทำซึ่งประโยชน์เกื้อกูล เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ผู้ทำซึ่งประโยชน์เกื้อกูล อ ปัจจัย กัตตุรูป กัตตุสาธนะ ฯ
         ข. (ชน) ย่อมประทุษร้าย ด้วยกิเลสนั้น เหตุนั้น กิเลสนั้น ชื่อว่า เป็นเหตุประทุษร้าย (แห่งชน) ณ ปัจจัย กัตตุรูป กรณสาธณะ ฯ
๖. อะไร ชื่อว่า ตัปปุริสสมาส ฯ และตัปปุริสสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปตฺตจีวรํ เป็นสมาสอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
         ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้นในที่สุดท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อว่าตัปปุริสสมาส ฯ มี ๖ อย่าง คือ ทุติยาตปฺปุริโส, ตติยาตปฺปุริโส, จตุตฺถีตปฺปุริโส, ปญฺจมีตปฺปุริโส, ฉฏฐีตปฺปุริโส, สตฺตมีตปฺปุริโส ฯ ปตฺตจีวรํ เป็นสมาหาระทวันทวสมาส ฯ ได้เขียนรูปวิเคราะห์มาดังนี้ ปตฺโต จ จีวรญฺจ ปตฺตจีวรํ ฯ
๗. ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปจฺฉิโม, คุณวา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
         ตอบ : ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย ฯ
ปจฺฉิโม ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทิต ฯ วิเคราะห์ว่า ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม,
คุณวา ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ วิเคราะห์ว่า คุโณ อสฺส อตฺถี-ติ คุณวา ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ……………..๑๑ ตัวนี้ เป็นอโฆสะ ฯ
           ข. สระอีก ๕ ตัวอื่นจากรัสสะ คือ…………………………ตัว ชื่อว่า………………. ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ, และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็นอโฆสะ ฯ
           ข. สระอีก ๕ ตัวอื่นจากรัสสะ คือ อา อี อู เอ โอ ชื่อว่า ทีฆะ ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อภินนฺทุนฺติ และ ธมฺมญฺจเร ตัดและต่ออย่างไร ฯ
           ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ อภินนฺทุนฺติ และ ธมฺมญฺจเร ตัดและต่ออย่างนี้
           อภินนฺทุนฺติ ตัดเป็น อภินนฺทํ – อิติ นิคคหิตอยู่หน้าลบสระเบื้องปลายได้บ้าง แปลง นิคคหิตเป็น น ต่อเป็น อภินนฺทุนฺติ
           ธมฺมญฺจเร ตัดเป็น ธมฺมํ-จเร เมื่อมีพยัญชนะอยู่หลังนิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิต เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคได้ ต่อเป็น ธมฺมญฺจเร ฯ
๓. วิเสสสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ที่แบ่งแล้วนั้น ชนิดไหน มีศัพท์อะไรบ้าง ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
           ตอบ : วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม ๑ นิยม ๑ ฯ ศัพท์เหล่านี้
คือ ย, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปร, อปร, กตร, กตม, เอก,เอกจฺจ, สพฺพ, กึ เป็นอนิยม ศัพท์เหล่านี้คือ ต, เอต, อิม, อมุ เป็นนิยม ฯ เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์ ฯ
๔. ข ฉ ส และอาย อิย ปัจจัย ในอาขยาต เป็นไปในความอะไร ฯ จงยกอุทาหรณ์ พร้อมทั้งคำแปลมาดูด้วย ฯ
           ตอบ : ข ฉ ส ในอาขยาต เป็นไปในความปรารถนา ฯ อุทาหรณ์ พุภุกฺขติ ปรารถนาจะกิน ชิฆจฺฉติ ปรารถนาจะกิน ชิคึสติ ปรารถนาจะนำไป อาย อิย เป็นไปในความประพฤติ อุทาหรณ์ จิรายติ ประพฤติช้าอยู่ ปุตฺติยติ ย่อมประพฤติให้เป็นเพียงดังบุตร ฯ
๕. ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลไว้เป็นเท่าไร ฯ อะไรได้บ้าง ฯ สาวโก ลง ปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลไว้เป็น ๒ คือ ปัจจุบันกาล ๑ อดีตกาล ๑ ฯ สาวโก ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ วิเคราะห์ว่า สุณาตีติ สาวโก ฯ
๖. วิเสสนบุพพบก กับ วิเสสนุตตรบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ อนฺโตปาสาทํ เป็นสมาสอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : มีลักษณะต่างกันอย่างนี้คือ วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาสมีบทวิเสสน อยู่ต้น บทประธานอยู่ข้างหลัง ฯ ส่วนวิเสสนุตตรบท กัมมธารยสมาส มีบทวิเสสนอยู่หลัง บทประธานอยู่หน้า ฯ อนฺโตปาสาทํ        เป็นนิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส วิเคราะห์ว่า ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นาวิโก, โกสลฺลํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ ลงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในเสฏฐตัทธิตมีปัจจัย ๕ ตัวคือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ นาวิโก ลง ณิก ปัจจัย ในตรัตยาทิตัทธิต วิเคราะห์ว่า นาวาย ตรตีติ นาวิโก,          โกสลฺลํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต วิเคราะห์ว่า กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ…………..เรียกว่า อวรรค เพราะ…………..ฯ
    ข. เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ……………เรียกว่า……………………………….ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
    ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้คือ ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ เรียกว่า อวรรค เพราะไม่เป็นพวกเป็นหมู่กันตามฐานกรณ์ที่เกิด ฯ
    ข. เอ เกิดใน ๒ ฐานคือ คอและเพดาน เรียกว่า กณฺฐตาลุโช ฯ
๒. สนธิ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ โนเหตํ และอิธปฺปโมทติ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
    ตอบ : สนธิมี ๓ คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อพยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคหิต ๑ ฯ โนเหตํ และ อิธปฺปโมทติ และต่ออย่างนี้ โนเหตํ ตัดเป็น โนหิ-เอตํ ลบสระหน้าคือ อิ ที่สุดแห่งศัพท์ โนหิ เสีย ต่อเป็น โนเหตํ ฯ อิธปฺปโมทติ ตัดเป็น อิธ-ปโมทติ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันต่อเป็น อิธปฺปโมทติ ฯ
๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. ในบาลีภาษานั้น ท่านแบ่งเป็นลิงค์ไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ข. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ และแบ่งเป็นอะไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
    ก.ในบาลีภาษา ท่านแบ่งเป็นลิงค์ไว้ ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํ เพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชายมิใช่เพศหญิง ๑ฯ
    ข. ศัพท์ อีกจำพวกหนึ่งจะแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูปไปต่าง ๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่เป็นอย่างเดียว ศัพท์เหล่านี้เรียกว่าอัพยยศัพท์ ฯ แบ่งเป็น อุปสัคบ้าง นิบาตบ้าง ปัจจัยบ้าง ฯ
๔. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าอาขยาต ฯ ในอาขยาตนั้น ท่านประกอบด้วยอะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติหมวดอัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
    ตอบ : ศัพท์กล่าวกิริยา คือความทำเป็นต้นว่า ยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ พูด คิด ชื่อว่า อาขยาต ฯ ในอาขยาตนั้นท่านประกอบด้วย วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ วาจก ปัจจัย เพื่อเป็นเครื่องหมายเนื้อความให้ชัดเจน ฯ ได้เขียนวิภัตติ หมวดอัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบ มาดังนี้
                              ปรสฺสปทํ

เอก.	พหุ.
ป. อี ม. โอ อุ. อึ	อํุ ตฺถ มฺหา

๕. กิริยากิตก์ คือ วจนียํ และ กุทฺโธ แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูปและสาธนะมาด้วย
          ก. สยนฺติ เอตฺถาติ สยนํ ฯ
          ข. สรติ เอตายาติ สติ ฯ
          ตอบ : กิริยากิตก์ คือ วจนียํ แปลว่า อันเขาพึงกล่าว สำเร็จรูปมาจาก วจ ธาตุ ในความกล่าว อนีย ปัจจัย, กุทฺโธ แปลว่า โกรธแล้ว สำเร็จรูปมาจาก กุธฺ ธาตุ ในความโกรธ ต ปัจจัย ฯ
          ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูปและสาธนะมาดังนี้
          ก. สยนฺติ เอตฺถาติ สยนํ (เขา ท.) ย่อมนอนในที่นั่น เหตุนั้น (ที่นั่น) ชื่อว่าเป็นที่นอน (แห่งเขา ท.) ยุ ปัจจัย กัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
          ข. สรติ เอตายาติ สติ (ชน) ย่อมระลึกด้วยธรรมชาตินั้น เหตุนั้น(ธรรมชาตินั่น) ชื่อว่าเป็นเหตุระลึก (แห่งชน) ติ ปัจจัย กัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. อะไร เรียกว่า ลุตตสมาส และอลุตตสมาส ฯ สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์พร้อมทั้งเขียนคำแปลมาด้วย ฯ
          ตอบ : สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้ว เรียกว่า ลุตตสมาส สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตตสมาส ฯ
          สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) เป็นฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส วิเคราะห์ว่า สนฺตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) จิตของภิกษุใด ระงับแล้ว ภิกษุนั้น ชื่อว่า มีจิตระงับแล้ว ฯ
๗. ในปูรณตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มานุสโก, โภคี ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
          ตอบ : ในรูปรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี ฯ
          มานุสโก ลง กณฺ ปัจจัย ในสมุหตัทธิต วิเคราะห์ว่า มนุสสานํ สมุโห มานุสโก ฯ
          โภคี ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต วิเคราะห์ว่า โภโค อสฺส อตฺถีติ โภคี ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
           ก. อักขรวิธี ว่าด้วยอักษร จัดเป็น……………………คือ………………………ฯ
           ข. เสียงก็ดี ตัวหนังสือก็ดี ชื่อว่า…………………….แปลว่า………………….ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. อักขรวิธี ว่าด้วยอักษร จัดเป็น ๒ คือ สมัญญาภิธาน แสดงชื่ออักษร ที่เป็นสระและพยัญชนะพร้อมทั้งฐานกรณ์ ๑ สนธิ ต่ออักษรที่อยู่ในคำอื่นให้เนื่องเป็นอันเดียวกัน ๑ ฯ
           ข. เสียงก็ดี ตัวหนังสือก็ดี ชื่อว่าอักขระ แปลว่าไม่รู้จักสิ้นอย่าง ๑ ไม่เป็นของแข็งอย่าง ๑ ฯ
๒. สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เอตทโวจ, อิธปฺปโมทติ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
           ตอบ : สญฺโญโค ในพยัญสนธิแบ่งเป็น ๒ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ ฯ เอตทโวจ ตัดเป็น เอตํ-อโวจ ถ้ามีนิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่เบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ท ต่อเป็น เอตทโวจ, อิธปฺปโมทติ ตัดเป็น อิธ-ปโมทติ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน ต่อเป็น อิธปฺปโมทติ ฯ
๓. อะไรจัดเป็นนามนาม ฯ แบ่งออกเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ และนามนามนั้น เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
           ตอบ : นามที่เป็นชื่อของคน สัตว์ ที่ สิ่งของ จัดเป็นนามนาม ฯ แบ่งออกเป็น ๒ คือสาธารณนาม ๑ อสาธารณนาม ๑ ฯ และนามนามนั้นเป็นได้ลิงค์เดียว คือจะเป็นปุํลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือนปุํสกลิงค์ ก็อย่างเดียวบ้าง เป็น ๒ ลิงค์ คือศัพท์อันเดียวเป็นรูปอย่างเดียวเป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมูลศัพท์ เป็นอันเดียว เปลี่ยนแต่สระที่สุดให้แปลกกันพอเป็นเครื่องหมายให้ต่างลิงค์กันบ้าง ฯ
๔. ธาตุนั้นท่านรวบรวมจัดไว้เป็นกี่หมวด ฯ อะไรบ้าง ฯ ธาตุเหล่าใด เรียกว่า สกัมมธาตุ และ อกัมมธาตุ ฯ
           ตอบ : ธาตุนั้นท่านรวบรวมจัดไว้เป็น ๘ หมวด คือหมวด ภู รุธฺ ทิวฺ สุ กี คหฺ ตนฺ และหมวด จุรฺ ธาตุ ฯ ธาตุเหล่าใดเรียกหากรรม ธาตุเหล่านั้นเรียกว่า สกัมมธาตุ ธาตุมีกรรม, ธาตุเหล่าใดไม่เรียกหากรรมคือสิ่งอันบุคคลพึงทำ ธาตุเหล่านั้น เรียกว่า อกัมมธาตุ ธาตุไม่มีกรรม ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมาด้วย
           ก. สิกฺขิยตีติ สิกฺขา ฯ
           ข. ปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ปารคู ฯ
           ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมาดังนี้
           ก. แปลว่า (ธรรมชาติใด) อันเขาศึกษา เหตุนั้น (ธรรมชาตินั้น) ชื่อว่า อันเขาศึกษา เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ฯ
           ข. แปลว่า (ผู้ใด) ย่อมถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ผู้ถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ญาณํ จกฺขุ อิว ญาณจกฺขุ ฯ
           ข. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสา ฯ
           ค. อสฺเสน (ยุตฺโต) รโถ อสฺสรโถ ฯ
           ฆ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ ฯ
           ง. สห มจฺเฉเรน ยํ วตฺตตีติ สมจฺเฉรํ (จิตฺตํ) ฯ
           ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ชื่อวิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส ชนิดอุปมานุตตรบท ฯ
           ข. ชื่ออสมาหารทิคุสมาส ฯ
           ค. ชื่อตติยาตัปปุริสสมาส ฯ
           ฆ. ชื่อนิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. ชื่อสหบุพพบทพหุพิหิสมาส ฯ
๗. ในโคตตตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชุติมา, มาคโธ, โปริสสฺสํ ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
           ตอบ : ในโคตตตัทธิต มีปัจจัย ๘ ตัว คือ ณ ณายน ณาน เณยฺย ณิ ณิก ณว เณร ฯ
                      ชุติมา ลง        มนฺตุ     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
                      มาคโธ ลง        ณ        ปัจจัยในราคาทิตัทธิต
                      โปริสฺสํ ลง        ณฺย      ปัจจัยในภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

๑. พยัญชนะที่สุดวรรค ๕ ตัว คืออะไรบ้าง ฯ เกิดในฐานไหน ฯ และมีชื่อ เรียกว่าอย่างไร ฯ
    ตอบ : พยัญชนะที่สุดวรรค ๕ ตัวคือ ง ญ ณ น ม ฯ เกิดใน ๒ ฐาน คือตามฐานของตนๆ และจมูก มีชื่อเรียกว่า สกฏฺฐานนาสิกฏฺฐานชา ฯ
๒. ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อคฺยาคารํ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
    ตอบ : ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๗ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงตัวอักษรใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ ฯ อคฺยาคารํ ตัดเป็น อคฺคิ-อาคารํ ถ้า อิ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ถ้าพยัญชนะซ้อนกัน ๒ ตัว ลบพยัญชนะที่มีรูปเสมอกันเสียตัวหนึ่ง ต่อเป็น อคฺยาคารํ ฯ
๓. ครุ (ครู) ซึ่งเป็น อุ การันต์ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ครุ (ครู) ซึ่งเป็น อุ การันต์ ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างนี้

	เอก.	พหุ.
ป. ทุ. ต. จ. ปญฺ. ฉ. ส อา	ครุ ครุํ ครุนา ครุสฺส ครุโน ครุสมา ครุมฺหา ครุสฺส ครุโน ครุสฺมึ ครุมฺหิ ครุ	ครโว ครู ครโว ครู ครูหิ ครูภิ ครูนํ ครูหิ ครูภิ ครูนํ ครูสุ ครเว ครโว

๔. กิริยาศัพท์ใด ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทารหณ์ว่าอย่างไร ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
           ตอบ : กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลทำคือแสดงว่าเป็นกิริยาของสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้นชื่อ เหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ข้าวสุกอันนายใช้พ่อครัวให้หุงอยู่ ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัย ๑๐ ตัวในกัตตุวาจกคือ (อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ เณ ณฺย) นั้นด้วย ลงเหตุปัจจัยคือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคม หน้า ย ด้วย ฯ
๕. ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี รฺ หรือ สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็นอะไรได้บ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบ ฯ
           ตอบ : ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี รฺ หรือ สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ต เป็นดังนี้ ธาตุมี ร เป็นที่สุดแปลง ต เป็น ณฺณ แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ชิณฺโณ ธาตุมี ส เป็นที่สุดแปลง ต เป็น ฏฺฐ แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ตุฏฺโฐ ฯ

๖. อะไร ชื่อว่าทิคุสมาส ฯ และทิคุสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จตุทฺทิสา, ปญฺจินฺทฺริยํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
           ตอบ : กัมมธารยสมาส มีสังขยาข้างหน้า ชื่อว่าทิคุสมาส ฯ ทิคุสมาสนั้นมี ๒ อย่างคือ สมาหาโร, อสมาหาโร, ฯ จตุทฺทิสา จัดเป็น อสมาหาโร ปญฺจินฺทริยํ จัดเป็น สมาหาโร ฯ
๗. ในอัพยยตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เมธาวี ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในอัพยยตัทธิต มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ถา, ถํ, ฯ เมธาวี ลง วี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ วิเคราะห์ว่า เมธา อสฺส อตฺถี-ติ เมธาวี ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         ก. สระที่เป็น……………………………ชื่อ ครุ มีเสียงหนัก ฯ
         ข. อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ………………….เกิดที่เพดาน เรียกว่า ตาลุชา ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. สระที่เป็นทีฆะล้วน และสระที่เป็นรัสสะมีพยัญชนะสังโยคและนิคคหิต อยู่เบื้องหลัง ชื่อ ครุ มีเสียงหนัก ฯ
         ข. อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ อิ, อี, จ, ฉ, ช, ฌ, ญ, ย เกิดที่เพดานเรียกว่า ตาลุชา ฯ
๒. ทีฆะสนธิกิริโยปกรณ์ ในสระสนธิ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ กึสูธ, สทฺธีธ, จูภยํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ทีฆะสนธิกิริโยปกรณ์ในสระสนธิ แบ่งเป็น ๒ คือ ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑ ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑ ฯ กึสูธ จัดเป็นทีฆะสระหน้า สทฺธีธ จัดเป็นทีฆะสระหลัง จูภยํ จัดเป็นทีฆะสระหลัง ฯ
๓. ศัพท์ที่มีวิธีแจกอย่างหนึ่งต่างหากซึ่งเรียกว่า กติปยศัพท์ นั้น ได้แก่ศัพท์อะไรบ้าง ฯ ศัพท์ไหนเป็นทวิลิงค์ ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่วิธีแจกอย่างหนึ่งต่างหากซึ่งเรียกว่า กติปยศัพท์ นั้นได้แก่ อตฺต, พฺรหฺม, ราช, ภควนฺตุ, อรหนฺต, ภวนฺต, สตฺถุ, ปิตุ, มาตุ, มน, กมฺม, โค ฯ ราช, อรหนฺต, ภวนฺต, มน เป็นทวิลิงค์ ฯ
๔. กิริยาศัพท์ใด ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่าอย่างไร ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลทำคือแสดงว่าเป็นกิริยาสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้น ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ข้าวสุก อันนาย ใช้พ่อครัว ให้หุงอยู่ ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ, เอ, ย, ณุ, ณา, นา, ณฺหา, โอ, เณ, ณฺย นั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับนามกิตก์ แบ่งเป็นกี่พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับนามกิตก์ แบ่งเป็น ๓ พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัย ดังนี้
         กิตปัจจัย        มีปัจจัย ๕ ตัว คือ กฺวิ, ณี, ณฺวุ, ตุ, รู
         กิจจปัจจัย       มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ข, ณฺย
         กิตกิจจปัจจัย มีปัจจัย ๗ ตัว อ, อิ, ณ, ตเว, ติ, ตํุ, ยุ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา ฯ
         ข. สตฺโต อิติ สญฺญา สตฺตสญฺญา ฯ
         ค. อสิ หตฺเถ ยสฺส โส อสิหตฺโถ (โยโธ) ฯ
         ฆ. นครสฺส สมีปํ อุปนครํ ฯ
         ง. สํสาเร ทุกขํ สํสารทุกฺขํ ฯ
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา ชื่อ อสมาหาระ ทวันทวสมาส ฯ
           ข. สตฺโต อิติ อญฺญา สตฺตสญฺญา ชื่อ สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
           ค. อสิ หตฺเถ ยสฺส โส อสิหตฺโถ (โยโธ) ชื่อ ภินนาธิกรณพหุพพิหิสมาส ฯ
           ฆ. นครสฺส สมีปํ อุปนครํ ชื่อ อุปสัคคปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. สํสาเร ทุกขํ สํสารทุกฺขํ ชื่อ สัตตมีตัปปุริสสมาส ฯ
๗. ในราคาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปุริโม, เตชสี, ติกํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในราคาทิตัทธิต มีปัจจัย ๑ ตัว คือ ณ ฯ
           ปุริโม    ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทธิต
           เตชสี    ลง สี     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
           ติกํ       ลง ก     ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. ในภาษาบาลีนั้น พยัญชนะวรรค มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เพราะเหตุไรจึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
    ตอบ : ในภาษาบาลีนั้น พยัญชนะวรรค มี ๒๕ ตัวคือ ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม ฯ เพราะเป็นพวกเป็นหมู่ กันตามกรณ์ที่เกิด จึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
๒. โลโป ในนิคคหิตสนธินั้น จะลบนิคคหิตได้ในที่เช่นไร ฯ จงยกอุทาหรณ์มาประกอบด้วย ฯ
    ตอบ : โลโป ในนิคหิตสนธินั้น จะลบนิคคหิตได้ในที่เช่นนี้ คือ เมื่อมีสระ หรือพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง ลบนิคคหิตซึ่งหน้าบ้าง ฯ มีอุทาหรณ์ว่า ตาสํ-อหํ เป็น ตาสาหํ, อริยสจฺจานํ-ทสฺสนํ เป็น อริยสจฺจานทสฺสนํ ฯ
๓. กญฺญา (นางสาวน้อย) ซึ่งเป็น อา การันต์ในอิตถีลิงค์ มีวิธีแจกด้วย      วิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : กญฺญา (นางสาวน้อย) ซึ่งเป็น อา การันต์ในอิตถีลงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างนี้คือ

เอก.	พหุ.
ป. กญฺญา ทุ. กญฺญํ ต. กญฺญาย จ. กญฺญาย ปญฺ. กญฺญาย ฉ. กญฺญาย ส. กญฺญาย กญฺญายํ อา. กญฺเญ	กญฺญาโย กญฺญา กญฺญาโย กญฺญา กญฺญาหิ กญฺญาภิ กญฺญานํ กญฺญาหิ กญฺญาภิ กญฺญานํ กญฺญาสุ กญฺญาโย กญฺญา

๔. วิภัตติในอาขยาตนั้น จัดบุรุษเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติ หมวดกาลาติปัตติ เฉพาะฝ่ายปรัสสบมาดู ฯ
ตอบ : วิภัตติในอาขยาตนั้น จัดบุรุษเป็น ๓ คือ ประถมบุรุษ ๑ มัธยมบุรุษ ๑ อุตตมบุรุษ ๑ ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดกาลาติปัตติ ฝ่ายปรัสสบทมาดังนี้

เอก	พหุ
ป. สฺสา ม. สฺเส อุ. สฺสํ	สฺสํสุ สฺสถ สฺสามฺหา

๕. กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺตวา, ปกฺกนฺโต, อารพฺภ แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
           ตอบ : กิริยากิตก์ต่อไปนี้คือ ภุตฺตวา แปลว่า กินแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุในความกิน ตวนฺตุ ปัจจัย เอาที่สุดธาตุเป็น ต ฯ ปกฺกนฺโต แปลว่า หลีกไปแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า กมฺ ธาตุ ในความก้าวไป ต ปัจจัย ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺต แล้ว    ลบที่สุดธาตุ ฯ อารพฺภ แปลว่า ปรารภแล้ว สำเร็จรูปมาจาก อา บทหน้า รภฺ ธาตุในความเริ่ม ตูนาทิปัจจัย อุปสัคอยู่หน้า แปลงปัจจัยทั้ง ๓ คือ ตูน, ตฺวา, ตฺวาน เป็น ย ธาตุมี ภฺ เป็นที่สุด อยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น พฺภ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ภตฺตสฺส ปจฺฉา = ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
           ข. จตสฺโส ทิสา = จตุทฺทิสํ ฯ
           ค. พุทฺโธ เอว รตนํ = พุทฺธรตนํ ฯ
           ฆ. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ = อปุตฺตโก ฯ
           ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) ฯ
           ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
ก. ภตฺตสฺส ปจฺฉา = ปจฺฉาภตฺตํ ชื่อ นิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
          ข. จตสฺโส ทิสา = จตุทฺทิสํ ชื่อ สมาหารทิคุสมาส ฯ
ค. พุทฺโธ เอว รตนํ = พุทฺธรตนํ ชื่อ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
ฆ. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ = อปุตฺตโก ชื่อ น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ฯ
ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) ชื่อปัญจมีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในพหุลตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปูชนีโย, จกฺขุมา, โกสลํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
           ตอบ : ในพหุลตัทธิตมีปัจจัย ๑ ตัว คือ อาลุ ฯ
           ปูชนีโย ลง        อีย       ปัจจัย ในฐานตัทธิต
จกฺขุมา ลง        มนฺตุ     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
โกสลฺลํ ลง        ณฺย      ปัจจัย ในภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. วจีวิภาค แบ่งคำพูดออกเป็น…………………..ส่วน คือ………………………ฯ
         ข. โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ…………………………….เรียกว่า……………………ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. วจีวิภาค แบ่งคำพูดออกเป็น ๖ ส่วน คือ นาม ๑ อัพยยศัพท์ ๑ สมาส ๑ ตัทธิต ๑ อาขยาต ๑ กิตก์ ๑ ฯ
ข. โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและริมฝีปากเรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ฉฬายตนํ จัดเป็นชนิดไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ ฉฬายตนํ จัดเป็น อาคโม ฯ
๓. ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนามมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ
         ตอบ : ปัจจัยในอัพยยศัพท์เฉพาะที่ลงท้ายนามมี ๑๗ คือ โต, ตฺร, ตฺถ, ห, ธ, ธิ, หึ, หํ, หิญฺจนํ, ว, ทา, ทานิ, รหิ, ธุนา, ทาจนํ, ชฺช, ชฺชุ ฯ โต          ปัจจัยเป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติ ตฺร, ตฺถ, ห, ธ, ธิ, หึ, หํ, หิญฺจนํ, ว เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ, ทา, ทานิ, รหิ, ธุนา, ทาจนํ, ชฺช, ชฺชุ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติลงในกาล ฯ
๔. อชฺชตฺตนี บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ ถ้ามี อ อยู่หน้า แปลว่าอย่างไร ฯ จงยกอุทาหรณ์พร้อมทั้งแปลมาให้ดูด้วย ฯ
         ตอบ : อชฺชตฺตนี บอกอดีตกาลตั้งแต่วันนี้ ฯ แปลว่า แล้ว ฯ ถ้ามี อ อยู่หน้าแปลว่า ได้แล้ว ฯ อุ. เถโร คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ พระเถระ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน เพื่อบิณฑะ ฯ เอวรูปํ กมฺมํ อกาสึ (ข้า) ได้ทำแล้ว ซึ่งกรรมมีอย่างนี้เป็นรูป ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูป และสาธนะมาด้วย
         ก. ทุกฺเขน รกฺขิยตีติ ทุรกฺขํ ฯ
         ข. กโรติ เตนาติ กรณํ ฯ
         ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมา ดังนี้
         ก. ทุกฺเขน รกฺขิยตีติ ทุรกฺขํ (จิตใด) อันเขารักษาได้โดยยาก เหตุนั้น (จิตนั้น) ชื่อว่า อันเขารักษาได้โดยยาก เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ฯ
         ข. กโรติ เตนาติ กรณํ (เขา) ย่อมทำ ด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้น (สิ่งนั้น) ชื่อว่า เป็นเครื่องทำ (แห่งเขา) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. กัมมธารยสมาส กับ ตัปปุริสสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ
         ตอบ : กัมมธารยสมาส กับ ตัปปุริสสมาสต่างกันอย่างนี้
กัมมธารยสมาส มีวิภัตติและวจนะเสมอกัน บทหนึ่งเป็นประธาน บทหนึ่งเป็นวิเสสนะหรือเป็นวิเสสนะทั้ง ๒ บท ส่วนตัปปุริสสมาส มีวิภัตติและวจนะไม่เสมอกัน ฯ
๗. ในสมุหตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สงฺฆิกํ, สุขี, โกสลฺลํ ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในสมุหตัทธิตมีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา ฯ
                  สงฺฆิกํ ลง ณิก ปัจจัย ใน ตรัตยาทิตัทธิต
                  สุขี      ลง อี             ปัจจัย ใน ตทัสสัตถิตัทธิต
                  โกสลฺลํ ลง ณฺย ปัจจัย ใน ภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         ก. นิคคหิต แปลว่า…………………………………….ฯ
         ข. กรณ์ที่ทำอักขระ มี ๔ คือ……………………….ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. นิคคหิต แปลว่า กดสระหรือกรณ์คืออวัยวะที่ทำเสียง ฯ
         ข. กรณ์ที่ทำอักขระมี ๔ คือ ชิวฺหามชฺฌํ ท่ามกลางลิ้น ๑ ชิวฺโหปคฺคํ ถัดปลายลิ้นเข้ามา ๑ ชิวฺหคฺคํ ปลายลิ้น ๑ สกฏฺฐานํฐานของตน ๑ ฯ
๒. พยัญชนะอาคม มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ในที่เช่นไรจึงลงอาคมได้ ฯ อิโตนายติ, สพฺภิเรว ลงอาคมตัวไหน ฯ
         ตอบ : พยัญชนะอาคมมี ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ฯ ในที่มีสระอยู่เบื้องหลังจึงลงอาคมได้ ฯ อิโตนายติ ลง น อาคม, สพฺภิเรว ลง ร อาคม ฯ
๓. คุณนามคืออะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละอย่างมีลักษณะอย่างไร ฯ
         ตอบ : คุณนาม คือ นามที่แสดงลักษณะของนามนามสำหรับหมายให้รู้ว่านามนาม นั้นดีหรือชั่วเป็นต้น ฯ แบ่งเป็น ๓ ชั้น คือ ปกติ ๑ วิเสส ๑ อติวิเสส ๑ ฯ แต่ละอย่างมีลักษณะอย่างนี้ คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วเป็นปกติ ชื่อปกติ คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากหรือน้อยกว่าปกติ ชื่อวิเสส คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากที่สุดหรือน้อยที่สุด ชื่ออติวิเสส ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ วาจกไหน ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วย วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็นวาจก ฯ กัตตุวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ เณ ณฺย, กัมมวาจก ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย, ภาววาจก ลง ย ปัจจัย, เหตุกัตตุวาจก ลง ปัจจัย ๔ ตัว คือ เณ ณย ณาเป ณาปย ตัวใดตัวหนึ่ง, เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัวนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า อธิกรณสาธนะ ฯ โภชนียํ, รุนฺโน แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ในที่ใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของที่นั้น เป็นต้นว่า ฐานํ ที่ตั้ง, ที่ยืน อาสนํ ที่นั่ง สยนํ ที่นอน ชื่อว่า อธิกรณสาธนะ ฯ โภชนียํ แปลว่า อันเขาพึงกิน สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุ ในความกิน อนีย ปัจจัย พฤทธิ์ อุ เป็น โอ, รุนฺโน แปลว่า ร้องไห้แล้ว สำเร็จรูปมาจาก รุทฺ ธาตุ ในความร้องไห้ ต ปัจจัย ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ต เป็น นฺน แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. ทิพฺพํ อิว จกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ฯ
         ข. สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ ฯ
         ค. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ อปุตฺตโก ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
         ง.   ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ (ปุริโส) ฯ
         ตอบ : บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ ดังนี้
         ก. ทิพฺพํ อิว จกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ เป็น อุปมาบุพพบท วิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส ฯ
         ข. สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ เป็นสัตตมีตัปปุริสมาส ฯ
         ค. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ อปุตฺตโก เป็น น บุพพบทพหุพพิหิสมาส ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ เป็น นิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส ฯ
         ง. ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ (ปุริโส) เป็น ฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. สามัญญตัทธิต แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สามัญญตัทธิต แบ่งเป็น ๑๓ อย่างคือ โคตตตัทธิต ๑ ตรัตยาทิตัทธิต ๑ ราคาทิตัทธิต ๑ ชาตาทิตัทธิต ๑ สมุหตัทธิต ๑ ฐานตัทธิต ๑ พหุลตัทธิต ๑ เสฏฐตัทธิต ๑ ตทัสสัตถิตัทธิต ๑ ปกติตัทธิต ๑ สังขยาตัทธิต ๑ ปูรณตัทธิต ๑ วิภาคตัทธิต ๑ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ………………………………………………
……………., และ ย………………………… ๒๑ ตัวนี้ เป็นโฆสะ ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ค, ฆ, ง, ช, ฌ, ญ, ฑ, ฒ, ณ, ท, ธ, น, พ, ภ, ม, และ ย, ร, ล, ว, ห, ฬ ๒๑ ตัวนี้เป็น โฆสะ ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ สัญโญโค มีเท่าไร อะไรบ้าง ฯ อิธปฺปโมทติ        จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ สัญโญโค มี ๒ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน อย่าง ๑ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ ฯ อิธปฺปโมทติ จัดเป็นอย่างซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน ฯ
๓. วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ที่แบ่งแล้วนั้น ชนิดไหนมีศัพท์อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : วิเสสนสัพพนามแบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม นิยม ฯ อนิยมมีศัพท์ คือ ย อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปร, อปร, กตร, กตม, เอก, เอกจฺจ, สพฺพ, กึ, นิยมมีศัพท์คือ ต, เอต, อิม, อมุ ฯ
๔. ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งกาลที่เป็นประธาน และแบ่งกาลให้ละเอียดไว้อย่างไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ในอาขยาตนั้นท่านแบ่งกาลที่เป็นประธานได้ ๓ คือ กาลที่เกิดขึ้นจำเพาะหน้า เรียกว่าปัจจุบันกาล ๑ กาลล่วงแล้ว เรียกว่าอดีตกาล ๑ กาลยังไม่มาถึงเรียกว่าอนาคตกาล ๑ ฯ และแบ่งกาลให้ละเอียดไว้ อย่างนี้คือ
         ปัจจุบันกาล จัดเป็น ๓ คือ ปัจจุบันแท้ ๑ ปัจจุบันใกล้อดีต ๑ ปัจจุบันใกล้อนาคต ๑
         อดีตกาล จัดเป็น ๓ เหมือนกันคือ ล่วงแล้วไม่มีกำหนด ๑ ล่วงแล้ววานนี้ ๑ ล่วงแล้ววันนี้ ๑
         อนาคตกาล จัดเป็น ๒ คือ อนาคตของปัจจุบัน ๑ อนาคตของอดีต ๑ ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า กรณสาธนะ ฯ และกรณสาธนะนี้ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ด้วยสิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งนั้นเป็นต้นว่า พนฺธนํ วัตถุเป็นเครื่องผูก ปหรณํ วัตถุเป็นเครื่องประหาร วิชฺฌนํ วัตถุเครื่องไช      ชื่อว่ากรณสาธนะ ฯ และกรณสาธนะนี้ท่านบัญญัติให้แปลว่า ที่         เป็นกัตตุรูปแปลว่า เป็นเครื่องก็ได้ แปลว่า เป็นเหตุก็ได้ ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า เป็นเครื่องอันเขาก็ได้ เป็นเหตุอันเขาก็ได้ ฯ
๖. อะไร ชื่อว่า ทวันทวสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปตฺตจีวรํ, สมณพฺราหฺมณา จัดเป็นอย่างไร ฯ
          ตอบ : นามนาม ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า ทวันทวสมาส ฯ มี ๒ คือ สมาหาโร อสมาหาโร ฯ ปตฺตจีวรํ จัดเป็นสมาหาโร สมณพฺราหฺมณา จัดเป็น อสมาหาโร ฯ
๗. ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ กาสาวํ, ปจฺฉิโม, เมธาวี ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในชาตาทิตัทธิตมีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย ฯ
                   กาสาวํ ลง ณ ปัจจัย ในราคาทตัทธิต
                   ปจฺฉิโม ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทธิต
                   เมธาวี ลง วี ปัจจัย ในตทัสสัตถิทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
ในสระ ๘ ตัวนั้น สระมีมาตรเบา ๓ ตัว คือ……….ชื่อ……………………
สระอีก ๕ ตัว อื่นจากนั้น คือ…………….ชื่อ………………………………………ฯ
ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
ในสระ ๘ ตัวนั้น สระมีมาตราเบา ๓ ตัว คือ อ อิ อุ ชื่อ รัสสะ มีเสียงสั้น สระอีก ๕ ตัว อื่นจากนั้น คือ อา อี อู เอ โอ ชื่อ ทีฆะ มีเสียงยาว ฯ
๒. ในนิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ พุทฺธานสาสนํ จัดเป็นชนิดไหน ฯ
ตอบ : ในนิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๔ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ ฯ พุทฺธานสานํ จัดเป็นชนิดโลโป ฯ
๓. กุล (ตระกูล) ซึ่งเป็น อ การันต์ในนปุงสกลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
ตอบ : กุล (ตระกูล) เป็น อ การันต์ ในนปุงสกลิงค์ แจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอก.	พหุ.
ป. กุลํ ทุ. กุลํ ต. กุเลน จ. กุลสฺส กุลาย กุลตฺกํ ปญฺ. กุลสฺมา กุลมฺหา กุลา ฉ. กุลสฺส ส. กุลสฺมึ กุลมฺหิ กุเล อา. กุล	กุลานิ กุลานิ กุเลหิ กุเลภิ กุลานํ กุเลหิ กุเลภิ กุลานํ กุเลสุ กุลานิ

๔. กิริยาศัพท์เช่นไร จัดเป็นวาจก ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็นวาจก ฯ มี ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูปและสาธนะมาด้วย
ก. ปารํ คจฺฉติ สีเสนาติ ปารคู ฯ
ข. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
         ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูปและสาธนะมา ดังนี้
ก. ปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ปารคู ฯ ผู้ใดย่อมถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เหตุนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า ผู้ถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ฯ
        ข. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ ภิกษุทั้งหลาย ย่อมอาศัยอยู่ในประเทศนั่น เหตุนั้น ประเทศนั่น ชื่อว่าเป็นที่อาศัยอยู่ (แห่งภิกษุทั้งหลาย) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
๖. อะไรชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธานคือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือเป็นคุณนามหรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ มี ๖ อย่าง คือ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสนุตตรปโท, วิเสสโนภยปโท, วิเสสโนปมปโท, สัมภาวนปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโท ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ราชคหิโก แปลว่าอะไร ฯ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ ราชคหิโก แปลว่า ชนผู้เกิดในเมืองราชคฤห์ หรือผู้อยู่ในเมืองราชคฤห์ ฯ ลง ณิก ปัจจัย ในตรัตยาธิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๔

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    ฐานที่ตั้งที่เกิดของอักขระ มี ๖ คือ………………………………………………
ว เกิดใน ๒ ฐาน คือ……………………..เรียกว่า…………………………………….ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    ฐานที่ตั้งที่เกิดของอักขระมี ๖ คือ กณฺโฐ คอ, ตาลุ เพดาน, มุทธา ศีรษะก็ว่า ปุ่มเหงือกก็ว่า, ทนฺโต ฟัน, โอฏฺโฐ ริมฝีปาก, นาสิกา    จมูก ฯ ว เกิดใน ๒ ฐาน คือฟันและริมฝีปาก เรียกว่า ทนฺโตฏฺฐโช ฯ
๒. ในสระสนธิ โลโป มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จตฺตาโรเม, โนเหตํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
    ตอบ : ในสระสนธิ โลโป มี ๒ คือ ลบสระหน้า ๑ ลบสระหลัง ๑ ฯ
    จตฺตาโรเม จัดเป็นลบสระหลัง
    โนเหตํ จัดเป็นลบสระหน้า ฯ
๓. เสฏฺฐี (เศรษฐี) ซึ่งเป็น อี การันต์ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : เสฏฺฐี (เศรษฐี) อี การันต์ ในปุงลิงค์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนํ

พหุวจนํ

ป.    เสฏฺฐี
ทุ.    เสฏฺฐึ เสฏิฐินํ
ต.    เสฏฺฐินา
จ.    เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน
ป. เสฏฺฐิสฺมา เสฏฺฐิมฺหา
ฉ.    เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน
ส.    เสฏฺฐิสฺมิ เสฏฺฐิมฺหิ
อา.   เสฏฺฐิ

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๓ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
           อักขระที่เหลือจากสระนั้น…………………..ตัว มี……………………………….
           ชื่อว่า………………………………..แปลว่า………………………………………………….. ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
           อักขระที่เหลือจากสระนั้น ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุดชื่อว่า พยัญชนะ แปลว่า ทำเนื้อความในปรากฎ ฯ
๒. การต่ออักขระด้วยอักขระนั้น จัดเป็นกี่อย่าง ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : การต่ออักขระด้วยอักขระนั้น จัดเป็น ๓ อย่าง คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อพยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑ ฯ
๓. คำพูดในบาลีภาษาจัดเป็นวจนะไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ วจนะนั้น มีเครื่องหมายให้แปลกกันที่ไหน ฯ จงแจก ภควนฺตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติ ทั้ง ๗ มาดู ฯ
         ตอบ : คำพูดในบาลีภาษาจัดเป็นวจนะไว้ ๒ อย่าง คือ เอกวจนํ คำพูดสำหรับออกชื่อสิ่งเดียว ๑ พหุวจนํ คำพูดสำหรับออกชื่อของมากกว่าสิ่งเดียวคือตั้งแต่ ๒ สิ่งขึ้นไป ๑ ฯ วจนะนั้นมีเครื่องหมายให้แปลกกันที่ท้ายศัพท์เหมือนคำว่า ปุริโส ชายคนเดียวเป็นเอกวจนะ ปุริสา ชายหลายคนเป็นพหุวจนะ ฯ
ได้แจก ภควนฺตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ภควา ทุ. ภควนฺตํ ต. ภควตา จ. ภควโต ปญฺ. ภควตา ฉ. ภควโต ส. ภควติ ภควนฺเต อา. ภคว ภควา	ภควนฺตา ภควนฺโต ภควนฺเต ภควนฺโต ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ ภควตํ ภควนฺตานํ ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ ภควตํ ภควนฺตานํ ภควนฺเตสุ ภควนฺตา ภควนฺโต

๔. วิภัตติอาขยาตเป็นเครื่องหมายให้รู้อะไรบ้าง ฯ วิภัตติไหน เมื่อลงแล้วต้องทีฆะ อ ที่สุดปัจจัยเป็น อา ในหมวดธาตุทั้งปวง ฯ
          ตอบ : วิภัตติอาขยาตเป็นเครื่องหมายให้รู้ กาล บท วจนะ บุรุษ ฯ
มิ, ม วตฺตมานา ก็ดี หิ, มิ, ม ปญฺจมี ก็ดี อยู่ข้างหลัง เมื่อลงแล้วต้องทีฆะ อ ที่สุดปัจจัยเป็น อา ในหมวดธาตุทั้ง ปวง ฯ
๕. กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺโต, นิกฺขมฺม แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
          ตอบ : กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺโต แปลว่า อันเขากินแล้ว นิกฺขมฺม แปลว่า ออกแล้ว ฯ ภุตฺโต สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุ ในความกิน ต ปัจจัย ธาตุมี ชฺ เป็นที่สุด เอาที่สุดธาตุเป็น ต
          นิกฺขมฺม สำเร็จรูปมาจาก นิ บทหน้า ขมฺ ธาตุ ในความออก อุปสัคอยู่หน้าแปลงปัจจัยทั้ง ๓ ตัว (ตูนาทิปัจจัย คือ ตูน, ตฺวา, ตฺวาน) เป็น ย ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น มฺม ฯ
๖. อะไรชื่อว่าสมาส ฯ สมาสนั้น ว่าโดยกิจและโดยชื่อ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
          ตอบ : นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่าสมาส ฯ สมาสนั้นว่าโดยกิจมี ๒ อย่าง คือ สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้วเรียกว่า ลุตฺตสมาโส๑ สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตฺตสมาโส๑ ฯ ว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย, ทิคุ, ตปฺปุริโส, ทวนฺทโว, อพฺยยีภาโว, พหุพฺพิหิ ฯ
๗. ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ทสฺสนีโย, ฉฏโฐ, อายสฺมา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
          ตอบ : ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
ทสฺสนีโย           ลง        อีย       ปัจจัยในฐานตัทธิต ฯ
ฉฏฺโฐ    ลง        ฐ         ปัจจัยในปูรณตัทธิต ฯ
อายสฺมา           ลง        มนฺตุ     ปัจจัยในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ………..เรียกว่า อวรรค เพราะ……………… ฯ
ข. อักขระ ๗ ตัวนี้ คือ ……….เกิดที่ฟัน เรียกว่า………………………… ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในว่างดังต่อไปนี้
         ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ เรียกว่า อวรรค เพราะไม่เป็นพวกเป็นหมู่กันตามฐานกรณ์ที่เกิด ฯ
         ข. อักขระ ๗ ตัวนี้ คือ ต ถ ท ธ น, ล ส, เกิดที่ฟัน เรียก ทนฺตชา ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ สญฺโญโค มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จาตุทฺทสี จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ สญฺโญโค มี ๒ อย่าง คือ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ จาตุทฺทสี จัดเป็นซ้อนหน้าพยัญชที่มีรูปเหมือนกัน ฯ
๓. ในบาลีภาษานั้น ท่านแบ่งลิงค์เป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นามนามเป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
         ตอบ : ในภาษาบาลีนั้น ท่านแบ่งลิงค์เป็น ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํ เพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชาย มิใช่เพศหญิง ๑ ฯ นามนามเป็นลิงค์เดียว คือ จะเป็นปุํลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือปุํสกลิงค์ ก็อย่างเดียวบ้าง, เป็น ๒ ลิงค์ คือ ศัพท์อันเดียว มีรูปอย่างเดียว      เป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมูลศัพท์เป็นอันเดียว เปลี่ยนแต่สระที่สุดให้แปลกกันพอเป็นเครื่องหมายให้ต่างลิงค์กันบ้าง ฯ
๔. ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งบทเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละบทเป็นเครื่องหมายให้รู้อะไร ฯ
         ตอบ : ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งบทเป็น ๒ บท คือ ปรัสสบท บทเพื่อผู้อื่น ๑ อัตตโนบท บทเพื่อตน ๑ ฯ ปรัสสบทเป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัตตุวาจก อัตตโนบทเป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัมมวาจก และภาววาจก ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าสาธนะ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นายโก, โภชนํ จัดเป็นสาธนะอะไร ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่ท่านให้สำเร็จมาแต่รูปวิเคราะห์ ชื่อสาธนะ ฯ มี ๗ คือ กัตตุสาธนะ, กัมมสาธนะ, ภาวสาธนะ, กรณสาธนะ, สัมปทานสาธนะ, อปาทานสาธนะ, อธิกรณสาธนะ ฯ
                   นายโก จัดเป็นกัตตุสาะนะ ฯ
                   โภชนํ จัดเป็นกัมมสาธนะ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สทฺธา เอว ธนํ สทฺธาธนํ ฯ
         ข. สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ ฯ
         ค. น อริโย อนริโย ฯ
         ฆ. ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ ฯ
         ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ)
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สทฺธา เอว ธนํ สทฺธาธนํ เป็นอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
          ข. สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ เป็นสมาหารวันทวสมาส
          ค. น อริโย อนริโย เป็น อุภยตัปปุริสสมาสบ้าง กัมมธารยสมาส มี น เป็นบทหน้าบ้าง ฯ
           ฆ. ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ เป็นนิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) เป็นปัญจมีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ พนฺธนียํ, อโยมยํ, ฉฏฺโฐ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ
           พนฺธนียํ ลง อีย ปัจจัย ในฐานตัทธิต ฯ
           อโยมยํ ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต ฯ
           ฉฏฺโฐ    ลง ฐ      ปัจจัย ในปูรณตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
สระมีมาตราเบา………………ตัว คือ……………………………ชื่อ……………………………. ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    สระมีมาตราเบา ๓ ตัว คือ อ, อิ, อุ ชื่อ รัสสะ ฯ
๒. อะไรเรียกว่าสนธิ ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ในบาลีภาษามีวิธีต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ เพื่อจะย่นอักขระให้น้อยลง เป็นอุปการะในการแต่งฉันท์และให้คำพูดสละสลวย        เรียกว่า สนธิ ฯ มี ๓ อย่าง คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อ พยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า นโมคณะ ฯ จงแจก ปิตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ มาดู ฯ
    ตอบ : ศัพท์ ๑๒ ศัพท์ มี มน ศัพท์เป็นต้น เรียกว่า มโนคณะ ฯ ได้แจก ปิตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ปิตา ทุ. ปิตรํ ต. ปิตรา ปิตุนา จ. ปิตุ ปิตุโน ปญฺ. ปิตรา ฉ. ปิตุ ปิตุโน ส. ปิตริ อา. ปิตา	ปิตโร ปิตโร ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตรานํ ปิตูนํ ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตรานํ ปิตูนํ ปิตเรสุ ปิตูสุ ปิตโร

๔. กิริยาศัพท์เช่นไร ชื่อเหตุกัตตุวาจก ฯ จงเขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
ตอบ : กิริยาศัพท์ใดกล่าวผู้ใช้คนอื่นทำ คือแสดงว่าเป็นกิริยาของผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำนั้น กิริยาศัพท์นั้นชื่อ เหตุกัตตุวาจก ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบท ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ตุ ม. หิ อุ. มิ	อนฺตุ ถ ม

๕. ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี มฺ หรือ หฺ เป็นที่สุดแปลง    ตฺ เป็นอะไรบ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบ ฯ
          ตอบ : ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ม เป็นที่สุด แปลง ต เป็น นฺต แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ปกฺกนฺโต หลีกไปแล้ว มาจาก ป บทหน้า กมฺ ธาตุ ในความก้าวไป, เมื่อประกอบกับธาตุที่มี หฺ เป็นที่สุด แปลง ต เป็น ฬฺห แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น รุฬฺโห งอกแล้ว มาจาก รุห ธาตุ ในความงอก ฯ
๖. อะไร ชื่อตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ คามคโต (ปุริโส), รุกฺขสาขา จัดเป็นอย่างไหน ฯ
          ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้นในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อ ตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสมาสนั้นมี ๖ คือ ทุติยาตปฺปุริโส, ตติยาตปฺปุริโส, จตุตฺถีตปุริโส, ปญฺจมีตปฺปุริโส, ฉฏฺฐีตปฺปุริโส, สตฺตมีตปฺปุริโส ฯ     คามคโต (ปุริโส) จัดเป็นทุติยาตปฺปุริโส, รุกฺขสาขา จัดเป็นฉฏฺฐีตปฺปุริโส ฯ
๗. ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สามเณโร, มาคโธ, ปุญฺญวา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
          ตอบ : ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
สามเณโร       ลง      เณร    ปัจจัย   ในโคตตตัทธิต ฯ
มาคโธ          ลง      ณ       ปัจจัย   ในราคาทิตัทธิต ฯ
ปุญฺญวา         ลง      วนฺตุ    ปัจจัย   ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑

๑. จงเติมคําที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
พยัญชนะที่…………ในวรรคทั้ง ๕ คือ………………..และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็น อโฆสะ, พยัญชนะที่……………ในวรรคทงั้ ๕ คือ …………………และ……………………..๒๑ ตัวนี้ เป็นโฆสะ ฯ
         ตอบ : ได้เติมคําที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
     พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็น อโฆสะ, พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ค ฆ ง, ช ฌ ญ, ฑ ฒ ณ, ท ธ น, พ ภ ม และ ย ร ล ว ห ฬ ๒๑ ตัวนี้เป็น โฆสะ ฯ

๒.      ในสระสนธิ วิกาโร มีเท่าไร อะไรบ้าง ฯ พุทฺธานสาสนํ เป็นสนธิอะไร ฯ
          ตอบ : ในสระสนธิ วิกาโร มี ๒ คือ วิการในเบื้องต้น ๑ วิการในเบื้องปลาย ๑ ฯ พุทฺธานสาสนํ เป็น โลปนิคคหิตสนธิ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า สังขยา ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงแจก จตุ ศัพท์ (สังขยา) เฉพาะอิตถีลิงค์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ มาดู ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่เป็นเครื่องกําหนดนับนามนาม ชื่อว่า สังขยา ฯ แบ่งเป็น ๒ คือ ปกติสังขยา ๑ ปูรณสังขยา ๑ ฯ
     ได้แจก จตุ ศัพท์ (สังขยา) เฉพาะอิตถีลิงค์ ดังนี้
                                      พหุวจนะ
                            ป. จตสฺโส
                            ทุ. จตสฺโส
                            ต. จตูหิ
                            จ. จตสฺสนฺนํ
                            ปญฺ. จตูหิ
                            ฉ.   จตสฺสนฺนํ
                            ส.   จตูสุ
๔.      จงตอบคําถามต่อไปนี้
     ก. วิภัตติหมวดกาลาติปัตติ บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ
     ข. เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ได้ตอบคําถามต่อไปนี้
     ก. วิภัตติหมวดกาลาติปัตติ บอกอนาคตกาลแห่งอดีต ฯ แปลว่า
        จัก – แล้ว ถ้ามี อ อยู่หน้า แปลว่า จักได้ – แล้ว ฯ
     ข. เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ
         เณ ณย ในกัตตุวาจกนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัยคือ ณาเป ด้วยลง
         ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕.      ในกิริยากิตก์แบ่ง กาลที่เป็นประธานได้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ รูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ เป็น รูปและสาธนะอะไร ฯ
     ก. ธมฺมํ จรติ สีเลนาติ ธมฺมจารีฯ
     ข. กโรติ เตนาติ กรณํ ฯ
         ตอบ : ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลที่เป็นประธานได้ ๒ คือ ปัจจุบันกาล ๑     อดีตกาล ๑ ฯ
     ก. ธมฺมํ จรติ สีเลนาติ ธมฺมจารี เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่ง ตัสสีละ ฯ
     ข. กโรติ เตนาติ กรณํ เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. อะไรชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ และกัมมธารยสมาสนั้น มีเท่าไร ฯอะไรบ้าง ฯ พทุธรตนํ, ปญฺาญฃปาสาโท จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : นามศัพท์สองบท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธานคือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้งสองบท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ กัมมธารยสมาสนั้นมี ๖ อย่าง คือ วิเสสนบุพพบท ๑ วิเสสนุตตรบท ๑ วิเสสโนภยบท ๑ วิเสสโนปมบท ๑ สัมภาวนบุพพบท ๑ อวธารณบุพพบท ๑ ฯ
          พุทฺธรตนํ จัดเป็น อวธารณบุพพบท ฯ
           ปญฺญฃาปาสาโท จัดเป็น วิเสสโนปมบท ชนิด อปุมานุตตรบท มีอปุมาอยู่หลัง ฯ
๗. อะไรเรียกว่าตัทธิต ฯ โดยสังเขปแบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สุเมธโส, ทฺวิธา ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ปัจจัยหมู่หนึ่งเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สําหรับใช้แทนศัพท์ย่อคําพูดลงให้สั้น เรียกง่าย ๆ เหมือนคําว่า สฺยาเม ชาโต เกิดในสยาม ลงปัจจัยแทน ชาต เอาไว้แต่ สฺยาม เป็น สยฺามิโก เรียกว่า ตัทธิต ฯ โดยสังเขปแบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
          สุเมธโส ลง      ส        ปัจจัย ใน      ตทัสสัตถิตัทธิต ฯ
          ทฺวิธา ลง ธา ปัจจัย ใน       วิภาคตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         “อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น มี………..ตัว คือ…………………….
         ๘ ตัวนี้ ชื่อ……………………….๓๓ ตัวนี้ ชื่อ………………………….
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
      อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้นมี ๔๑ ตัว คือ อ อา อิ อี อุ เอ โอ ๘ ตัวนี้ ชื่อ สระ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ๓๓ ตัวนี้ ชื่อพยัญชนะ ฯ
๒. สนธิกิริโยปกรณ์ คืออะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สนธิกิริโยปกรณ์ คือ วิธีเป็นอุปการะแก่การทำสนธิ ฯ มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงตัวอักษรใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
๓. สัพพนาม คืออะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สัพพนาม คือชื่อสำหรับใช้แทนนามนามที่ออกชื่อมาแล้ว เพื่อจะไม่ให้ ซ้ำ ๆ ซาก ๆ ซึ่งไม่เพราะหู ฯ แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ ปุริสสัพพนาม ๑ วิเสสนสัพพนาม ๑ ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็น วาจก ฯ แบ่งเป็น ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ และกัมมธารยสมาสนั้น ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกันบทหนึ่งประธาน คือเป็นนามนามบทหนึ่ง เป็นวิเสสนะคือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อกัมมธารยสมาส ฯ
   กัมมธารยสมาสนั้น ท่านบัญญัติให้แปล ดังนี้
         วิเสสนบุพพบท และวิเสสนุตตรบท แปลออกสำเนียงวิเสสนะว่าผู้, อัน, ตัว เป็นต้น ตามลักษณะของนามนาม
         วิเสสโนภยบท                   แปลว่า ทั้ง- ทั้ง-
         วิเสสโนปมบท           แปลว่า เพียงดัง
         สัมภาวนบุพพบท       แปลว่า ว่า
         อวธารณบุพพบท       แปลว่า คือ
๖. อะไร ชื่อว่าสมาส ฯ และสมาสนั้น ว่าโดยชื่อ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า สมาส ฯ และสมาสนั้นว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย ๑ ทิคุ ๑ ตปฺปุริโส ๑ ทวนฺทโว ๑ อพฺยยีภาโว ๑ พหุพฺพิหิ ๑ ฯ
๗. ในวิภาคตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ในวิภาคตัทธิตมีปัจจัย ๒ ตัว คือ ธา, โส ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
    “อักขระที่เหลือจากสระมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อ…………..
         แปลว่า……….. …มี…….. ….ตัว แบ่งเป็น……………พวก คือ……………..”ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
อักขระที่เหลือจากสระมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อ พยัญชนะ แปลว่า ทำเนื้อความให้ปรากฏ มี ๓๓ ตัว แบ่งเป็น ๒ พวก คือ วรรค ๑, อวรรค ๑ ฯ
๒. ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ          โนเหตํ เป็นสนธิอะไร ฯ
         ตอบ : ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๗ อย่าง คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑     อาคโม ๑ วิกาโร ๑ ปกติ ๑ ทีโฆ ๑ รสฺสํ ๑ ฯ โนเหตํ เป็น โลโป       สระสนธิ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ ได้แก่ศัพท์จำพวกไหนบ้าง ฯ เฉพาะอุปสัคใช้อย่างไร ฯ
         ตอบ :ศัพท์ที่จะแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูปไปต่าง ๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่เป็นอย่างเดียว ศัพท์เหล่านี้ เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ ได้แก่ศัพทจำพวก อุปสัคบ้าง นิบาตบ้าง ปัจจัยบ้าง ฯ เฉพาะอุปสัค    ใช้นำหน้านามและกิริยาให้วิเศษขึ้น เมื่อนำหน้านามมีอาการคล้ายคุณศัพท์ เมื่อนำหน้ากิริยามีอาการคล้าย       กิริยาวิเสสนะ ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติหมวด อัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้     จัดเป็นวาจก ฯ มี ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก         ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
          เขียนวิภัตติหมวด อัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบท ดังนี้
                                       เอก               พหุ
                   ป.                 อี                 อํุ
                   ม.                 โอ                ตฺถ
                   อุ.                 อึ                 มหา ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าอธิกรณสาธนะ ฯ และอธิกรณสาธนะนั้น ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ กิริยากิตก์ คือ หฏฺโฐฃ, ปหาย แปลว่า อย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ในที่ใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของที่นั้น เป็นต้นว่า านํ ที่ตั้ง ที่ยืน ชื่อว่าอธิกรณสาธนะ ฯ และอธิกรณสาธนะท่านบัญญัติให้แปลว่า เป็นที่…ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า เป็นที่อันเขา ฯ กิริยากิตก์ คือ หฏฺโฐ แปลว่าร่าเริงแล้ว สำเร็จรูปมาจาก หสฺ ธาตุ ในความหัวเราะ ต ปัจจัย ธาตุมี สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ฏฺฐ แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ ปหาย แปลว่า ละแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า หา ธาตุในความละ ตฺวา ปัจจัย อุปสัคอยู่หน้า แปลง ตฺวา เป็น ย ฯ
๖. สมาสเช่นไร ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ และทวันทวสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สมณพฺราหฺมณา, ปตฺตจีวรํ จัดเป็นอย่างไหน ?
         ตอบ :สมาสที่มีนามนามตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ และทวันทวสมาสนั้น มี ๒ อย่าง คือ สมาหาระ ๑ อสมาหาระ ๑สมณพฺราหฺมณา จัดเป็นอสมาหาระ, ปตฺตจีวรํ จัดเป็นสมาหาระ ฯ
๗. ในสมุหตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชนตา, สติมา, จตุตฺโถ ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในสมุหตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา ฯ ชนตา ลง ตา ปัจจัย ในสมุหตัทธิต ฯ สติมา ลง มนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต, จตุตฺโถ ลง ถ ปัจจัย ในปูรณตัทธิตตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
สระที่เป็น………………………………………..ชื่อลหุ มีเสียงเบา ฯ
อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ………………เกิดในคอ เรียกว่า กณฺฐชา ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังนี้
สระที่เป็นรัสสะล้วนไม่มีพยัญชนะสังโยคและนิคคหิตอยู่เบื้องหลังชื่อ ลหุ มีเสียงเบา ฯ
อักขระ ๘ ตัว คือ อ อา ก ข ค ฆ ง ห เกิดในคอ เรียกว่ากณฺฐฃชา ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อิธปฺปโมทติ เป็นสนธิอะไร ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ อธิปฺปโมทติ เป็นสญฺโญโค พยัญชนะสนธิ ฯ
๓. จงแจก ขตฺติย (กษัตริย์) ด้วย อ การันต์ในปุํลิงค์ ซึ่งมีวิธีแจกอย่าง ปุริส (บุรุษ) มาดู ฯ
         ตอบ :ได้แจก ขตฺติย (กษัตริย์) ด้วย อ การันต์ ในปุงลิงค์ ซึ่งมีวิธีแจกอย่างปุริส (บุรุษ) ดังนี้ ฯ
                        เอก.                           พหุ.
ป.               ขตฺติโย                             ขตฺติยา
ทุ.               ขตฺติยํ                              ขตฺติเย
ต.               ขตฺติเยน                                     ขตฺติเยหิ ขตฺติเยภิ
จ.      ขตฺติยสฺส ขตฺติยาย ขตฺติยตฺถํ     ขตฺยานํ
ปญฺ    ขตฺติยสฺมา ขตฺติยมฺหา ขตฺติยา    ขตฺติเยหิ ขตฺติเยภิ
ฉ.      ขตฺติยสฺส                                    ขตฺติยานํ
ส.      ขตฺติยสฺมึ ขตฺติยมฺหิ ขตฺติเย               ขตฺติเยสุ
อา.     ขตฺติย                              ขตฺติยา
๔. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
     “กิริยาศัพท์ใด กล่าว………………กิริยาศัพท์นั้น ชื่อว่าเหตุกัมมวาจก, มีอุทาหรณ์ว่า…………………….ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลอื่นทำ คือแสดงว่าเป็นกิริยาของสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้น ชื่อว่าเหตุกัมมวาจา ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ฯ
๕. ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุดแปลง ต เป็นอะไรได้บ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ รูปวิเคราะห์ ต่อไปนี้ เป็นรูปและสาธนะอะไร
                  ก. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
ข. สรณํ สติ ฯ
         ตอบ : ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุด แปลง ต เป็น ทฺธ เช่น พุทฺโธ รู้แล้ว มาจาก พุธฺ ธาตุ ในความรู้ ตฺ ปัจจัย ธาตุที่มี ธฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ทฺธ แล้วลบที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น พุทฺโธ, ลทฺโธ อันเขาได้แล้ว มาจาก ลภฺ ธาตุ ในความได้ ต ปัจจัย ธาตุมี ภฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ทฺธ แล้วลบที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น ลทฺโธ ฯ บอกรูปและสาธนะ ดังนี้
ก. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
         ข. สรณํ สติ เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
อนฺโธ จ วธิโร จ อนฺธวธิโร ฯ
จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ ฯ
พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต ฯ
ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
ง. สนตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) ฯ
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ ดังต่อไปนี้
         ก. อนฺโธ จ วธิโร จ อนฺธวธิโร ชื่อวิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส ฯ
         ข. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ ชื่อสมาหารทิคุสมาส ฯ
         ค. พนฺธนา มุตฺโต พนฺธมุตฺโต ชื่อปัญจมีตัปปุริสสมาส ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ชื่อนิปาตปุพพกอัพยยีภาวสมาส ฯ
         ง. สนฺตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) ชื่อฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในปูรณตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สตฺตโม, ราชคหิโก, มุทุตา ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ :ในปูรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี ฯ
         สตฺตโม ลง    ม       ปัจจัย ในปูรณตัทธิต ฯ
           ราชคหิโก           ลง      ณิก      ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต ฯ
          มุทุตา ลง    ตา      ปัจจัย ในภาวตัทธิต ฯ

The post ประโยค ๑-๒ วิชาบาลีไวยากรณ์ first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ป.ธ.๓ วิชา สัมพันธ์ไทย

admin — Sat, 04 Jan 2025 02:28:02 +0000

พ.ศ.๒๕๗๐ พ.ศ.๒๕๖๖ พ.ศ.๒๕๖๒ พ.ศ.๒๕๕๘

พ.ศ.๒๕๖๙ พ.ศ.๒๕๖๕ พ.ศ.๒๕๖๑

พ.ศ.๒๕๖๘ พ.ศ.๒๕๖๔ พ.ศ.๒๕๖๐

พ.ศ.๒๕๖๗ พ.ศ.๒๕๖๓ พ.ศ.๒๕๕๙

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

(สูกรเปต ภาค ๗ หน้า ๖๖ – ๖๗)

ธมฺมกถิโก จินฺเตสิ อิเม เทฺว อติมุทุกา มยา อุโภเปเต ปลาเปตฺวา อิมสฺมึ วิหาเร วสิตุํ วฏฺฏตีติ ฯ โส สายํ เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ อุฏฺฐาย คตกาเล นิวตฺติตฺวา มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ วตฺวา กเถหิ อาวุโสติ วุตฺเต โถกํ จินฺเตตฺวา ภนฺเต กถา นาม มหาสาวชฺชาติ วตฺวา อกเถตฺวา ว ปกฺกามิ ฯ อนุเถรสฺสาปิ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อกาสิ ฯ โส ทุติยทิวเส ตเถว กตฺวา ตติยทิวเส เตสํ อติวิย โกตุหเล อุปฺปนฺเน มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถิ ตุมฺหากํ ปน สนฺติเก วตฺตุํ น วิสหามีติ วตฺวา เถเรน โหตุ อาวุโส กเถหีติ นิปฺปีฬิโต อาห กึ ปน ภนฺเต อนุเถโร ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสภาโคติ ฯ สปฺปุริส กึ นาเมตํ กเถสิ มยา เอตสฺส เอตฺตกํ กาลํ อคุโณ ทิฏฺฐปุพฺโพ นตฺถีติ ฯ เอวํ ภนฺเตติ ฯ อาม อาวุโสติ ฯ ภนฺเต มํ อนุเถโร เอวมาห สปฺปุริส ตฺวํ กุลปุตฺโต อยํ มหาเถโร ลชฺชี เปสโลติ เอเตน สทฺธึ สมฺโภคํ กโรนฺโต อุปปริกฺขิตฺวา กเรยฺยาสีติ เอวเมส มํ อาคตทิวโส ปฏฺฐาย วเทตีติ ฯ มหาเถโร ตํ สุตฺวา ว กุทฺธมานโส ทณฺฑาภิหตํ กุลาลภาชนํ วิย ภิชฺชิ ฯ อิตโรปิ อุฏฺฐาย อนุเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตเถว อโวจ ฯ โสปิ ตเถว ภิชฺชิ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน จินฺเตสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อิเม ก็ดี เทฺว ก็ดี วิเสสน ของ เถรา ๆ สยกตฺตา ใน โหนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อติมุทุกา วิกติกตฺตา ใน โหนฺติ, วสิตุํ ตุมตฺถกตฺตา ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยา อนภิหิตกตฺตา ใน วสิตุํ อุโภ ก็ดี เอเต ก็ดี วิเสสน ของ เถเร ๆ การิตกมฺม ใน ปลาปตฺวา ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อุโภ ปลาปตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน วสิตุํ อิมสฺมึ วิเสสน ของ วิหาเร ๆ วิสยาธาร ใน วสิตุํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตสิ ฯ

โส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน ปกฺกามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สายํ กาลสตฺตมี ใน คนฺตฺวา เถรุปฏฺฐานํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิวตฺติตฺวา ภิกฺขูนํ สามีสมฺพนฺธ ใน คตกาเล อุฏฺฐาย ปุพฺพกาลกิริยา ใน คต- คตกาเล กาลสตฺตมี ใน นิวตฺติตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อุปสงฺกมิตฺวา มหาเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กิญฺจิ ก็ดี วตฺตพฺพํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จินฺเตตฺวา “อาวุโส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ สรูป ใน วจเน ๆ ลกฺขณ ใน วุตฺเต มหาเถเรน อนภิหิตกตฺตา ใน วุตฺเต ๆ ลกฺขณกิริยา โถกํ กิริยาวิเสสน ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กถา สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กถา มหาสาวชฺชา วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อกเถตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปกฺกามิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อกเถตฺวา ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน อกาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนุเถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อนุเถรสฺส สนฺติกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อกาสิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ โส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ทุติยทิวเส กาลสตฺตมี ใน กตฺวา ตถา ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน กตฺวา เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา กตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อุปสงฺกมิตฺวา โกตุหเล ลกฺขณ ใน อุปฺปนฺเน ๆ ลกฺขณกิริยา ตติยทิวเส กาลสตฺตมี ใน อุปฺปนฺเน เตสํ วิเสสน ของ เถรานํ ๆ สมฺปทาน ใน อุปฺปนฺเน อติวิย กิริยาวิเสสน ใน อุปฺปนฺเน มหาเถรํ อวุตฺตกมฺม ใน อุปสงฺกมิตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน วตฺวา “ภนฺเต อาลปน กิญฺจิ ก็ดี วตฺตพฺพํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ สยกตฺตา ใน อตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ปน ศัพท์ วิเสสโชตก อหํ สยกตฺตา ใน วิสหามิ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน วิสหามิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตุมฺหากํ สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติเก ๆ วิสยาธาร ใน วตฺตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน วิสหามิ อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิปฺปีฬิโต (หรือสัมพันธ์ว่า วตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาห) เถเรน อนภิหิตกตฺตา ใน นิปฺปีฬิโต “อาวุโส อาลปน เอตํ วิเสสน ของ การณํ ๆ สยกตฺตา ใน โหตุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถหิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิติ ศัพท์ อาการ ใน นิปฺปีฬิโต ๆ วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก “ภนฺเต อาลปน ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ อนุเถโร สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ (หรือสัมพันธ์ว่า กึ ศัพท์ เหตุ ใน โหติ) ตุมฺเหหิ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ วิสภาโค ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “สปฺปุริส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กึ ก็ดี เอตํ ก็ดี วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กึ, อคุโณ สยกตฺตา๑ ใน นตฺถิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มยา อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺ – เอตสฺส วิเสสน ของ อนุเถรสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อคุโณ เอตฺตกํ วิเสสน ของ กาลํ ๆ อจฺจนฺตสํโยค ใน ทิฏฺ – ๒ ทิฏฺ ปุพฺ โพ วิเสสน ของ อคุโณ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน ปุจฺฉิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน เอวํ สจฺจวาจกลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน ปุจฺฉิ ฯ มหาเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อาวุโส อาลปน อาม ศัพท์ สมฺปฏิจฺฉนตฺถ เอวํ สจฺจวาจกลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ ธมฺมกถิโก สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “ภนฺเต อาลปน อนุเถโร สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก มํ อกถิตกมฺม ใน อาห เอวํ ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน อาห “สปฺปุริส อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน อสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก กุลปุตฺโต วิกติกตฺตา ใน อสิ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน กเรยฺยาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก “อยํ วิเสสน ของ มหาเถโร ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ลชฺชี ก็ดี เปสโล ก็ดี วิกติกตฺตา ใน โหติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน จินฺตเนน ๆ กรณ ใน กโรนฺโต เอเตน วิเสสน ของ มหาเถเรน ๆ สหตฺถตติยา ใน สทฺธึ ๆ ศัพท์ ทพฺพสมวาย เข้ากับ สมฺโภคํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน กโรนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ ตฺวํ อุปปริกฺขิตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน กเรยฺยาสิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน เอวํ , อนุเถโร สยกตฺตา ใน วเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ กิริยาวิเสสน ใน วเทติ เอโส วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก มํ อกถิตกมฺม ใน วเทติ อาคตทิวสโต อปาทาน ใน ปฏฺฐาย ๆ กิริยาวิเสสน ใน วเทติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน อาห ฯ

มหาเถโร สยกตฺตา ใน ภิชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ วจนํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน สุตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ภิชฺชิ ว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สุตฺวา กุทฺธมานโส วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน ภิชฺชิ ทณฺฑาภิหตํ ก็ดี ภิชฺชนฺตํ ก็ดี วิเสสน ของ กุลาลภานํ ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ทณฺฑาภิหตํ (ภิชฺชนฺตํ) กลาลภาชนํ ฯ อิตโร วิเสสน ของ ธมฺมกถิโก ๆ สยกตฺตา ใน อโวจ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิตโร อุฏฺฐาย ปุพฺพกาลกิริยา ใน คนฺตฺวา อนุเถรสฺส สามีสมฺพนฺธ ใน สนฺติกํ ๆ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน คนฺตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อโวจ ตถา กิริยาวิเสสน ใน อโวจ เอว ศัพท์ เอวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ โส วิเสสน ของ อนุเถโร ๆ สยกตฺตา ใน ภิชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ โส ตถา กิริยาวิเสสน ใน ภิชฺชิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตถา ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

เฉลยสัมพันธ์ไทย

สตฺถา สยกตฺตา ใน ทิสฺเสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตสฺสา วิเสสน ของ อิตฺถิยา ๆ ภาวาทิ- สมฺพนฺธ ใน มรณํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ทสฺเสสิ ฯ สา วิ เสสน ของ อิตฺถี ๆ สยกตฺตา ใน อาปชฺชิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํขณํ กาลสตฺตมี ใน อาปชฺชิ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ตํขณํ อุทฺธุมาตกภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน อาปชฺชิ ฯ ปุพฺพวฏฺฏิโย ก็ดี ปุฬวา ก็ดี สยกตฺตา ใน ปคฺฆรึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นวหิ วิเสสน ของ วณมุเขหิ ๆ อปาทาน ใน ปคฺฆรึสุ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ จ ศัพท์หน้า จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ ปุพฺพวฏฺฏิโย และ ปุฬวา ฯ กากาทโย วิเสสน ของ สตฺตา ๆ สยกตฺตา ใน วิลุมฺปึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สนฺนิปติตฺวา ปุพฺพกาลกิริยา ใน วิลุมฺปึสุ ฯ รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน ปสฺสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตํ วิเสสน ของ สรีรํ (หรือ กุณปํ) ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอโลเกตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน ปสฺสิ “อยํ วิเสสน ของ อิตฺถี ๆ สยกตฺตา ใน ปตฺตา สามบท กิริยาสามบท กิตบท กตฺตุวาจก อิมสฺมึ วิเสสน ของ ฐาเน เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ อิมสฺมึ ฐาเน อาธาร ใน ปตฺตา สามบท ชรํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา พฺยาธึ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา มรณํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺตา ชราพฺยาธิมรณานิ สยกตฺตา ใน อาคมิสฺสนฺติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิมสฺส วิเสสน ของ อตฺตภาวสฺส อปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อิมสฺส อตฺตภาวสฺส สมฺปทาน ใน อาคมิสฺสนฺติ เอวํ ศัพท์ กิริยาวิเสสน ใน อาคมิสฺสนฺติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เอวํ อิติ ศัพท์ สรูป ใน มนสิกาเรน ๆ กรณ ใน ปสฺสิ อตฺตภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺสิ อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิ ฯ ปน ศัพท์ วากฺยารมฺภ อตฺตภาโว สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺฐ – ทิฏฺฐตฺตา เหตุ ใน โหติ (หรือ เหตุ ใน ทิฏฺโฐ) เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทิฏฺฐตฺตา ทุกฺขโต ก็ดี อนตฺตโต ก็ดี ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺโฐ ๆ วิกติกตฺตา ใน โหติ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ ทิฏฺโฐ ฯ อถ กาลสตฺตมี ใน อุปฏฺฐหึสุ ภวา สยกตฺตา ใน อุปฏฺฐหึสุ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺสา วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ สมฺปทาน ใน อุปฏฺฐหึสุ ตโย วิเสสน ของ ภวา อาทิตฺตา ก็ดี พทฺธกุณปํ ก็ดี อุปมาวิกติกตฺตา ใน หุตฺวา วิย สองศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อาทิตฺตา และ คีวาย พทฺธกุณปํ คีวาย อาธาร ใน พทฺธ- จ สองศัพท์ ปทสมุจฺจยตฺถ เข้ากับ อาทิตฺตา วิย และ คีวาย พทฺธกุณปํ วิย หุตฺวา สมานกาลกิริยา ใน อุปฏฺฐหึสุ ฯ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ วิเสสน ของ จิตฺตํ ๆ สยกตฺตา ใน ปกฺขนฺทิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ฯ สตฺถา สยกตฺตา ใน อภาสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตาย วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ อนภิหิตกตฺตา ใน ทิฏฺฐ – อนิจฺจโต ตติยาวิเสสน ใน ทิฏฺฐ – ทิฏฺฐภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ญตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอโลเกนฺโต “รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นุ ศัพท์ ปุจฺฉนตฺถ โข ศัพท์ วจนาลงฺการ สยํ กิริยาวิเสสน ใน กาตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สยํ อตฺตโน สมฺปทาน ใน กาตุํ ปติฏฺฐํ อวุตฺตกมฺม ใน กาตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺขิสฺสติ อิติ ศัพท์ อาการ ใน โอโลเกนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา “รูปนนฺทา สยกตฺตา ใน สกฺขิสฺสติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน สกฺขิสฺสติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก, ลทฺธุํ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน วฏฺฏติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก (รูปนนฺทาย อนภิหิตกตฺตา ใน ลทฺธุํ) พหิทฺธา ภินฺนาธาร ใน ปจฺจยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ลทฺธุํ อิติ ศัพท์ อาการ ใน จินฺเตตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน เทเสนฺโต ตสฺสา วิเสสน ของ รูปนนฺทาย ๆ สมฺปทาน ใน สปฺปาย- สปฺปายวเสน กรณ ใน เทเสนฺโต ธมฺมํ อวุตฺตกมฺม ใน เทเสนฺโต ๆ อพฺภนฺตรกิริยา ของ สตฺถา อิมา วิเสสน ของ คาถา ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภาสิ “นนฺเท อาลปน ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปสฺส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อาตุรํ ก็ดี อสุจึ ก็ดี ปูตึ ก็ดี อุคฺฆรนฺตํ ก็ดี ปคฺฆรนฺตํ ก็ดี อภิปตฺถิตํ ก็ดี วิเสสน ของ สมุสฺสยํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺส พาลานํ ฉฏฺี – อนภิหิตกตฺตา ใน อภิปตฺถิตํ, อิทํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก อิตฺถิยา สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ, เอตํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตถา ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก ตว สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ, เอตํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก ตว สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ, อิทํ วิเสสน ของ สรีรํ ๆ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ตถา ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก อิตฺถิยา สามีสมฺพนฺธ ใน สรีรํ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน ปสฺส ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ธาตุโย อวุตฺต- กมฺม ใน ปสฺส สุญฺญโต ตติยาวิเสสน ใน ปสฺส, ตฺวํ สยกตฺตา ใน อาคมิ มา ศัพท์ ปฏิเสธ ใน อาคมิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก โลกํ สมฺปาปุณิยกมฺม ใน อาคมิ ปุน กิริยาวิเสสน ใน อาคมิ, ตฺวํ สยกตฺตา ใน จริสฺสสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ภเว ภินฺนาธาร ใน ฉนฺทํ ๆ อวุตฺตกมฺม (หรือ การิตกมฺม) ใน วิราเชตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน จริสฺสสิ อุปสนฺตา วิกติกตฺตา ใน หุตฺวา ๆ สมานกาลกิริยา ใน จริสฺสสิ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิมา คาถา ฯ สุทํ ศัพท์ อนุสฺสวนตฺถ ภควา สยกตฺตา ใน อภาสิตฺถ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อิตฺถํ ศัพท์ ปการตฺถ นนฺทํ สญฺญาวิเสสน ของ ภิกฺขุนึ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อารพฺภ ๆ สมานกาลกิริยา ใน อภาสิตฺถ อิมา วิเสสน ของ คาถาโย ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อภาสิตฺถ อิติ ศัพท์ สมาปนฺน ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา สัมพันธ์ไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๔

(สุมนสามเณร ภาค ๘ หน้า ๘๖)

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๗)

อถสฺส (เสฏฺฐิโน) สตฺถา อนุปุพฺพีกถํ กเถสิ ฯ โส เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สตฺถุ ติตฺถิเยหิ อวณฺณํ วตฺวา อตฺตโน นิวาริตภาวํ อาโรเจสิ ฯ อถ นํ สตฺถา คหปติ อิเม สตฺตา นาม มหนฺตํปิ อตฺตโน โทสํ น ปสฺสนฺติ อวิชฺชมานํปิ ปเรสํ โทสํ วิชฺชมานกํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ วิย โอปุนนฺตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ
ปเรสํ หิ โส วชฺชานิ โอปุนาติ ยถา ภุสํ
อตฺตโน ปน ฉาเทติ กลึว กิตวา สโฐติ ฯ

ตตฺถ สุทสฺสนฺติ ปรสฺส อณุมตฺตํปิ วชฺชํ ขลิตํ สุทสฺสํ สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา อตฺตโน ปน อติมหนฺตํปิ ทุทฺทสํ ฯ ปเรสํ หีติ เตเนว การเณน โส ปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌาทีสุ ปเรสํ วชฺชานิ อุจฺจฏฺฐาเน ฐตฺวา ภุสํ โอปุนนฺโต วิย โอปุนาติ ฯ กลึว กิตวา สโฐติ เอตฺถ สกุเณสุ อปรชฺฌนวเสน อตฺตภาโว กลิ นาม สาขาภงฺคาทิกํ ปฏิจฺฉาทนํ กิตวา นาม สากุณิโก สโฐ นาม ฯ ยถา สกุณลุทฺทโก สกุเณ คเหตฺวา มาเรตุกาโม กิตวาย อตฺตภาวํ ปฏิจฺฉาเทติ เอวํ อตฺตโน วชฺชํ ฉาเทตีติ อตฺโถ ฯ

เฉลยสัมพันธ์ไทย

อถ กาลสตฺตมี ใน กเถสิ สตฺถา สยกตฺตา ใน กเถสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อสฺส วิเสสน ของ เสฏฺฐิโน ๆ สมฺปทาน ใน กเถสิ อนุปุพฺพีกถํ อวุตฺตกมฺม ใน กเถสิ ฯ โส วิเสสน ของ เสฏฺฐี ๆ สยกตฺตา ใน อาโรเจสิ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เทสนาวสาเน กาลสตฺตมี ใน ปตฺวา โสตาปตฺติผลํ อวุตฺตกมฺม ใน ปตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน อาโรเจสิ สตฺถุ สมฺปทาน ใน อาโรเจสิ ติตฺถิเยหิ อนภิหิตกตฺตา ใน นิวาริต- อวณฺณํ อวุตฺตกมฺม ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน นิวาริต- อตฺตโน ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน นิวาริตภาวํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาโรเจสิ ฯ อถ กาลสตฺตมี ใน อาห สตฺถา สยกตฺตา ใน อาห ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นํ วิเสสน ของ เสฏฺฐึ ๆ อกถิตกมฺม ใน วตฺวา “คหปติ อาลปน อิเม วิเสสน ของ สตฺตา ๆ สยกตฺตา ใน ปสฺสนฺติ และ โอปุนนฺติ น ศัพท์ ปฏิเสธ ใน ปสฺสนฺติ กิริยาสองบท อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ สตฺตา มหนฺตํ วิเสสน ของ โทสํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ มหนฺตํ อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ปสฺสนฺติ, อวิชฺชมานํ วิเสสน ของ โทสํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อวิชฺชมานํ ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน โทสํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺติ วิชฺชมานกํ วิกติกมฺม ใน กตฺวา ๆ กิริยาวิเสสน ใน โอปุนนฺติ ตตฺถ สองบท วิเสสน ของ ฐาเน ๆ อาธาร ใน โอปุนนฺโต ภุสํ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล อิติ ศัพท์ อาการ ใน วตฺวา ๆ ปุพฺพกาล-กิริยา ใน อาห อิมํ วิเสสน ของ คาถํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน อาห “วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก สุทสฺสํ วิกติกตฺตา ใน โหติ อญฺเญสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ , ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ทุทฺทสํ วิกติกตฺตา ใน โหติ (หรือสัมพันธ์ว่า “วชฺชํ วุตฺตกมฺม ใน สุทสฺสํ ปุคฺคเลน อนภิหิต- กตฺตา ใน สุทสฺสํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก อญฺเญสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ , ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ วุตฺตกมฺม ใน ทุทฺทสํ ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺตา ใน ทุทฺทสํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ) หิ ศัพท์ เหตุโชตก ปุคฺคโล สยกตฺตา ใน โอปุนาติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล วชฺชานิ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนาติ ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล ภุสํ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ, ปน ศัพท์ วิเสสโชตก โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา ใน ฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทติ กลึ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทนฺโต อิว ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ กลึ กิตวา ฉาเทนฺโต สโฐ กิตวา กรณ (หรือ ปฐมากรณ) ใน ฉาเทนฺโต ๆ วิเสสน ของ สโฐ ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อิมํ คาถํ ฯ ตตฺถ วิเสสน ของ ปเทสุ ๆ นิทฺธารณ ใน ปทสฺส สุทสฺสํ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาทยตฺถ ใน ปทสฺส ๆ นิทฺธารณีย และ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ วชฺชํ ก็ดี ขลิตํ ก็ดี สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ปรสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ และ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ขลิตํ อณุมตฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ และ ขลิตํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อณุมตฺตํ วชฺชํ วิวริย ใน ขลิตํ ๆ วิวรณ สุทสฺสํ ก็ดี สกฺกา ก็ดี วิกติกตฺตา ใน โหติ สุทสฺสํ วิวริย ใน สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา ๆ วิวรณ สุเขน ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สุเขน ปสฺสิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺกา, ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ สยกตฺตา ใน โหติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ อติมหนฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อติมหนฺตํ ทุทฺทสํ วิกติกตฺตา ใน โหติ (หรือสัมพันธ์ว่า วชฺชํ ก็ดี ขลิตํ ก็ดี วุตฺตกมฺม ใน สุทสฺสํ และ สกฺกา ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺ-ตา ใน สุทสฺสํ และ สกฺกา สุทสฺสํ กิตบท กมฺมวาจก สกฺกา กิริยาบท กิตบท กมฺมวาจก ปรสฺส วิเสสน ของ ปุคฺคลสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ และ ภาวาทิสมฺพนฺธ ใน ขลิตํ อณุมตฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ และ ขลิตํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อณุมตฺตํ วชฺชํ วิวริย ใน ขลิตํ ๆ วิวรณ สุทสฺสํ วิวริย ใน สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา ๆ วิวรณ สุเขน ตติยาวิเสสน ใน ปสฺสิตุํ เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ สุเขน ปสฺสิตุํ ๆ ตุมตฺถสมฺปทาน ใน สกฺกา, ปน ศัพท์ ปกฺขนฺตรโชตก วชฺชํ วุตฺตกมฺม ใน ทุทฺทสํ ปุคฺคเลน อนภิหิตกตฺตา ใน ทุทฺทสํ ๆ กิตบท กมฺมวาจก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ อติมหนฺตํ วิเสสน ของ วชฺชํ ปิ ศัพท์ อเปกฺขตฺถ เข้ากับ อติมหนฺตํ) อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ ปเรสํ หิ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ อาทยตฺถ ใน ปทสฺส ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน อตฺโถ ปุคฺคโล สยกตฺตา ใน โอปุนาติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เตน วิเสสน ของ การเณน เอว ศัพท์ อวธารณ เข้ากับ เตน การเณน เหตุ ใน โอปุนาติ โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌาทีสุ วิเสสน ของ ฐาเนสุ ๆ อาธาร ใน โอปุนาติ ปเรสํ วิเสสน ของ ชนานํ ๆ สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชานิ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนาติ อุจฺจฏฺฐาเน อุปสิเลสิกาธาร ใน ฐตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน โอปุนนฺโต ภุสํ อวุตฺตกมฺม ใน โอปุนนฺโต ๆ วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ อุปมาลิงฺคตฺถ วิย ศัพท์ อุปมาโชตก เข้ากับ อุจฺจฏฺฐาเน ฐตฺวา ภุสํ โอปุนนฺโต ปุคฺคโล อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ ลิงฺคตฺถ ฯ วินิจฺฉโย วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท กมฺมวาจก กลึว กิตวา สโฐ สรูป ใน อิติ ๆ ศัพท์ สรูป ใน เอตฺถ คาถาปาเท เอตฺถ วิเสสน ของ คาถาปาเท ๆ ภินฺนาธาร ใน วินิจฺฉโย สกุเณสุ ภินฺนาธาร ใน อปรชฺฌน- อปรชฺฌนวเสน เหตุ (หรือ กรณ) ใน กลิ อตฺตภาโว ลิงฺคตฺถ กลิ วิเสสน ของ อตฺตภาโว นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กลิ, สาขาภงฺคาทิกํ วิเสสน ของ ปฏิจฺฉาทนํ ๆ ลิงฺคตฺถ กิตวา วิเสสนลิงฺควิปลฺลาส ของ ปฏิจฺฉาทนํ นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ กิตวา, สากุณิโก ลิงฺคตฺถ สโฐ วิเสสน ของ สากุณิโก นาม ศัพท์ สญฺญาโชตก เข้ากับ สโฐ ฯ สกุณลุทฺทโก สยกตฺตา ใน ปฏิจฺฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก ยถา ศัพท์ อุปมาโชตก สกุเณ อวุตฺตกมฺม ใน คเหตฺวา ๆ ปุพฺพกาลกิริยา ใน มาเรตุ- มาเรตุกาโม วิเสสน ของ สกุณลุทฺทโก กิตวาย กรณ ใน ปฏิจฺฉาเทติ อตฺตภาวํ อวุตฺตกมฺม ใน ปฏิจฺฉาเทติ, โส วิเสสน ของ ปุคฺคโล ๆ สยกตฺตา ใน ฉาเทติ ๆ อาขฺยาตบท กตฺตุวาจก เอวํ ศัพท์ อุปเมยฺยโชตก อตฺตโน สามีสมฺพนฺธ ใน วชฺชํ ๆ อวุตฺตกมฺม ใน ฉาเทติ อิติ ศัพท์ สรูป ใน อตฺโถ ๆ วุตฺตกมฺม ใน เวทิตพฺโพ ปณฺฑิเตน อนภิหิตกตฺตา ใน เวทิตพฺโพ ๆ กิตบท กมฺมวาจก ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

๒. ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสกะพระเถระนั้นว่า “ชื่อว่าอาสยานุสยญาณนั่น ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้บำเพ็ญบารมีแล้ว ยังหมื่นโลกธาตุให้บันลือแล้ว ถึงความเป็นพระสัพพัญญูนั่นแล” แล้ว ทรงรำพึงอยู่ว่า “ภิกษุนี้บวชจากสกุลไหนหนอแล ” ทรงทราบว่า “จากสกุลช่างทอง, ทรงพิจารณาอัตภาพที่ล่วงมาแล้ว ทรงเห็นอัตภาพ ๕๐๐ ของภิกษุนั้น อันเกิดโดยลำดับเฉพาะในสกุลช่างทอง แล้ว ทรงดำริว่า “ภิกษุหนุ่มนี้ ทำหน้าที่ช่างทองอยู่ตลอดกาลนาน หลอมแต่ทองมีสีสุกอย่างเดียว ด้วยคิดว่า ‘เราจักทำให้เป็นดอกกัณณิกาและดอกปทุมเป็นต้น, อสุภปฏิกูลกัมมัฏฐานไม่เหมาะแก่ภิกษุหนุ่มนี้, กัมมัฏฐานที่พอใจเท่านั้น จึงจะเป็นกัมมัฏฐานที่สบายแก่เธอ ” จึงตรัสว่า “สารีบุตร เธอจักเห็นภิกษุที่เธอให้กัมมัฏฐาน ลำบากแล้ว ตลอด ๔ เดือน บรรลุพระอรหัตในภายหลังภัตในวันนี้นั่นแหละ เธอไปเถิด” ดังนี้แล้ว ทรงส่งพระเถระไป ทรงนิรมิตดอกปทุมทองประมาณเท่าจักรด้วยพระฤทธิ์ แล้วทรงทำให้เป็นเหมือนหลั่งหยาดน้ำ จากใบและก้าน แล้วได้ประทานให้ด้วยพระดำรัสว่า “เอาเถิด ภิกษุ เธอจงถือเอาดอกปทุมนี้ไปวางไว้ที่กองทรายที่ท้ายวิหาร นั่งขัดสมาธิในที่ตรงหน้า แล้วทำบริกรรมว่า ‘โลหิตกํ โลหิตกํ’ (สีแดง สีแดง) ฯ เมื่อภิกษุนั้นรับดอกปทุมจากพระหัตถ์ของพระศาสดาเท่านั้น, จิตก็ เสื่อมใสแล้ว ฯ ท่านไปยังท้ายวิหารแล้ว เริ่มบริกรรม ฯ ครั้งนั้น นิวรณ์ทั้งหลายของท่านระงับแล้วในขณะนั้นนั่นเอง อุปจารฌานเกิดแล้ว ฯ ท่านยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น ในลำดับแห่งอุปจารฌานนั้น ให้ถึงความเป็นผู้ชำนาญโดยอาการ ๕ นั่งอยู่ตามเดิมเทียว บรรลุฌานทั้งหลายมีทุติยฌานเป็นต้นแล้ว นั่งเล่นฌานในจตุตถฌานที่ ชำนาญอยู่ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๗

แปล โดยพยัญชนะ
(กุมารกสฺสปตฺเถรมาตุ ภาค ๖ หน้า ๑๒ – ๑๓)

๑. เถโร รญฺโญ ปุรโต วิสาขํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตํ อธิกรณํ ปฏิจฺฉาเปสิ ฯ สา สาณิปฺปาการํ ปริกขิปาเปตฺวา อนฺโตสาณิยํ ตสฺสา หตฺถปาทนาภิอุทรปริโยสานานิ โอโลเกตฺวา มาสทิวเส มาเนตฺวา คิหิภาเว อิมาย คพฺโภ ลทฺโธติ ญตฺวา เถรสฺส ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถสฺสา เถโร ปริสมชฺเฌ ปริสุทธภาวํ ปติฏฺฐาเปสิ ฯ สา อปเรน สมเยน ปทุมุตฺตรพุทธปาทมูเล ปติฏฺฐิตปฺปตฺถนํ มหานุภาวํ ปุตฺตํ วิชายิฯ

อเถกทิวสํ ราชา ภิกฺขุนีอุปสฺสยสมีเป คจฺฉนฺโต ทารกสทฺทํ สุตวา กึ อิทนฺติ ปุจฺฉิตฺวา เทว เอติสฺสา ภิกฺขุนิยา ปุตฺโต ชาโต ตสฺเสส สทฺโทติ วุตฺเต ตํ กุมารํ อตฺตโน ฆรํ เนตฺวา ธาตีนํ อทาสิ ฯ นามคฺคหณทิวเส จสฺส กสฺสโปติ นามํ กตฺวา กุมารปริหาเรน วฑฺฒิตตฺตา กุมารกสฺสโปติ สญฺชานึสุ ฯ โส ราชานํ อุปสฺงกมิตฺวา เทว มํ นิมฺมาตาปิติโกติ วทนฺติ มาตรํ เม อาจิกฺขถาติ ปุจฺฉิตฺวา รญฺญา ธาติโย ทสฺเสตฺวา อิมา เต มาตโรติ วุตุเต น เอตฺตกา มม มาตโร เอกาย เม มาตรา ภวิตพฺพํ ตํ เม อาจิกฺขถาติ อาห ฯ ราชา น สกฺกา อิมํ วญฺเจตุนฺติ จินเตตฺวา ตาต ตว มาตา ภิกขุนี ตฺวํ มยา ภิกขุนีอุปสฺสยา อานีโตติ ฯ โส ตาวตเกเนว สมุปฺปนฺนสํเวโค หุตฺวา ตาต ปพฺพาเชถ มนฺติ อาห ฯ ราชา สาธุ ตาตาติ ตํ มหนฺเตน สกฺกาเรน สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพาเชสิ ฯ

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๕ – ๓๖)

๑. อถสฺส ภริยา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตณฺฑุเล มินาเปตฺวา เตหิ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก ปญฺเญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา สุวณฺณกฏจฺฉํฃอาทาย ภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ สกลทิวสมฺปิ เทนฺติยา กฏจฺฉุนา คหิตฏฺฐานเมว ปญฺญฺายิ ฯ ตสฺสา ปน ปุริมพุทฺธานํปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วามหตฺเถน อุกฺขลึ ทกฺขิณหตฺเถน กฏจฺฉํฃ คเหตฺวา เอวเมว ปตฺเต ปูเรตฺวา ภตฺตสฺ ส ทินฺนตฺตา วามหตฺถตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ทกฺขิณหตฺถตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ฯ ยสฺมา ปน ธมกรกํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ททมานา อปราปรํ วิจริ เตนสฺสา ทกฺขิณปาทตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติ วามปาทตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติ ฯ ตสฺสา อิมินา การเณน จนฺทปทุมาติ นามํ กรึสุ ฯ ปุตฺโตปิสฺส สีสํ นหาโต สหสฺสตฺถวิกํ อาทาย กหาปเณหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ ถวิกาย กหาปณสหสฺ สํ อโหสิเยว ฯ สุณิสาปิสฺส สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา วีหิปิฏกํ อาทาย อากาสงฺคเณ นิสินฺนา วีชภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ ปิฏกํ ยถาปูริตเมว อโหสิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(เมณฺฑกเสฏฺฐิ ภาค ๗ หน้า ๓๖ – ๓๗)

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(สมฺพหุลภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๕๕ – ๑๕๖)

๑. วตฺถุ ยมกวคฺเค ปเร จ น วิชานนฺตีติ คาถาวณฺณนาย อาคตเมว ฯ วุตฺตํ เหตํ ตถาคตสฺส ตตฺถ หตฺถินาเคน อุปฏฺิ ยมานสฺส วสนภาโว สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ อโหสิ ฯ สาวตฺถีนครโต อนาถปิณฺฑิโก วิสาขา มหาอุปาสิกาติเอวมาทีนิ มหากุลานิ อานนฺทตฺเถรสฺส สาสนํ ปหิณึสุ สตฺถารํ โน ภนฺเต ทสฺเสถาติ ฯ ทิสาวาสิโนปิ ปญฺจสตา ภิกฺขู วุตฺถวสฺสา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา จิรสฺสํ สุตา โน อาวุโส อานนฺท ภควโต สมฺมุขา ธมฺมกถา สาธุ มยํ อาวุโส อานนฺท ลเภยฺยาม ภควโต สมฺมุขา ธมฺมกถํ สวนายาติ ยาจึสุ ฯ เถโร เต ภิกฺขู อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา เตมาสํ เอกวิหาริโน ตถาคตสฺส สนฺติกํ เอตฺตเกหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุปสงฺกมนํ อยุตฺตนฺติ จินฺเตตฺวา เอกโก ว สตฺถารํ อุปสงฺกมิ ฯ ปาริเลยฺยโก ตํ ทิสฺวา ทณฺฑมาทาย ปกฺขนฺทิ ฯ สตฺถา โอโลเกตฺวา อเปหิ ปาริเลยฺยก มา นิวารยิ พุทฺธุปฏฺฐาโก เอโสติ อาห ฯ โส ตตฺเถว ทณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณํ อาปุจฺฉิ ฯ เถโร นาทาสิ ฯ นาโค สเจ อุคฺคหิตวตฺโต ภวิสฺสติ สตฺถุ นิสีทนปาสาณผลเก อตฺตโน ปริกฺขารํ น เปสฺสตีติ จินฺเตสิ ฯ เถโร ปตฺตจีวรํ ภูมิยํ เปสิ ฯ วตฺตสมฺปนฺนา หิ ครูนํ อาสเน วา สยเน วา อตฺตโน ปริกฺขารํ น เปนฺติ ฯ เถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(สมฺพหุลภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๕๖ – ๑๕๗)

๒. สตฺถา เอกโก ว อาคโตสีติ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อาคตภาวํ สุตฺวา กหํ ปเนเตติ วตฺวา ตุมฺหากํ จิตฺตํ อชานนฺโต พหิ เปตฺวา อาคโตมฺหีติ วุตฺเต ปกฺโกสาหิ เนติ อาห ฯ เถโร ตถา อกาสิ ฯ สตฺถา เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ ภนฺเต ภควา พุทฺธสุขุมาโล เจว ขตฺติยสุขุมาโล จ ตุมฺเหหิ เตมาสํ เอกเกหิ ติฏฺฐนฺเตหิ นิสีทนฺเตหิ จ ทุกฺกรํ กตํ วตฺตปฏิวตฺตการโกปิ มุโขทกาทิทายโกปิ นาโหสิ มญฺเญติ วุตฺเต ภิกฺขเว ปาริเลยฺยกหตฺถินา มยฺหํ สพฺพกิจฺจานิ กตานิ เอวรูปํ หิ สหายํ ลภนฺเตน เอกโต วสิตุํ ยุตฺตํ อลภนฺตสฺส เอกจริยภาโว ว เสยฺโยติ วตฺวา นาควคฺเค อิมา คาถา อภาสิ

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ
สทฺธึจรํ สาธุวิหาริธีรํ
อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ
จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา ฯ
โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ
สทฺธึจรํ สาธุวิหาริธีรํ
ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย
เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. อ. เรื่อง มาแล้ว ในกถาเป็นเครื่องพรรณนาซึ่งเนื้อความแห่งพระคาถาว่า ปเร จ น วิชานนฺติ ดังนี้เป็นต้น ในยมกวรรคนั่นเทียว ฯ จริงอยู่ อ. คํา นั่นว่า อ. ความเป็นคืออันประทับอยู่ แห่งพระตถาคต ผู้อันช้างตัวประเสริฐ บํารุงอยู่ ในป่าชื่อว่าปาริไลยกะนั้น เป็นสภาพปรากฏแล้ว ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้เป็นแล้ว ฯ อ. ตระกูลใหญ่ ท. อันมีอย่างนี้ คือ อ. เศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ อ. นางวิสาขา ผู้มหาอุบาสิกา เป็นต้น ส่งไปแล้ว ซึ่งข่าวสาส์น แก่พระเถระชื่อว่าอานนท์ จากพระนครชื่อว่าสาวัตถี มีอันให้รู้ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่าน ขอจงแสดง ซึ่งพระศาสดา แก่เรา ท. ดังนี้เป็นเหตุ ฯ อ. ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ แม้ผู้อยู่ในทิศโดยปกติ ผู้มีกาลฝนอันอยู่แล้ว เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่ อว่าอานนท์ อ้อนวอนแล้วว่า ข้าแต่ท่านอานนท์ ผู้มีอายุ อ. วาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ในที่พร้อมพระพักตร์ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า อันเรา ท. ฟังแล้ว สิ้นกาลนาน ข้าแต่ท่านอานนท์ ผู้มีอายุ ดังเรา ท. ขอโอกาส อ. เรา ท. พึงได้ เพื่ออันฟัง ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ในที่พร้อมพระพักตร์ ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ พาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. เหล่านั้น ไปแล้ว ในที่นั้น คิดแล้วว่า อ. อันเข้าไป สู่สํานัก ของพระตถาคต ผู้ประทับอยู่พระองค์เดียวโดยปกติ ตลอดหมวดแห่งเดือนสาม กับ ด้วยภิกษุ ท. ผู้มีประมาณเท่านี้ ไม่ควรแล้ว ดังนี้ ผู้ผู้เดียวเทียว เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ฯ อ. ช้างชื่อว่าปาริไลยกะ เห็นแล้ว ซึ่งพระเถระนั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งท่อนไม้ แล่นไปแล้ว ฯ อ. พระศาสดา ทรงทอดพระเนตรแล้ว ตรัสแล้วว่า ดูก่อนปาริไลยกะ อ. เจ้า จงหลีกไป อ. เจ้า อย่าห้ามแล้ว อ. ภิกษุนั่น เป็นผู้บํารุงซึ่งพระพุทธเจ้า ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. ช้างชื่อว่าปาริไลยกะนั้น ทิ้งแล้ว ท่อนไม้ ในที่นั้น นั่นเทียว ถามโดยเอื้อเฟื้อแล้ว ซึ่งการรับเฉพาะซึ่งบาตรและจีวร ฯ อ. พระเถระ ไม่ได้ให้แล้ว ฯ อ. ช้างตัวประเสริฐ คิดแล้วว่า ถ้าว่า อ. ภิกษุนี้ เป็นผู้มีวัตรอันเรียนแล้ว จักเป็นไซร้ อ. ภิกษุนี้ จักไม่วาง ซึ่งบริขาร ของตน บนแผ่นแห่งหินเป็นที่ประทับนั่ง ของพระศาสดา ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ วางแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร บนภาคพื้น ฯ จริงอยู่ อ. ชน ท. ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยวัตร ย่อมไม่วาง ซึ่งบริขาร ของตน บนที่เป็นที่นั่งหรือ หรือว่า บนที่เป็นที่นอน ของครู ท. ฯ อ. พระเถระ ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา นั่งแล้ว ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง ดังนี้ อันพระคันถรจนาจารย์ กล่าวแล้ว ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระบรมศาสดาตรัสถามว่า เธอมารูปเดียวเท่านั้นหรือ ทรงสดับความว่าพระเถระมากับภิกษุ ๕๐๐ รูป ตรัสว่า ก็ภิกษุเหล่านั้นอยู่ที่ไหน เมื่อพระเถระกราบทูลว่า ข้าพระองค์ ไม่ทราบพระทัยของพระองค์ จึงพักไว้ข้างนอก แล้วมาเฝ้า จึงตรัสว่า จงเรียกภิกษุเหล่านั้นเข้ามาเถิด ฯ พระเถระได้ทําอย่างนั้น ฯ พระบรมศาสดาทรงทําปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านั้นแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระพุทธเจ้าสุขุมาลชาติ และทรงเป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติ พระองค์ผู้เดียวประทับยืนและประทับนั่งอยู่ตลอดไตรมาส ทรงทําสิ่งที่ทําได้ยากแล้ว ผู้ทําวัตรปฏิบัติก็ดี ผู้ถวายน้ำบ้วนพระโอษฐ์เป็นต้นก็ดี เห็นจะมิได้มี จึงตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย กิจทุกอย่าง ช้างปาลิไลยกะทําแก่เราแล้ว อันที่จริง การที่บุคคล เมื่อได้สหายเห็นปานนี้อยู่ร่วมกัน ควรแล้ว เมื่อไม่ได้ การเที่ยวไปคนเดียวนั่นแหละ ประเสริฐกว่า แล้วได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ ในนาควรรคว่า

ถ้าว่า บุคคลพึงได้สหาย ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตัว มีธรรมเครื่องอยู่
ดีงาม เป็นนักปราชญ์ ไว้เป็นผู้เที่ยวไปด้วยกันไซร้ เขาพึงครอบงํา
อันตรายทั้งสิ้นเสียแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น ฯ
หากว่าบุคคลไม่พึงได้สหาย ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตัว มีธรรมเครื่อง
อยู่ดีงาม เป็นนักปราชญ์ ไว้เป็นผู้เที่ยวไปด้วยกันไซร้ เขาพึงเที่ยวไป
คนเดียว เหมือนพระราชาทรงละแว่นแคว้น ที่ทรงชนะเด็ดขาดแล้ว
(เสด็จไปพระองค์เดียว) (หรือ) เหมือนพญาช้างมาตังคะละโขลงแล้ว
เที่ยวไปในป่าตัวเดียว ฉะนั้น ดังนี้ ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

แปล โดยพยัญชนะ
(สงฺฆเภทปริสกฺกน ภาค ๖ หน้า ๒๐ – ๒๑)

๑. เอกทิวสํ หิ เทวทตฺโต สงฺฆเภทาย ปริสกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจสิ ฯ ตํ สุตฺวา เถโร สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ อิธาหํ ภนฺเต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสึ อทฺทสา โข มํ ภนฺเต เทวทตฺโต ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวาน เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ อชฺชตคฺเคทานาหํ อาวุโส อานนฺท อญฺญตฺเรว ภควตา อญฺญตฺร ภิกฺขุสงฺเฆน อุโปสถํ กริสฺสามิ สงฺฆกมฺมานิ จาติ อชฺช ภควา เทวทตฺโต สงฺฆํ ภินฺทิสฺสติ อุโปสถญฺจ กริสฺสติ สงฺฆกมฺมานิ จาติ ฯ เอวํ วุตฺเต สตฺถา

สุกรํ สาธุนา สาธุ             สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ
ปาปํ ปาเปน สุกรํ            ปาปมริเยหิ ทุกฺกรนฺติ
อิมํ อุทานํ อุทาเนตฺวา อานนฺท อตฺตโน อหิตกมฺมํ นาม สุกรํ หิตกมฺมเมว ทุกฺกรนฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
สุกรานิ อสาธูนิ               อตฺตโน อหิตานิ จ
ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ         ตํ เว ปรมทุกฺกรนฺติ ฯ

ตสฺสตฺโถ ยานิ กมฺมานิ อสาธูนิ สาวชฺชานิ จ อปายสํวตฺตนิกานิ กตตฺตาเยว อตฺตโน อหิตานิ จ โหนฺติ ตานิ สุกรานิ ยํ ปน กตตฺตา อตฺตโน หิตญฺจ อนวชฺชตฺเถน สาธุญฺจ สุคติสํวตฺตนิกญฺเจว นิพฺพานสํวตฺตนิกญฺจ กมฺมํ ตํ ปาจีนนินฺนาย คงฺคาย อุพฺพตฺเตตฺวา ปจฺฉามุขกรณํ วิย อติทุกฺกรนฺติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(กาลตฺเถร ภาค ๖ หน้า ๒๒ – ๒๓)

๒. โส (กาลตฺเถโร) ตํ สุตฺวา ว กุจฺฉิยํ อุฏฺฐิเตน ฑาเหน สนฺตปฺปมาโน อิทานิ สา มยิ ภินฺนาติ เวเคน คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณมานํ ทิสฺวา สตฺถารํ อาห ภนฺเต อยํ อิตฺถี ทนฺธา สุขุมํ ธมฺมกถํ น ชานาติ อิมิสฺสา ขนฺธาทิปฺปฏิสํยุตฺตํ สุขุมํ ธมฺมกถํ อกเถตฺวา ทานกถํ วา สีลกถํ วา กเถตุํ วฏฺฏตีติ ฯ สตฺถา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ตฺวํ ทุปฺปญฺโ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย พุทฺธานํ สาสนํ ปฏิกฺโกสสิ อตฺตฆาตาเยว วายมสีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห

โย สาสนํ อรหตํ              อริยานํ ธมฺมชีวินํ
ปฏิกฺโกสติ ทุมฺเมโธ           ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ปาปิกํ
ผลานิ กณฺฏกสฺเสว           อตฺตฆญฺญฺาย ผลฺลตีติ ฯ

ตสฺสตฺโถ โย ทุมฺเมโธ ปุคฺคโล อตฺตโน สกฺการหานิภเยน ปาปิกํ ทิฏฺึ นิสฺสาย ธมฺมํ วา โสสฺสาม ทานํ วา ทสฺสามาติ วทนฺเต ปฏิกฺโกสนฺโต อรหตํ อริยานํ ธมฺมชีวินํ พุทฺธานํ สาสนํ ปฏิกฺโกสติ ฯ ตสฺส ตํ ปฏิกฺโกสนํ สา จ ปาปิกา ทิฏฺฐิ เวฬุสงฺขาตสฺส กณฺฏกสฺส ผลานิ วิย โหติ ตสฺมา ยถา กณฺฏโก ผลานิ คณฺหนฺโต อตฺตฆญฺญาย ผลฺลติ อตฺตโน ฆาตตฺถเมว ผลฺลติ เอวํ โสปิ อตฺตโน ฆาตาย ผลฺลตีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ในวันหนึ่ง อ. พระเทวทัต ตะเกียกตะกายอยู่ เพื่ออันทําลายซึ่งสงฆ์ เห็นแล้ว ซึ่งพระอานนท์ ผู้มีอายุ ผู้เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว บอกแล้ว ซึ่งความประสงค์ ของตน ฯ อ. พระเถระ ฟังแล้ว ซึ่งคํานั้น ไปแล้ว สู่สํานัก ของพระศาสดา ได้กราบทูลแล้ว ซึ่งคํานั่นว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ นุ่งแล้ว ในสมัยอันเป็นเบื้องต้นแห่งวัน ในพระวิหารชื่อว่าเวฬุวันนี้ ถือเอาแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร ได้เข้าไปแล้ว สู่พระนครชื่อว่าราชคฤห์ เพื่อก้อนข้าว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระเทวทัต ได้เห็นแล้วแล ซึ่งข้าพระองค์ ผู้เที่ยวไปอยู่ เพื่อก้อนข้าว ในพระนครชื่อว่าราชคฤห์, อ. พระเทวทัตนั้น ครั้นเห็นแล้ว เข้าไปหาแล้ว โดย อ. ข้าพระองค์ ย่อมอยู่ โดยส่วนแห่งทิศใด ส่วนแห่งทิศนั้น, อ. พระเทวทัตนั้น ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวแล้ว ซึ่งคํานั่นว่า ดูก่อนอานนท์ ผู้มีอายุ อ. เรา จักกระทํา ซึ่งอุโบสถด้วย ซึ่งสังฆกรรม ท. ด้วย เว้น จากพระผู้มีพระภาคเจ้านั่นเทียว เว้น จากหมู่แห่งภิกษุ ในกาลอันมีวันนี้ เป็นเบื้องต้น ในกาลนี้ ดังนี้ กะข้าพระองค์, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในวันนี้ อ. พระเทวทัต จักทําลาย ซึ่งสงฆ์, อ. พระเทวทัต จักกระทํา ซึ่งอุโบสถด้วย ซึ่งสังฆกรรม ท. ด้วย เว้น จากพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้น จากหมู่แห่งภิกษุ ดังนี้ กะพระผู้มีพระภาคเจ้า ฯ ครั้นเมื่อคําอย่างนี้ อันพระเถระ กราบทูลแล้ว, อ. พระศาสดา ทรงเปล่งแล้ว ซึ่งพระอุทาน นี้ว่า

อ. กรรมดี เป็นกรรมอันคนดีกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมดี
เป็นกรรมอันคนชั่วกระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น, อ. กรรมชั่ว เป็นกรรม
อันคนชั่วกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น อ. กรรมชั่ว เป็นกรรมอันชน ท.
ผู้เป็นอริยะ กระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอานนท์ ชื่อ อ. กรรมอันไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมอันเป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน นั่นเทียว เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยยาก ย่อมเป็น ดังนี้ ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ว่า
อ. กรรม ท. เหล่าใด เป็นกรรมไม่ดีด้วย เป็นกรรมไม่เป็นประโยชน์
เกื้อกูล แก่ตนด้วย (ย่อมเป็น), อ. กรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอัน
บุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น, อ. กรรมใด แล เป็นประโยชน์
เกื้อกูลด้วย เป็นกรรมดีด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม นั้นแล เป็นกรรมอัน
บุคคลกระทําได้โดยยากอย่างยิ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

อ. เนื้อความว่า อ. กรรม ท. เหล่าใด เป็นกรรมไม่ดี คือว่า เป็นกรรมเป็นไปกับด้วยโทษ คือว่า เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมในอบายด้วย ชื่อว่า เป็นกรรมไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เพราะความที่แห่งกรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอันตนกระทําแล้วนั่นเทียวด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม ท. เหล่านั้น เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยง่าย ย่อมเป็น๑ ฯ ส่วนว่า อ. กรรม ใด ชื่อว่า เป็นประโยชน์เกื้อกูล แก่ตน เพราะความที่แห่งกรรมนั้น เป็นกรรมอันตนกระทําแล้วด้วย ชื่อว่า เป็นกรรมดี เพราะอรรถว่าเป็นกรรมมีโทษหามิได้ด้วย คือว่า เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อสุคติด้วยนั่นเทียว เป็นกรรมประกอบแล้วในอันยังสัตว์ให้เป็นไปพร้อมเพื่อพระนิพพานด้วย ย่อมเป็น, อ. กรรม นั้น เป็นกรรมอันบุคคลกระทําได้โดยยากอย่างยิ่ง ย่อมเป็น ราวกะ อ. อันทดขึ้นแล้วจึงกระทํา ซึ่งแม่น้ำชื่อว่าคงคา อันไหลไปแล้วใน ทิศปราจีน ให้เป็นแม่น้ำมีหน้าในภายหลัง ดังนี้ แห่งคําอันเป็นพระคาถานั้น อันบัณฑิต พึงทราบ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. พระกาลเถระนั้นพอฟังข่าวนั้นแล้ว ทุรนทุรายอยู่เพราะความกลัดกลุ้มอันตั้งขึ้นในท้อง คิดว่า บัดนี้ อุบาสิกานั้นแตกจากเราแล้ว รีบไปแล้ว เห็นนางกําลังฟังธรรมอยู่ในสํานักพระบรมศาสดา จึงกราบทูลพระบรมศาสดาว่า หญิงคนนี้โง่เขลา พระเจ้าข้า ย่อมไม่รู้ธรรมกถาอันละเอียด พระองค์อย่าตรัสธรรมกถาอันละเอียดซึ่งประกอบด้วยสภาวธรรมมีขันธ์เป็นต้น ตรัสทานกกาหรือสีลกถาแก่นาง ก็ควร ฯ พระบรมศาสดา ทรงทราบอัธยาศัยของพระกาลเถระนั้นแล้ว ตรัสว่า เธอมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า ย่อมคัดค้านคําสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เธอพยายามเพื่อฆ่าตนเองถ่ายเดียว ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า

บุคคลใดมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า คัดค้านคําสอนของพระ
อริยเจ้าทั้งหลาย ผู้เป็นพระอรหันต์ มีปกติเป็นอยู่โดยธรรม บุคคลนั้น
ย่อมเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง ประดุจขุยไผ่เกิดมาเพื่อฆ่าต้นไผ่ ฉะนั้น ฯ

เนื้อความพระคาถานั้นว่า บุคคลใดมีปัญญาทราม อาศัยทิฏฐิอันชั่วช้า คัดค้านพวกคนผู้กล่าวอยู่ว่า พวกเราจักฟังธรรม หรือว่า จักถวายทาน เพราะกลัวสักการะของตนจะเสื่อมไป ชื่อว่าคัดค้านคําสอนของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ผู้เป็นพระอรหันต์ มีปกติเป็นอยู่โดยธรรม คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ฯ การคัดค้านนั้นและทิฏฐิอันชั่วช้านั้นของบุคคลนั้น ย่อมเป็นเหมือนขุยของไม่มีหนาม กล่าวคือไม้ไผ่ เพราะฉะนั้น แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง เปรียบเหมือนไม้ไผ่เมื่อตกขุย ชื่อว่าเกิดมาเพื่อฆ่าตนเอง คือ เกิดมาเพื่อผลาญตนเองเท่านั้น ฉะนั้น ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อตุลอุปาสก ภาค ๖ หน้า ๑๘๕ – ๑๘๖)

๑. อถ เน สตฺถา อาห กสฺมา อุปาสกา อาคตตฺถาติ ฯ ธมฺมสฺสวนตฺถาย ภนฺเตติ ฯ สุโต ปน โว ธมฺโมติ ฯ ภนฺเต มยํ อาทิโต เรวตตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา โส อมฺเหหิ สทฺธึ น กิญฺจิ กเถสิ ตสฺส กุชฺฌิตฺวา สารีปุตฺตตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา เตน โน พหุ อภิธมฺโม กถิโต ตํ อสลฺลกฺเขตฺวา กุชฺฌิตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิมฺหา เตน โน อปฺปมตฺตโก ว ธมฺโม กถิโต ตสฺสาปิ กุชฺฌิตฺวา อิธาคตมฺหาติ ฯ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา อตุล โปราณโต ปฏฺฐาย อาจิณฺณเมเวตํ ตุณฺหีภูตมฺปิ พหุกถํปิ มนฺทกถํปิ ครหนฺติเยว เอกนฺตํ ครหิตพฺโพเยว หิ ปสํสิตพฺโพเยว วา นตฺถิ ราชาโนปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ มหาปฐวิมฺปิ จนฺทิมสุริเยปิ อากาสาทโยปิ จตุปฺปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํปิ เอกจฺเจ นินฺทนฺติ เอกจฺเจ ปสํสนฺติ อนฺธพาลานํ หิ นินฺทา วา ปสํสา วา อปฺปมาณํ ปณฺฑิเตน ปน เมธาวินา นินฺทิโต นินฺทิโต นาม ปสํสิโต ปสํสิโต นาม โหตีติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ ฯ

แปล โดยอรรถ
(ภิกฺขูหิ ปุฏฺฐปญฺห ภาค ๖ หน้า ๑๗๗ – ๑๗๘)

๒. ภควโต กิร ภิกฺขุสงฺฆปริวุตสฺส สาเกตํ ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล เอโก สาเกตวาสี มหลฺลกพฺราหฺมโณ นครโต นิกฺขมนฺโต อนฺตรทฺวาเร ทสพลํ ทิสฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตาต นนุ นาม ปุตฺเตหิ ชิณฺณกาเล มาตาปิตโร ปฏิชคฺคิตพฺพา กสฺมา เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ อตฺตานํ น ทสฺเสสิ มยา ตาว ทิฏฺโ สิ มาตรํปิ ปสฺสิตุํ เอหีติ สตฺถารํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ อคมาสิ ฯ สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน ฯ พฺราหฺมณีปิ อาคนฺตฺวา สตฺถุ ปาเทสุ นิปติตฺวา ตาต เอตฺตกํ กาลํ กหํ คโตสิ นนุ นาม มาตาปิตโร มหลฺลกกาเล อุปฏฺ าตพฺพาติ วตฺวา ปุตฺตธีตโร เอถ ภาตรํ วนฺทถาติ วนฺทาเปสิ ฯ เต อุโภปิ ตุฏฺฐมานสา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา ภนฺเต อิเธว นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ วตฺวา พุทฺธา นาม เอกฏฺฐาเนเยว นิพทฺธํ ภิกฺขํ น คณฺหนฺตีติ วุตฺเต เตนหิ ภนฺเต เย โว นิมนฺเตตุํ อาคจฺฉนฺติ เต อมฺหากํ สนฺติเก ปหิเณยฺยาถาติ อาหํสุ ฯ สตฺถา ตโต ปฏฺฐาย นิมนฺเตตุํ อาคเต คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส อาโรเจถาติ เปเสสิ ฯ เต คนฺตฺวา มยํ สฺวาตนาย สตฺถารํ นิมนฺเตมาติ พฺราหฺมณํ วทนฺติ ฯ พฺราหฺมโณ ปุนทิวเส อตฺตโน เคหโต ภตฺตภาชนสูเปยฺยภาชนานิ อาทาย สตฺถุ นิสีทนฏฺฐานํ คจฺฉติ ฯ อญฺญตฺถ ปน นิมนฺตเน อสติ สตฺถา พฺราหฺมณสฺเสว เคเห ภตฺตกิจฺจํ กโรติ ฯ เต อุโภปิ อตฺตโน เทยฺยธมฺมํ นิจฺจกาลํ ตถาคตสฺส เทนฺตา ธมฺมกถํ สุณนฺตา อนาคามิผลํ ปาปุณึสุ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก ท. อ. ท่าน ท. เป็นผู้มาแล้ว ย่อมเป็น เพราะเหตุไร ดังนี้ กะอุบาสก ท. เหล่านั้น ฯ อ. อุบาสก ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ ท. เป็นผู้มาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่กันฟังซึ่งธรรม ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสถามแล้วว่า ก็ อ. ธรรม อันท่าน ท. ฟังแล้ว หรือ ดังนี้ ฯ อ. อุบาสก ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ข้าพระองค์ ท. เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าเรวตะ แต่ต้น, อ. พระเถระชื่อว่าเรวตะนั้น ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อะไร ๆ กับ ด้วยข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. โกรธแล้ว ต่อพระเถระชื่อว่าเรวตะนั้น เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าสารีบุตร, อ. อภิธรรม อันมาก อันพระเถระชื่อว่าสารีบุตรนั้น กล่าวแล้ว แก่ข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. กําหนดไม่ได้แล้ว ซึ่งอภิธรรมนั้น โกรธแล้ว เข้าไปหาแล้ว ซึ่งพระเถระ ชื่อว่าอานนท์, อ. ธรรม อันมีประมาณน้อยเทียว อันพระเถระชื่อว่าอานนท์นั้น กล่าวแล้ว แก่ข้าพระองค์ ท., อ. ข้าพระองค์ ท. โกรธแล้ว ต่อพระเถระชื่อว่าอานนท์แม้นั้น เป็นผู้มาแล้ว ในที่นี้ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ทรงสดับแล้ว ซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าว ของอุบาสกนั้น ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอตุละ อ. อันนินทา หรือ หรือว่า อ. อันสรรเสริญนั่น อันชน ท. ประพฤติแล้วนั่นเทียว จําเดิม แต่กาลมีในก่อน, อ. ชน ท. ย่อมตําหนิ นั่นเทียว แม้ซึ่งบุคคล ผู้เป็นผู้นิ่งเป็นแล้ว แม้ซึ่งบุคคลผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวมาก แม้ซึ่งบุคคล ผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวน้อย, ด้วยว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคลพึงตําหนิ โดยส่วนเดียวนั่นเทียว หรือ หรือว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคลพึงสรรเสริญ โดยส่วนเดียวนั่นเทียว ย่อมไม่มี, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระราชา ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระราชา ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท., อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งธาตุ ท. มีอากาศเป็นต้น, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งธาตุ ท. มีอากาศเป็นต้น, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมนินทา แม้ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประทับนั่งตรัสอยู่ ซึ่งธรรม ในท่ามกลางแห่งบริษัทสี่, อ. ชน ท. บางพวก ย่อมสรรเสริญ แม้ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประทับนั่งตรัสอยู่ ซึ่งธรรม ในท่ามกลางแห่งบริษัทสี่, จริงอยู่ อ. การนินทา หรือ หรือว่า อ. การสรรเสริญ แห่งบุคคล ท. ผู้ทั้งบอดทั้งเขลา เป็นประมาณหามิได้ ย่อมเป็น, ส่วนว่า อ. บุคคล ผู้อันบุคคล ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องกําจัด ผู้เป็นบัณฑิต นินทาแล้ว ชื่อว่า เป็นผู้อันท่านนินทาแล้ว ย่อมเป็น, อ. บุคคล ผู้อันบุคคลผู้มีปัญญา เป็นเครื่องกําจัด ผู้เป็นบัณฑิต สรรเสริญแล้ว ชื่อว่า เป็นผู้อันท่านสรรเสริญแล้ว ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา ในกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปเมืองสาเกต เพื่อบิณฑบาต พราหมณ์เฒ่าชาวเมืองสาเกตคนหนึ่ง กําลังเดินออกไปจากพระนคร พบพระทศพลที่ระหว่างประตู จึงหมอบลงแทบพระบาททั้ง ๒ แล้ว จับที่ข้อพระบาทไว้มั่น พลางกล่าวว่า พ่อ บุตรทั้งหลายพึงปรนนิบัติมารดาบิดา ในเวลาที่ท่านทั้งสองแก่แล้ว ชื่อมิใช่หรือ ทําไมพ่อจึงไม่แสดงพระองค์ (ให้ปรากฏ) แก่พวก ข้าพระองค์สิ้นกาลประมาณเพียงนี้ ข้าพระองค์เห็นพระองค์ก่อน, ขอพระองค์จงเสด็จมาเยี่ยมมารดาบ้าง ดังนี้แล้ว ได้พาพระบรมศาสดาไปสู่เรือนของตนแล้ว ฯ พระบรมศาสดาเสด็จไปที่เรือนนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดแล้ว พร้อมกับภิกษุสงฆ์ ฯ ฝ่ายพราหมณีมาแล้ว หมอบแทบพระบาททั้ง ๒ ของพระบรมศาสดาแล้วทูลว่า พ่อ พ่อไปที่ไหนตลอดกาลประมาณเพียงนี้ ธรรมดามารดาบิดา อันบุตรธิดาควรบํารุงในเวลาที่ท่านแก่เฒ่า ชื่อมิใช่หรือ ดังนี้แล้ว ให้บุตรธิดาทั้งหลายถวายบังคมแล้วด้วยบอกว่า พวกเจ้าจงมา, จงถวายบังคมพระพี่ชาย ฯ แม้สามีภรรยาทั้งสองนั้น มีใจยินดีแล้วอังคาสภิกษุสงฆ์ซึ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ทูลว่า ขอพระองค์โปรดรับภิกษาที่เรือนนี้เท่านั้นเป็นประจํา พระเจ้าข้า เมื่อพระบรมศาสดาตรัสว่า ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงรับภิกษาในที่แห่งเดียวเท่านั้นเป็นนิตย์ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระองค์ พึงส่งพวกคนที่มาเพื่อนิมนต์พระองค์ไปที่สํานักของพวกข้าพระองค์ ฯ ตั้งแต่นั้นมา พระบรมศาสดาทรงส่งพวกคนที่มาเพื่อนิมนต์ไป ด้วยพระดํารัสว่า พวกท่านจงไปบอกแก่พราหมณ์เถิด ฯ พวกเขาย่อมไปบอกกะพราหมณ์ว่า พวกเราจะนิมนต์พระบรมศาสดา เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ฯ ในวันรุ่งขึ้น พราหมณ์ก็ถือภาชนะภัตและภาชนะแกง จากเรือนของตนไปสู่สถานที่ที่พระบรมศาสดาประทับนั่งอยู่ ฯ ก็เมื่อไม่มีกิจนิมนต์ในที่อื่น พระบรมศาสดาย่อมทรงทําภัตกิจที่เรือนของพราหมณ์นั่นแล ฯ แม้สามีภรรยาทั้งสองนั้น ถวายไทยธรรมของตนแด่พระตถาคตอยู่ ฟังธรรมกถาอยู่ตลอดกาลเป็นนิตย์ บรรลุอนาคามิผลแล้ว ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐

แปล โดยพยัญชนะ
(มาร ภาค ๘ หน้า ๓๓ – ๓๔)

๑. เอกทิวสํ หิ วิกาเล สมฺพหุลา เถรา เชตวนมหาวิหารํ ปวิสิตฺวา ราหุลตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํ วุฏฺฐาเปสุํ ฯ โส อญฺ ตฺถ วสนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต คนฺตฺวา ตถาคตสฺส คนฺธกุฏิยา ปมุเข นิปชฺชิ ฯ ตทา โส อายสฺมา อรหตฺตํ ปตฺโต อวสฺสิโก ว อโหสิ ฯ มาโร วสวตฺตี ภวเน ฐฃิโตเยว ตํ อายสฺมนฺตํ คนฺธกุฏิปฺปมุเข นิปนฺนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ สมณสฺส โคตมสฺส รุชนกา องฺคุลี พหิ นิปนฺนา สยํ อนฺโตคนฺธกุฏิยํ นิปนฺโน องฺคุลิยา ปีฬิยมานาย สยํ ปีฬิโต ภวิสฺสตีติ ฯ โส มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา อาคมฺม โสณฺฑาย เถรสฺส มตฺถกํ ปริกฺขิปิตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน โกญฺจรวํ รวิ ฯ สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิปนฺโน ตสฺส มารภาวํ ตฺวา มาร ตาทิสานํ สตสหสฺเสนาปิ มม ปุตฺตสฺส ภยํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺกา ปุตฺโต หิ เม อสนฺตาสี วีตตณฺโห มหาวิริโย มหาปญฺโญติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

นิฏฺฐํ คโต อสนฺตาสี            วีตตณฺโห อนงฺคโณ
อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานิ           อนฺติโมยํ สมุสฺสโย
วีตตณฺโห อนาทาโน          นิรุตฺติปทโกวิโท
อกฺขรานํ สนฺนิปาตํ           ชญฺญา ปุพฺพาปรานิ จ
ส เว อนฺติมสารีโร            มหาปญฺโญ (มหาปุริโสติ) วุจฺจตีติ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อปุตฺตกเสฏฺฐี ภาค ๘ หน้า ๔๒ – ๔๓)

๒. ตสฺส กิร กาลกิริยํ สุตฺวา ราชา ปเสนฺทิโกสโล อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ กสฺส ปาปุณาตีติ ปุจฺฉิตฺวา รญฺโญติ สุตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ ตสฺส เคหโต ธนํ ราชกุลํ อภิหราเปตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา หนฺท กุโต นุ ตฺวํ มหาราช อาคจฺฉสิ ทิวาทิวสฺสาติ วุตฺเต อิธ ภนฺเต สาวตฺถิยํ เสฏฺฐี คหปติ กาลกโต ตมหํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชนฺเตปุรํ อภิหริตฺวา อาคจฺฉามีติ อาห ฯ สพฺพํ สุตฺเต อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ โส กิร สุวณฺณปาฏิยา นานคฺครสโภชเน อุปนีเต เอวรูปํ นาม มนุสฺสา ภุญฺชนฺติ กึ ตุมฺเห มยา สทฺธึ อิมสฺมึ เคเห เกลึ กโรถาติ โภชเน อุปฏฺฐิเต เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปลาเปตฺวา อิทํ มนุสฺสานํ โภชนนฺติ กาณาชกํ พิลงฺคทุติยํ ภุญฺชติ วตฺถยานจฺฉตฺเตสุปิ มนาเปสุ อุปฏฺฐาปิเตสุ มนุสฺเส เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต ปลาเปตฺวา สาณานิ ธาเรติ ชชฺชรรถเกน ยาติ ปณฺณจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนนาติ เอวํ รญฺญา อาโรจิเต สตฺถา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ กเถสิ

ภูตปุพฺพํ โส มหาราช เสฏฺฐี คหปติ ตครสิขึ นาม ปจฺเจกพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสิ เทถ สมณสฺส ปิณฺฑนฺติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ ฯ ตสฺมึ กิร อสฺสทฺเธ พาเล เอวํ วตฺวา ปกฺกนฺเต ตสฺส ภริยา สทฺธา ปสนฺนา จิรสฺส วต เม อิมสฺส มุขโต เทหีติ วจนํ สุตํ อชฺช มม มโนรโถ ปูเรติ ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามีติ ปจฺเจกพุ ทฺธสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร ในวันหนึ่ง อ. พระเถระ ท. ผู้มากพร้อม เข้าไปแล้ว สู่มหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสมัยมีกาลไปปราศแล้ว ไปแล้ว สู่ที่เป็นที่อยู่ ของพระเถระชื่อว่าราหุล ยังพระเถระชื่อว่าราหุล นั้น ให้ลุกขึ้นแล้ว ฯ อ. พระเถระชื่อว่าราหุลนั้น ไม่เห็นอยู่ ซึ่งที่เป็นที่อยู่ ในที่อื่น ไปแล้ว นอนแล้ว ที่หน้ามุข แห่งพระคันธกุฎี ของพระตถาคต ฯ ในกาลนั้น อ. พระเถระชื่อว่าราหุล ผู้มีอายุ นั้น บรรลุแล้ว ซึ่งพระอรหัต เป็นผู้มีพรรษาหามิได้เทียว ได้เป็นแล้ว ฯ อ. มาร ชื่อว่าวสวัสดี ดํารงอยู่แล้ว ในภพนั่นเทียว เห็นแล้ว ซึ่งพระเถระชื่อว่าราหุล ผู้มีอายุ นั้น ผู้นอนแล้ว ที่หน้ามุขแห่งพระคันธกุฎี คิดแล้วว่า อ. พระหน่อน้อย ผู้เสียดแทง ของพระสมณะ ผู้โคดม นอนแล้ว ในภายนอก, อ. พระสมณะ ผู้โคดม บรรทมแล้ว ในภายใน แห่งพระคันธกุฎี เอง, ครั้นเมื่อพระหน่อน้อย อันเรา บีบคั้นอยู่, อ. พระสมณะ ผู้โคดมนั้น เป็นผู้อันเราบีบคั้นแล้ว เอง จักเป็น ดังนี้ ฯ อ. มารนั้น เนรมิตเฉพาะแล้ว ซึ่งเพศแห่งช้างผู้พระราชา เชือกใหญ่ มาแล้ว รัดแล้ว ซึ่งกระหม่อม ของพระเถระ ด้วยงวง ร้องแล้ว ร้องเพียงดังนกกะเรียน ด้วยเสียง อันใหญ่ ฯ อ. พระศาสดา บรรทมแล้ว ในพระคันธกุฎี ทรงทราบแล้ว ซึ่งความที่แห่งช้างนั้นเป็นมาร ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมาร แม้อันแสน แห่งชน ท. ผู้เช่นกับด้วยท่าน ไม่อาจ เพื่ออัน ยังความกลัวให้เกิดขึ้น แก่บุตร ของเรา, เพราะว่า อ. บุตร ของเรา เป็นผู้ไม่สะดุ้งโดยปกติ เป็นผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีความเพียรมาก เป็นผู้มีปัญญามาก ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ว่า

อ. บุคคล ใด เป็นผู้ถึงแล้ว ซึ่งความสําเร็จ เป็นผู้ไม่สะดุ้งโดยปกติ
เป็นผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีกิเลสเพียงดังเนินหามิได้ เป็น
ได้ตัดแล้ว ซึ่งลูกศร อันยังสัตว์ให้ไปสู่ภพโดยปกติ ท., อ. ร่างกายนี้
ของบุคคลนั้น เป็นสภาพอันมีในที่สุด ย่อมเป็น, อ. บุคคล ใด เป็นผู้
มีตัณหาไปปราศแล้ว เป็นผู้มีความถือมั่นหามิได้ เป็นผู้ฉลาดในนิรุตติ
และบท เป็น พึงรู้ ซึ่งอันประชุม แห่งอักษร ท. ด้วย ซึ่งเบื้องต้นและ
เบื้องปลาย ท. แห่งอักษร ท. ด้วย อ. บุคคลนั้นแล ผู้มีสรีระอันมีใน
ที่สุด อันเรา ย่อมเรียกว่า ผู้มีปัญญามาก (ผู้เป็นมหาบุรุษ) ดังนี้ ดังนี้ ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา พระเจ้าประเสนทิโกศลทรงสดับการทํากาละของเศรษฐีนั้นแล้ว ตรัสถามว่า ทรัพย์สมบัติที่ไร้บุตรจะถึงแก่ใคร ทรงสดับว่า ถึงแก่พระราชา จึงทรงให้นําทรัพย์จากเรือนของเศรษฐีนั้น มายังราชตระกูลโดย (ใช้เวลา) ๗ วัน เสด็จเข้าไปสู่สํานักพระบรมศาสดา เมื่อพระบรมศาสดาตรัสว่า ขอเชิญมหาบพิตร พระองค์เสด็จมาจากไหนหนอแต่ยังวัน จึงทูลว่า พระเจ้าข้า คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในกรุงสาวัตถีนี้ ทํากาละเสียแล้ว หม่อมฉันนําทรัพย์สมบัติซึ่งไร้บุตรนั้นไปยังภายในพระราชวังแล้วจึงมา ฯ เรื่องทั้งปวง พึงทราบตามนัยที่มาในพระสูตรนั่นแหละ ฯ เมื่อพระราชากราบทูลอย่างนี้ว่า ได้ยินว่า เศรษฐีนั้น เมื่อเขานําโภชนะมีรสเลิศต่าง ๆ เข้าไปให้ด้วยถาดทอง ก็กล่าวว่า พวกมนุษย์ย่อมบริโภคโภชนะชื่อเห็นปานนี้ (เชียวหรือ) พวกเจ้าจะทําการประชดกับเราในเรือนนี้หรือ ? เมื่อเขาเข้าไปตั้งโภชนะไว้ให้ ก็ประหาร (มนุษย์เหล่านั้น) ด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ให้หนีไปแล้ว บริโภคข้าวปลายเกรียน มีน้ำผักดองเป็นที่ ๒ ด้วยคิดว่า นี้เป็นโภชนะของพวกมนุษย์ แม้เมื่อเขาเข้าไปตั้งผ้า ยาน และร่ม ที่น่าพอใจไว้ให้ ก็ประหารพวกมนุษย์ด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ให้หนีไปแล้ว นุ่งห่มผ้าป่าน กางร่มใบไม้ เดินทางด้วยรถเก่า ๆ พระบรมศาสดา จึงตรัสเล่าบุรพกรรมของเศรษฐีนั้นว่า มหาบพิตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คฤหบดีผู้เศรษฐีนั้นต้อนรับพระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อว่าตครสิขี ด้วยบิณฑบาต กล่าวว่า พวกท่านจงถวายบิณฑบาตแก่สมณะ ดังนี้แล้ว ก็ลุกจากอาสนะหลีกไป ฯ ได้ยินว่า เมื่อเศรษฐี ผู้ไม่มีศรัทธา ผู้โง่เขลานั้น กล่าวอย่างนั้นแล้วหลีกไป, ภรรยาของเขาเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส คิดว่า นานจริงหนอ เราจึงได้ยินคําว่า จงให้ จากปากของเศรษฐีนี้ มโนรถของเราจะเต็มในวันนี้ เราจักถวายบิณฑบาต แล้วรับบาตรของพระปัจเจกพุทธเจ้า บรรจุบาตรให้เต็มด้วยโภชนะอันประณีต แล้วจึงได้ถวายแล้ว ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ
(อุคฺคเสนเสฏฺฐิปุตฺต ภาค ๘ หน้า ๒๖ – ๒๗)

๑. เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ เสฏฺฐิตฺโตปิ วํสมตฺถเก ฐิตโก ว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา วํสโต โอรุยฺห สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ ฯ อถ นํ สตฺถา ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา เอหิ ภิกฺขูติ อาห ฯ โส ตาวเทว อฏฺฐปริกฺขารธโร สฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย อโหสิ ฯ อถ นํ ภิกฺขู อาวุโส อุคฺคเสน สฏฺฐิหตฺถสฺส เต วํสสฺส มตฺถกโต โอตรนฺตสฺส ภยํ นาม นาโหสีติ ปุจฺฉิตฺวา นตฺถิ เม อาวุโส ภยนฺติ วุตฺเต สตฺถุ อาโรเจสุํ ภนฺเต อุคฺคเสโน น ภายามีติ วทติ อภูตํ วตฺวา อญฺํ พฺยากโรตีติ ฯ สตฺถา น ภิกฺขเว มม ปุตฺเตน อุคฺคเสเนน สทิสา ฉินฺนสํโยชนา ภิกฺขู ภายนฺติ น สนฺตสนฺตีติ วตฺวา พฺราหฺมณวคฺเค อิมํ คาถมาห

สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวา โย เว น ปริตสฺสติ
สงฺคาติคํ วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ ฯ

ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ กึ นุ โข อาวุโส เอวํ อรหตฺตุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน นฏธีตรํ นิสฺสาย นเฏหิ สทฺธึ วิจรณการณํ กึ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยการณนฺติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต ภิกฺขเว อุภยมฺเปตํ อิมินาเอว กตนฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปกาเสตุํ อตีตํ อาหริ ฯ

แปล โดยอรรถ
(อุคฺคเสนเสฏฺฐิปุตฺต ภาค ๘ หน้า ๒๗ – ๒๘)

๒. อตีเต กิร กสฺสปทสพลสฺส สุวณฺณเจติเย กริยมาเน พาราณสีวาสิโน กุลปุตฺตา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ ยานเกสุ อาโรเปตฺวา หตฺถกมฺมํ กริสฺสามาติ เจติยฏฺฐานํ คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค เอกํ เถรํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ปสฺสึสุ ฯ อเถกา กุลธีตา เถรํ โอโลเกตฺวา สามิกํ อาห สามิ อยฺโย โน ปิณฺฑาย ปวิสติ ยานเก จ โน ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปตฺตมสฺส อาหร ภิกฺขํ ทสฺสามาติ ฯ โส ปตฺตํ อาหริ ฯ ตํ ขาทนียโภชนียสฺส ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุโภปิ ปตฺถนํ กรึสุ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺเสว ภาคิโน ภเวยฺยามาติ ฯ โสปิ เถโร ขีณาสโว ตสฺมา โอโลเกนฺโต เตสํ ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ตฺวา สิตํ อกาสิ ฯ ตํ ทิสฺวา สา อิตฺถี สามิกํ อาห สามิ อมฺหากํ อยฺโย สิตํ กโรติ เอโส นฏทารโก ภวิสฺสตีติ ฯ สามิโกปิสฺสา เอวํ ภวิสฺสติ ภทฺเทติ วตฺวา ปกฺกามิ ฯ อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํ ฯ เต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตโตม จวิตฺวา สา อิตฺถี นฏเคเห นิพฺพตฺติ ปุริโส เสฏฺฐิเคเห ฯ โส เอวํ ภทฺเท ภวิสฺสตีติ ตสฺสา ปฏิ วจนฺสส ทินฺนตฺตา นเฏหิ สทฺธึ วิจริ ขีณาสวตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตํ นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ สาปิ นฏธีตา ยา เม สามิกสฺส คติ มยฺหํปิ สา เอว คตีติ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหีติ ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งเทศนา อ. การรู้พร้อมเฉพาะซึ่งธรรม ได้มีแล้ว แก่พันแห่งสัตว์ผู้มีลมปราณ ท. แปดสิบสี่ ฯ แม้ อ. บุตรของเศรษฐี ยืนอยู่แล้ว บนที่สุดแห่งไม้แป้นเทียว บรรลุแล้ว ซึ่งพระอรหัต กับ ด้วยปฏิสัมภิทา ท. ลงแล้ว จากไม้แป้น มาแล้ว สู่สํานัก ของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ด้วยอันตั้งไว้เฉพาะแห่งองค์ห้า ทูลขอแล้ว ซึ่งการบวช กะพระศาสดา ฯ ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ทรงเหยียดออกแล้ ว ซึ่งพระหัตถ์เบื้องขวา ตรัสแล้วว่า อ. เธอ เป็นภิกษุ เป็น จงมา ดังนี้ กะบุตรของเศรษฐีนั้น ฯ อ. บุตรของเศรษฐีนั้น เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งบริขารแปด เป็นราวกะว่าพระเถระผู้มีพรรษาหกสิบ ได้เป็นแล้ว ในขณะนั้นนั่นเทียว ฯ ครั้งนั้น อ. ภิกษุ ท. ถามแล้ว ซึ่งภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้นว่า ดูก่อนอุคคเสน ผู้มีอายุ ชื่อ อ. ความกลัว ไม่ได้มีแล้ว แก่ท่าน ผู้ข้ามลงอยู่ จากที่สุด แห่งไม้แป้น อันมีศอกหกสิบเป็นประมาณ หรือ ดังนี้, ครั้นเมื่อคําว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ. ความกลัว ย่อมไม่มี แก่กระผม ดังนี้ อันภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้น กล่าวแล้ว, กราบทูลแล้ว แก่พระศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ภิกษุชื่อว่าอุคคเสน ย่อมกล่าวว่า อ. กระผม ย่อมไม่กลัว ดังนี้, อ. ภิกษุชื่อว่าอุคคเสนนั้น กล่าวแล้ว ซึ่งคํา อันไม่มีแล้ว ย่อมพยากรณ์ ซึ่งพระอรหัตผลอันบุคคลพึงรู้ทั่ว ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. ภิกษุ ท. ผู้มีสังโยชน์อันตัดแล้ว ผู้เช่นกับ ด้วยอุคคเสน ผู้เป็นบุตร ของเรา ย่อมไม่กลัว, ย่อมไม่สะดุ้ง ดังนี้ ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา นี้ ในพราหมณวรรคว่า

อ. บุคคล ใด แล ตัดแล้ว ซึ่งสังโยชน์ทั้งปวง ย่อมไม่สะดุ้งรอบ, อ. เรา
ย่อมเรียก ซึ่งบุคคล ผู้ไปล่วงซึ่งกิเลสเป็นเครื่องข้อง ผู้พรากแล้ว (จาก
สังโยชน์) นั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ดังนี้ ฯ

ในวันหนึ่งอีก อ. ภิกษุ ท. ยังวาจาเป็นเครื่องกล่าวว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ. อะไร หนอ แล เป็นเหตุแห่งการเที่ยวไป กับ ด้วยนักฟ้อน ท. เพราะอาศัย ซึ่งธิดาของนักฟ้อนแห่งภิกษุ ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยอุปนิสัยแห่งพระอรหัต อย่างนี้ ย่อมเป็น, อ. อะไร เป็นเหตุแห่งอุปนิสัยแห่งพระอรหัต ย่อมเป็น ดังนี้ ให้ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ในโรงเป็นที่กล่าวกับเป็นที่แสดงซึ่งธรรม ฯ อ. พระศาสดา เสด็จมาแล้ว ตรัสถามแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. เป็นผู้นั่งพร้อมกันแล้ว ด้วยวาจาเป็นเครื่องกล่าว อะไร หนอ ย่อมมี ในกาลนี้ ดังนี้, ครั้นเมื่อคําว่า อ. ข้าพระองค์ ท. เป็นผู้นั่งพร้อมกันแล้ว ด้วยวาจาเป็นเครื่องกล่าว ชื่อ นี้ ย่อมมี ในกาลนี้ ดังนี้ อันภิกษุ ท. เหล่านั้น กราบทูลแล้ว, ตรัสแล้วว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เหตุนั่น แม้ทั้งสอง อันอุคคเสนนี้นั่นเทียว กระทําแล้ว ดังนี้ ทรงนํามาแล้ว ซึ่งเรื่องอันเป็นไปล่วงแล้ว เพื่ออันประกาศ ซึ่งเนื้อความนั้น ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา ในอดีตกาล เมื่อประชาชนกําลังสร้างพระเจดีย์ทองเพื่อพระกัสสปทศพล พวกกุลบุตรชาวเมองพาราณสี บรรทุกของเคี้ยวของบริโภคจํานวนมากในยานน้อยทั้งหลาย เดินไปยังเจดียสถานด้วยตั้งใจว่า พวกเราจักกระทําหัตถกรรม พบพระเถระรูปหนึ่ง ซึ่งกําลังเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในระหว่างทางแล้ว ฯ ลำดับนั้น นางกุลธิดาคนหนึ่งมองดูพระเถระแล้วพูดกะสามีว่า นาย พระผู้เป็นเจ้าของพวกเราเข้ามาอยู่เพื่อบิณฑบาต อนึ่ง ของเคี้ยวของบริโภคของพวกเราในยานน้อย ก็มีเป็นอันมาก ท่านจงนําบาตรของพระผู้เป็นเจ้านั้นมา พวกเราจักถวายภิกษา ฯ สามีนําบาตรมาแล้ว ฯ ภรรยาบรรจุบาตรนั้นให้เต็มด้วยของเคี้ยวของบรโภคแล้ว ให้สามีวางลงในมือของพระเถระ, แม้ทั้งสองคนที่ทําความปรารถนาว่า ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้า พึงเป็นผู้มีส่วนแห่งธรรมอันท่านเห็นแล้วนั่นแล ฯ แม้พระเถระนั้น เป็นพระขีณาสพ เพราะฉะนั้น ท่านเมื่อเลงดู ก็ทราบว่าความปรารถนาของสองสามีภรรยานั้น จะสําเร็จได้ จึงได้ทําการแย้มแล้ว ฯ หญิงนั้น เห็นอาการนั้นเขาจึงพูดกะสามีว่า นาย พระคุณเจ้าของพวกเรา ย่อมทำการแย้ม ท่านคงจักเป็นเด็กนักฟ้อน ฯ ฝ่ายสามีของนางตอบว่า ก็จักเป็นอย่างนั้น นางผู้เจริญ ดังนี้แล้ว หลีกไป ฯ นี้เป็นบุรพกรรมของสองสามีภรรยานั้น ฯ

พวกเขาดำรงอยู่ในอัตภาพนั้นชั่วอายุแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลก เคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้ว, หญิงนั้นบังเกิดในเรือนนักฟ้อน (ฝ่าย) ชายบังเกิดในเรือนของเศรษฐีแล้ว ฯ พระอุคคเสนนั้น เพราะว่าตนให้คําตอบแก่ภรรยานั้นว่า จักเป็นอย่างนั้น นางผู้เจริญ จึงท่องเที่ยวไปกับพวกนักฟ้อน อาศัยบิณฑบาตที่ถวายแล้วแก่พระเถระขีณาสพ จึงบรรลุพระอรหัตแล้ว ฯ

ฝ่ายลูกสาวนักฟ้อนนั้นคิดว่า อันใดเป็นคติของสามีเรา อันนั้นเอง ก็เป็นคติแม้ของเรา ดังนี้แล้ว บวชในสํานักนางภิกษุณีทั้งหลาย ดํารงอยู่ในพระอรหัตแล้วแล ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

แปล โดยพยัญชนะ
(อญฺญตรกุลปุตฺต ภาค ๗ หน้า ๑๕ – ๑๖)

๑. อถ นํ สตฺถา อุปาสก ปุพฺเพปิ มยา อิตฺถิโย นาม นทีอาทิสทิสา ตาสุ ปณฺฑิเตน โกโธ น กาตพฺโพติ วุตฺตํ ตฺวํ ปน ภวปฏิจฺฉนฺนตฺตา น สลฺลกฺเขสีติ วตฺวา เตน ยาจิโต ชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา อุปาสก อิตฺถิยา หิ อติจารินีภาโว ทานํ เทนฺตสฺส มจฺเฉรํ อิธโลกปรโลเกสุ สตฺตานํ อกุสกมฺมํ วินาสนตฺเถน มลํ อวิชฺชา ปน สพฺพมลานํ อุตฺตมํ มลนฺติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

มลิตฺถิยา ทุจฺจริตํ             มจฺเฉรํ ททโต มลํ
มลา เว ปาปกา ธมฺมา       อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ
ตโต มลา มลตรํ              อวิชฺชา ปรมํ มลํ
เอตํ มลํ ปหนฺตฺวาน          นิมฺมลา โหถ ภิกฺขโวติ ฯ

ตตฺถ ทุจฺจริตนฺติ อติจาโร ฯ อติจารินิญฺหิ อิตฺถึ สามิโกปิ เคหา นีหรติ มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คจฺฉนฺตํ ตฺวํ กุลสฺส อคารวภูตา อกฺขีหิปิ น ทฏฺ พฺพาติ ตํ นีหรนฺติ สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ เตนสฺสา ทุจฺจริตํ มลนฺติ วุตฺตํ ฯ ททโตติ ทายกสฺส ฯ ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล อิมสฺมึ เขตฺเต สมฺปนฺเน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามีติ จินฺเตนฺตสฺส นิปฺผนฺเน สสฺเส มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ โส มจฺเฉรวเสน จาคจิตฺเต อวิรุหนฺเต มนุสฺสสมฺปตฺตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ นิพฺพานสมฺปตฺตินฺติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย น ลภติ เตน วุตฺตํ มจฺเฉรํ ททโต มลนฺติ ฯ อญฺเ สุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย ฯ ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลา ธมฺมา ปน อิธโลเก จ ปรโลเก จ มลเมว ฯ ตโตติ เหฐฏฺา วุตฺตมลโต ฯ มลตรนฺติ อติเรกมลํ โว กเถมีติ อตฺโถ ฯ อวิชฺชาติ อฏฺฐวตฺถุกํ อญฺญาณเมว ปรมํ มลํ ฯ ปหนฺตฺวานาติ เอตํ มลํ ชหิตฺวา ภิกฺขเว ตุมฺเห นิมฺมลา โหถาติ อตฺโถ ฯ

แปล โดยอรรถ
(จูฬสาริภิกฺขุ ภาค ๗ หน้า ๑๗)

๒. โส (จูฬสาริภิกฺขุ) กิร เอกทิวสํ เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ปณีตโภชนํ ลภิตฺวา อาทาย นิกฺขมนฺโต อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต อิทํ มยา เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ลทฺธํ ตุมฺเห อญฺญตฺถ เอวรูปํ โภชนํ น ลภิสฺสถ อิมํ ภุญฺชถ อหํ เต เวชฺชกมฺมํ นิจฺจกาลํ เอวรูปํ อาหารํ อาหริสฺสามีติ อาห ฯ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีภาโต ว ปกฺกามิ ฯ ภิกฺขู วิหารํ อาคนฺตฺวา สตฺถุ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ ฯ สตฺถา ภิกฺขเว อหิริโก นาม ปคพฺโภ กากสทิโส หุตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ตฺวา สุขํ ชีวติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ปน ทุกฺขํ ชีวตีติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ

สุชีวํ อหิริเกน                 กากสูเรน ธํสินา
ปกฺขนฺทินา ปคพฺเภน         สงฺกิลิฏฺเฐน ชีวิตํ
หิริมตา จ ทุชฺชีวํ              นิจฺจํ สุจิคเวสินา
อลีเนนาปคพฺเภน             สุทฺธาชีเวน ปสฺสตาติ ฯ

ตตฺถ อหิริเกนาติ ฉินฺนหิโรตฺตปฺปเกน ฯ เอวรูเปน หิ อมาตรเมว มาตา เมติ อปิตาทโย เอว ปิตา เมติอาทินา นเยน วตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ปติฏฺฐาย สุเขน ชีวิตุํ สกฺกา ฯ

เฉลย ประโยค ป.ธ. ๓

แปล โดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก อ. คําว่า ชื่อ อ. หญิง ท. เป็นผู้เช่นกับ ด้วยสถานที่มีแม่น้ำเป็นต้น ย่อมเป็น, อ. ความโกรธ อันบัณฑิต ไม่พึงกระทํา ในหญิง ท. เหล่านั้น ดังนี้ อันเรา กล่าวแล้ว แม้ในกาลก่อน, แต่ว่า อ. ท่าน ย่อมไม่กําหนด เพราะความที่แห่งตนเป็นผู้อันภพปกปิดแล้ว ดังนี้ กะกุลบุตรนั้น ผู้อันกุลบุตรนั้นทูลอ้อนวอนแล้ว ทรงยังชาดก ให้พิสดารแล้ว ตรัสแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก ก็ อ. ความเป็นแห่งหญิงผู้ประพฤติล่วงโดยปกติ เป็นมลทิน ของหญิง ย่อมเป็น, อ. ความตระหนี่ เป็นมลทิน ของบุคคล ผู้ให้อยู่ ซึ่งทาน ย่อมเป็น, อ. อกุศลกรรม เป็นมลทิน ของสัตว์ ท. ในโลกนี้และโลกอื่น ท. เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องยังสัตว์ ท. ให้พินาศ ย่อมเป็น, ส่วนว่า อ. อวิชชา เป็นมลทิน อันสูงสุด กว่ามลทิน ทั้งปวง ท. ย่อมเป็น ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว ซึ่งพระคาถา ท. เหล่านี้ว่า

อ. ความประพฤติชั่ว เป็นมลทิน ของหญิง ย่อมเป็น, อ. ความตระหนี่
เป็นมลทิน ของบุคคล ผู้ให้อยู่ ย่อมเป็น, อ. ธรรม ท. อันลามก
เป็นมลทินแล ในโลกนี้ด้วย ในโลกอื่นด้วย ย่อมเป็น, อ. เรา จะบอก
ซึ่งมลทินกว่า กว่ามลทินนั้น, อ. อวิชชา เป็นมลทิน อย่างยิ่ง
ย่อมเป็น, ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. ละขาดแล้ว ซึ่งมลทินนั่น เป็นผู้
มีมลทินออกแล้ว จงเป็น ดังนี้ ฯ

อ. ความประพฤติล่วง ชื่อว่า ทุจฺจริตํ ในพระคาถานั้น ฯ ก็ แม้ อ. สามี ย่อมนําออก ซึ่งหญิง ผู้ประพฤติล่วงโดยปกติ จากเรือน, อ. มารดาและบิดา ท. ย่อมนําออก ซึ่งหญิงนั้น ผู้ไปอยู่ สู่สํานัก ของมารดาและบิดา ท. ด้วยคําว่า อ. เธอ ผู้เป็นคนไม่เคารพต่อตระกูลเป็นแล้ว อันเรา ท. ไม่พึงเห็น แม้ด้วยนัยน์ตา ท. ดังนี้; อ. หญิงนั้น เป็นผู้มีที่พึ่งหามิได้ เป็น เที่ยวไปอยู่ ย่อมถึง ซึ่งความทุกข์ใหญ่; เพราะเหตุนั้น อ. ความประพฤติชั่ว แห่งหญิงนั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วว่า เป็นมลทิน ดังนี้ ฯ อ. อรรถว่า ของบุคคล ผู้ให้ ดังนี้ แห่งบทว่า ททโต ดังนี้ ฯ ก็ เมื่อบุคคลใด คิดอยู่ว่า ครั้นเมื่อนานี้ ถึงพร้อมแล้ว,อ. เรา จักถวาย ซึ่งภัต ท. มีสลากภัตเป็นต้น ดังนี้ ในกาลเป็นที่ไถซึ่งนา, ครั้นเมื่อข้าวกล้า สําเร็จแล้ว, อ. ความตระหนี่ เกิดขึ้นแล้ว ย่อมห้าม ซึ่งจิตอันประกอบพร้อมแล้วด้วยจาคะ, อ. บุคคลนั้น, ครั้นเมื่อจิตอันประกอบพร้อมแล้วด้วยจาคะ ไม่งอกงามอยู่ ด้วยอํานาจแห่งความตระหนี่, ย่อมไม่ได้ ซึ่งสมบัติ ท. สาม คือซึ่งสมบัติในมนุษย์ ซึ่งสมบัติอันเป็นทิพย์ ซึ่งสมบัติคือพระนิพพาน; เพราะเหตุนั้น อ.พระดํารัส ว่า มจฺเฉรํ ททโต มลํ ดังนี้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้ว ฯ อ. นัย นั่นนั่นเทียว ในบท ท. อันมีอย่างนี้เป็นรูป แม้เหล่าอื่น ฯ

อ. อรรถว่า ส่วนว่า อ. ธรรม ท. อันเป็นอกุศล เป็นมลทินนั่นเทียว ในโลกนี้ด้วย ในโลกอื่นด้วย ย่อมเป็น ดังนี้ แห่งหมวดสองแห่งบทว่า ปาปกา ธมฺมา ดังนี้ ฯ
อ. อรรถว่ า กว่ามลทินอันเรากล่าวแล้ ว ในหนหลัง ดังนี้ แห่งบทว่า ตโต ดังนี้ ฯ
อ. อรรถว่า อ. เรา จะบอก ซึ่งมลทินอันยิ่งกว่า แก่เธอ ท. ดังนี้ แห่งบทว่า มลตรํ ดังนี้ ฯ
อ.อรรถว่า อ. ความไม่รู้ อันมีวัตถุแปดนั่นเทียว เป็นมลทิน อย่างยิ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ แห่งบทว่า อวิชฺชา ดังนี้เป็นต้น ฯ
อ. อรรถว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ. เธอ ท. ละแล้ว ซึ่งมลทินนั่น เป็นผู้มีมลทินออกแล้ว จงเป็น ดังนี้ แห่งบทว่า ปหนฺตฺวาน ดังนี้เป็นต้น ฯ

แปล โดยอรรถ

๒. ดังได้สดับมา วันหนึ่ง พระจูฬสารีนั้นทําเวชกรรม ได้โภชนะอันประณีตแล้ว ถือออกไปอยู่ พบพระเถระในระหว่างทาง จึงเรียนว่า ท่านขอรับ กระผมทําเวชกรรมได้โภชนะนี้แล้ว ท่านจักไม่ได้โภชนะ เห็นปานนี้ในที่อื่น ขอท่านโปรดฉันโภชนะนี้ กระผมจักทําเวชกรรมแล้วนําอาหาร เห็นปานนี้มาเพื่อท่าน ตลอดกาลเป็นนิตย์ ฯ พระเถระฟังคําของเธอแล้ว ก็นิ่งเฉยเสีย หลีกไปแล้ว ฯ พวกภิกษุมาสู่วิหารแล้ว กราบทูล ความนั้น แด่พระบรมศาสดา ฯ

พระบรมศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขึ้นชื่อว่าบุคคลผู้ไม่มีหิริ ผู้คะนอง เป็นผู้เช่นกับกา ตั้งอยู่ในอเนสนา (การแสวงหาอันไม่สมควร) ๒๑ อย่าง ย่อมเป็นอยู่สบาย ส่วนบุคคลผู้สมบูรณ์หิริโอตตัปปะ ย่อมเป็นอยู่ลําบาก ดังนี้แล้ว ได้ทรงภาษิตพระคาถาเหล่านี้ว่า

บุคคลผู้ไม่มีหิริ กล้าเพียงดังกา มีปกติกําจัด (คุณผู้อื่น) มักแล่นไป
(เอาหน้า) ผู้คะนอง ผู้เศร้าหมอง เป็นอยู่ง่าย ฯ ส่วนบุคคลผู้มีหิริ
มีปกติแสวงหากรรมอันสะอาดเป็นนิตย์ ไม่หดหู่ ไม่คะนอง มีอาชีวะ
หมดจด เห็นอยู่ เป็นอยู่ยาก ฯ

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อหิริเกน คือ ผู้ขาดหิริโอตตัปปะ ฯ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้เห็นปานนั้น อาจเพื่ออันเรียกหญิงผู้มิใช่มารดานั่นแลว่า มารดาของเรา เรียกชายผู้มิใช่บิดาเป็นต้นนั่นแล โดยนัยเป็นต้นว่า บิดาของเรา ตั้งอยู่ในอเนสนา (การแสวงหาอันไม่สมควร) ๒๑ อย่าง เป็นอยู่โดยง่าย ฯ

ประโยค ป.ธ.๓

The post ประโยค ป.ธ.๓ วิชา แปลมคธเป็นไทย first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ป.ธ.๓ วิชาบาลีไวยากรณ์

admin — Mon, 18 Nov 2024 08:05:46 +0000

พ.ศ.๒๕๗๐ พ.ศ.๒๕๖๖ พ.ศ.๒๕๖๒ พ.ศ.๒๕๕๘

๑. สระกับพยัญชนะในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ และต่างกันอย่างไร ฯ ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ”เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุหรือลหุ ฯ

ตอบ : ในบาลีภาษา สระมี ๘ ตัว พยัญชนะ มี ๓๓ ตัว ฯ
และต่างกันอย่างนี้ คือ สระออกเสียงได้ตามลําพังตนเอง และทําพยัญชนะให้ออกเสียงได้ ส่วนพยัญชนะ ต้องอาศัยสระ จึงจะออกเสียงได้ ฯ
ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ” เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุ หรือลหุ ดังนี้
มจฺ    เป็น ครุ
จุ      เป็น ลหุ
โน    เป็น ครุ
ป     เป็น ลหุ
ทํ     เป็น ครุ ฯ

๒. ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมา ประกอบด้วย ฯ จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นนี้ คือ ถ้า อิ เอ โอ อุ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ยกตัวอย่าง ปฏิสณฺฐารวุตฺติ-อสฺส เป็น ปฏิสณฺฐารวุตฺยสฺส, แปลง เอ เป็น ย ยกตัวอย่าง เต-อสฺส เป็น ตฺยสฺส, แปลง โอ เป็น ว ยกตัวอย่าง อถโข-อสฺส เป็น อถขฺวสฺส, แปลง อุ เป็น ว ยกตัวอย่าง พหุ-อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ ฯ
จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นอาเทสสระสนธิ ตัดเป็น จตูสุ-อริยสจฺเจสุ สระ อุ อยู่หน้า สระ อ อยู่หลัง แปลง อุ เป็น ว เป็น จตูสฺว ระหว่าง จตุสฺว กับ อริยสจฺเจสุ สระหน้าและสระหลังมีรูปเสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ที่ ว เสีย แล้วทีฆะสระหลังเป็น อา ต่อเป็น          จตูสฺวาริยสจฺเจสุ ฯ

๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
ก. ทิวส เป็นนามและลิงค์อะไร ฯ
ข. อติมุทุกา, เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
ค. เอกูนสตฺตติ และ ปญฺญาสโม แปลว่าอะไร ฯ เป็นสังขยาชนิดไหน ฯ
ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
ง. อิทานิ, อิธ แปลว่าอย่างไร ฯ สําเร็จรูปมาจากอะไร ฯ

ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
ก. ทิวส เป็นนามนาม เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ฯ
ข. อติมุทุกา และ เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส ฯ
ค. เอกูนสตฺตติ แปลว่า ๖๙ เป็นปกติสังขยา ปญฺญาสโม แปลว่า ที่ ๕๐
เป็นปูรณสังขยา ฯ
ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม เป็นได้ ๓ ลิงค์ ฯ
ง. อิทานิ แปลว่า ในกาลนี้, เดี๋ยวนี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ทานิ ปัจจัย ลบ
ม สําเร็จรูปเป็น อิทานิ
อิธ แปลว่า ใน-นี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ธ ปัจจัย ลบ ม สําเร็จรูปเป็น
อิธ ฯ

๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรืออกัมมธาตุ ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

ตอบ : ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุและอกัมมธาตุ ฯ
ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺย ฯ
หรือ เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต จ ธีตา จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตี ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
หรือ อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺติโย ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
หรือ อิตโร ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺ โต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
หรือ อิตเร ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

๕. ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและต่างกันอย่างไร ฯ นามคฺคหโณ (ทิวโส), อุคฺคหณํ ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู

ตอบ : ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและแตกต่างกัน ดังนี้
ที่เหมือนกัน คือ แบ่งเป็น ๓ ประเภท ได้แก่ กิตปัจจัย ๑ กิจจปัจจัย ๑ กิตกิจจปัจจัย ๑ และใช้ประกอบธาตุ
ส่วนที่ต่างกัน คือ ปัจจัยในนามกิตก์ ทำธาตุที่ประกอบนั้นให้เป็นสาธนะนั้น ๆ และใช้ในปฐมาวิภัตติ และจตุตถีวิภัตติได้บ้าง เช่น กรณํ ทายโก กาตุํ เป็นต้น
ส่วนปัจจัยในกิริยากิตก์นั้น ทําธาตุที่ประกอบให้เป็นกิริยา และเป็นเครื่องหมายให้รู้กาล และวาจกได้ เช่น คนฺตฺวา คจฺฉนฺโต นีหริยมาโน กรณียํ คนฺตพฺพํ เป็นต้น ฯ
นามคฺคหโณ (ทิวโส) ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า นามํ คณฺหาติ เอตฺถาติ นามคฺคหโณ (ทิวโส) ฯ
อุคฺคหณํ ลง ยุ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า อุคฺคหณํ อุคฺคหณํ ฯ

๖. สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ

ตอบ : สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันดังนี้
สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย อิติ ศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ขตฺติโย อหํ อิติ มาโน ขตฺติยมาโน มานะว่า (เราเป็น) กษัตริย์, สตฺโต อิติ สญฺญา สตฺตสญฺญา ความสําคัญว่าสัตว์
ส่วนอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ (เพื่อจะห้ามเนื้อความ อันอื่นเสีย) บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปโชโต ปญฺญาปโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส หรือปัญจมีตุลยาธิก-รณพหุพพิหิสมาส มีอสมาหารทวันทวสมาสเป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
อ.ทวัน.       วิ. มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร
ฉ.ตุล.         วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺส โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) หรือ
ปญฺ.ตุล.      วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺมา โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) ฯ

๗. โคตตตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค), คพฺภินี (เทวี), พาลฺยํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : โคตรตัทธิต มีปัจจัย ๘ ตัว ฯ คือ ณ, ณายน, ณาน, เณยฺย, ณิ, ณิก, ณว, เณร ฯ
โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุถุชฺชนสฺส สนฺตโก โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ฯ
คพฺภินี (เทวี) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า คพฺโภ อสฺสา อตฺถีติ คพฺภินี (เทวี) ฯ
พาลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

ประโยค ป.ธ. ๓

	เอก.	พหุ.
ป. ทุ.	สติมา สติมนฺตํ	สติมนฺตา สติมนฺโต สติมนฺเต สติมนฺโต

ฆ. อมฺห ศัพท์ เฉพาะฉัฏฐีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

	เอก.	พหุ.
ฉ.	มยฺหํ อมฺหํ มม มมํ เม	อมฺหากํ อสฺมากํ โน

ง. กึ ศัพท์ (ใคร, อะไร) คงเป็นรูป กึ อยู่แต่ในนปุงสกลิงค์ ปฐมาวิภัตติ และทุติยาวิภัตติ เอกวจนะเท่านั้น นอกนั้นแปลงเป็น ก แล้วแจกในไตรลิงค์ เหมือน ย ศัพท์ ฯ

๔. อุปฺปาทยึสุ เป็นวาจกอะไร ฯ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
ก. โสโก วา ภยํ วา ชายนฺติ ฯ
ข. เอวํ กนิฏฺเฐ น ตโย สมฺปตฺติโย ปฏฺิ ตา ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

ตอบ : อุปฺปาทยึสุ เป็นเหตุกัตตุวาจก ฯ
ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ อุ บทหน้า ปทฺ ธาตุ ในความถึง ลง ณฺย ปัจจัย ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ ลบ ณ เสีย เหลือไว้แต่ ย ลง อุํ อัชชัตตนีวิภัตติ แปลง อุํ เป็น อึสุ ฯ
ได้แก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ คือ
ก. แก้เป็น โสโก จ ภยํ จ ชายนฺติ หรือแก้เป็น โสโก วา ภยํ วา ชายติ ฯ
ข. แก้เป็น เอวํ กนิฏฺเฐน ติสฺโส สมฺปตฺติโย ปฏฺฐิตา ฯ
ค. แก้เป็น เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

๕. ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล), นหานํ (อุทกํ) และ อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส กิมานนฺโท” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ณฺวุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุริสํ ฆาเตตีติ ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) ฯ
นฺหานํ (อุทกํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า นฺหายติ เตนาติ นฺหานํ (อุทกํ) ฯ
อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส กิมานนฺโท” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง อ ปัจจัย หรือลง ณ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า อานนฺทนํ อานนฺโท ฯ
๖. บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้น สมาสไหนบ้าง เป็นนามล้วน ฯ สมาสไหนบ้าง เป็นคุณล้วน ฯ และสมาสไหนบ้าง เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ รชสฺสิโร (ราชา), โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้นนั้น
ทิคุสมาส และทวันทวสมาส เป็นนามล้วน
พหุพพิหิสมาส เป็นคุณล้วน
กัมมธารยสมาส ตัปปุริสสมาส และอัพยยีภาวสมาส เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ
รชสฺสิโร (ราชา) เป็นฉัฏฐีภินนาธิกรณพหุพพหิสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า รโช สิรสิ (สิรสฺมึ) ยสฺส โส รชสฺสิโร (ราชา) ฯ
โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นตติยาตัปปุริสสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า โสเกน อภิภูโต โสกาภิภูโต (ปุริโส) ฯ

๗. ปัจจัยในตัทธิตไหนบ้าง ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยาได้ ฯ จตุกฺกํ, ทิฏฺฐธมฺ-มิโก (อตฺโถ) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปัจจัยในตัทธิตที่ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยา มี ๓ ตัทธิต คือ
๑. ปัจจัยในปูรณตัทธิต ๕ ตัว คือ ติย ถ ม อี
๒. ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
๓. ธา ปัจจัย ในวิภาคตัทธิต
จตุกฺกํ ลง ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า จตฺตาริ ปริมาณานิ อสฺสาติ จตุกฺกํ ฯ
ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ทิฏฺฐธมฺเม ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

๑. สระในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จัดเป็นคู่ไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สระไหนเกิดใน ๒ ฐาน ฯ

ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ ตัว
คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
จัดเป็นคู่ไว้ ๓ คู่ คือ อ อา เรียกว่า อวณฺโณ อิ อี เรียกว่า อิวณฺโณ อุ อู เรียกว่า อุวณฺโณ ฯ
สระ เอ และ โอ ๒ ตัวนี้ เกิดใน ๒ ฐาน (คือ เอ เกิดที่คอและเพดาน เรียกว่า กณฺ ตาลุโช โอ เกิดที่คอและริมฝีปาก เรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช) ฯ

๒. สนธิกิริโยปกรณ์ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เสฺวทานิ, กิเมวิทํ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : สนธิกิริโยปกรณ์ มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงอักษรตัวใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
เสฺวทานิ ตัดเป็น เสฺว-อิทานิ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระเบื้องปลายบ้างก็ได้ คือลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิทานิ เสีย ต่อเป็น เสฺวทานิ ฯ
กิเมวิทํ ตัดเป็น กึ-เอว-อิทํ
ระหว่าง กึ-เอว สระอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น กิเมว
ระหว่าง กิเมว-อิทํ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ในที่สุดแห่งศัพท์ กิเมว ต่อเป็น กิเมวิทํ ฯ

๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
ก. คำว่า “ภควนฺตา ภควนฺโต” นั้น มีวิธีใช้ต่างกันอย่างไร ฯ
ข. ปาปิโย, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
ค. คำว่า “๕๙” และ “๙๕” ตรงกับศัพท์สังขยาว่าอย่างไร ฯ
ฆ. อยํ, เอกจฺโจ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ

ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
ก. ภควนฺตา ใช้เป็นทฺวิวจนะ สำหรับกล่าวถึงคน ๒ คน ส่วน ภควนฺโต ใช้เป็นพหุวจนะ สำหรับกล่าวถึงคนมากตั้งแต่ ๓ ขึ้นไป ฯ
ข. ปาปิโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นปกติ ฯ
ค. คำว่า ๕๙ ตรงกับศัพท์สังขยาว่า เอกูนสฏฺฐี , คำว่า ๙๕ ตรงกับ ศัพท์สังขยาว่า ปญฺจนวุติ ฯ
ฆ. อยํ เป็นนิยมวิเสสนสัพพนาม, เอกจฺโจ เป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็น ๓ คือ อุปสัค ๑ นิบาต ๑ ปัจจัย ๑ ฯ

๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรือเป็นอกัมมธาตุ ฯ จงแจก พุธฺ ธาตุ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ

ตอบ : ภิทฺ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุ และ อกัมมธาตุ (ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ ถ้าลง อ ปัจจัย ในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภินฺทติ แปลว่า ย่อมต่อย หรือย่อมทำลาย มุญฺจติ แปลว่า ย่อมปล่อย ถ้าลง ย ปัจจัย ในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภิชฺชติ แปลว่า ย่อมแตก มุจฺจติ แปลว่า ย่อมหลุด ย่อมพ้น) ฯ
แจก พุธฺ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

ปุริส.	เอก.	พหุ.
ป. ม. อุ.	พุชฺฌิสฺสติ พุชฺฌิสฺสสิ พุชฺฌิสฺสามิ	พุชฺฌิสฺสนฺติ พุชฺฌิสฺสถ พุชฺฌิสฺสาม

๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็นกี่พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ วรลาภี (ปุคฺคโล), ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็น ๓ พวก คือ
กิตปัจจัย อย่างนี้ อนฺต ตวนฺตุ ตาวี
กิจจปัจจัย อย่างนี้ อนีย ตพฺพ
กิตกิจจปัจจัย อย่างนี้ มาน ต ตูน ตฺวา ตฺวาน ฯ
วรลาภี (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ณี ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภติ สีเลนาติ วรลาภี (ปุคฺคโล)
หรือเป็น สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ
ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภิตุํ (ลทฺธุํ) สีลมสฺสาติ วรลาภี (ปุคฺคโล) ฯ
ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺมํ สุณนฺติ เอตฺถาติ ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) ฯ

๖. น บุพพบท กัมมธารยสมาส กับ น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อนจฺฉริโย (ปาสาโท), อตฺตทตฺโถ เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ต่างกันอย่างนี้ คือ
น บุพพบท กัมมธารยสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธนามนาม แปลว่า มิใช่ หรือ หามิได้ เช่น น พฺราหฺมโณ = อพฺราหฺมโณ (อยํ ชโน อ. ชนนี้) มิใช่พราหมณ์
ส่วน น บุพพบท พหุพพิหิสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธคุณนาม แปลว่า มี…หามิได้ หรือไม่มี เช่น นตฺถิ ตสฺส สโมติ อสโม (ภควา พระผู้มีพระภาคเจ้า) ไม่มีผู้เสมอ หรือหาผู้เสมอไม่มี ฯ
อนจฺฉริโย (ปาสาโท) เป็น น บุพพบท พหุพพหิสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า นตฺถิ ตสฺส อจฺฉริยนฺติ อนจฺฉริโย (ปาสาโท) ฯ
อตฺตทตฺโถ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺตโน อตฺโถ อตฺตทตฺโถ ฯ
๗. ตัทธิตโดยย่อ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ การุญฺญํ , ยสวา (ชโน), โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ตัทธิต โดยย่อแบ่งเป็น ๓ คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
การุญฺญฃํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า กรุณาย ภาโว การุญฺญฃํ ฯ
ยสวา (ชโน) ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ยโส อสฺส อตฺถีติ ยสวา (ชโน) ฯ
โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลง ม ปัจจัย ในปูรณตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า โสฬสนฺนํ ปูรโณ โสฬสโม (โกฏฺฐาโส)ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

๑. สระในภาษาบาลีมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าอย่างไร ฯ สระไหนมีเสียงเช่นไร ฯ

ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า นิสสัย ฯ
สระ ๓ ตัว คือ อ อิ อุ มีเสียงสั้น ชื่อรัสสะ เหมือนคำว่า อติ ครุ
สระ ๕ ตัว คือ อา อี อู เอ โอ มีเสียงยาว ชื่อทีฆะ เหมือนคำว่า ภาคี วธู เป็นต้น ฯ

๒. สนธิคืออะไร ฯ มีประโยชน์อย่างไร ฯ ยตฺรฏฺฐฃิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” และ สจาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : สนธิ คือ การต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ ฯ
มีประโยชน์อย่างนี้ คือ เพื่อย่นอักขระให้น้อยลง ๑ เพื่อเป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ ๑ เพื่อทำคำพูดให้สละสลวย ๑ ฯ
ยตฺรฏฺฐิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” เป็นสัญโญคพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ยตฺร-ฐิโต ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกัน ตามหลักแห่งการสังโยค คือ พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ในที่นี้ จึงซ้อน ฏ พยัญชนะที่ ๑ หน้า พยัญชนะที่ ๒ ต่อเป็น ยตฺรฏฺฐิโต ฯ
สจาหํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สเจ-อหํ
ระหว่าง สเจ-อหํ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ ลบสระหน้า คือ ลบสระ เอ ที่ สเจ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ เป็น อา ต่อเป็น สจาหํ ฯ

๓. ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ

ตอบ : ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มี ๑๗ ตัว คือ โต ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว ทา ทานิ รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ ฯ
ปัจจัยแต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติ ดังนี้ คือ
โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติ แปลว่า ข้าง เช่น ปุรโต ข้างหน้า ปจฺฉโต ข้างหลัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมายปัญจมีวิภัตติ แปลว่า แต่ เช่น ตโต แต่-นั้น อิโต แต่-นี้ เป็นต้น
ปัจจัยทั้งหลาย คือ ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ แปลตามสัตตมี เช่น ตตฺร ใน-นั้น อิธ ใน-นี้ เป็นต้น
ปัจจัยทั้งหลาย คือ ทา ทาน รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ลงในกาล เช่น ตทา ในกาลนั้น อิทานิ ในกาลนี้ เป็นต้น ฯ

๔. ในอาขยาต แบ่งกาลที่เป็นประธานไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยอะไร ฯ จงแจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ
ตอบ : ในอาขยาตแบ่งกาลที่เป็นประธานไว้ ๓ คือ กาลที่เกิดขึ้นจำเพาะหน้า เรียกว่าปัจจุบันกาล ๑ กาลล่วงแล้ว เรียกว่าอดีตกาล ๑ กาลยังไม่มาถึง เรียกว่าอนาคตกาล ๑ ฯ
จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยวิภัตติ ฯ
แจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

ปุริส.	เอก.	พหุ.
ป. ม. อุ.	พุชฺฌิสฺสติ พุชฺฌิสฺสสิ พุชฺฌิสฺสามิ	พุชฺฌิสฺสนฺติ พุชฺฌิสฺสถ พุชฺฌิสฺสาม

๕. กตญฺญู, ปารุปฺปนํ (วตฺถํ) และ วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : กตญฺญู เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ หรือเป็นกัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ หรือเป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ลง รู ปัจจัย ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
กัตตุรูป กัตตุสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาตีติ กตญฺญู
กัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาติ สีเลนาติ กตญฺญู
สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานิตุํ สีลมสฺสาติ กตญฺญู ฯ
ปารุปนํ (วตฺถํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปารุปติ เตนาติ ปารุปนํ (วตฺถํ) ฯ
วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง ณ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า วสนํ วาโส
หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสิตพฺพนฺติ วาโส
หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสยเตติ วาโส ฯ

๖. อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบด้วย ฯ ตโยชนวตฺถุ เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
ตอบ : อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างนี้ คือ มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปชฺโชโต ปญฺญาปชฺโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือ ปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
ตโยชนวตฺถุ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส มีอสมาหารทิคุสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
อ. ทิคุ. วิ. ตโย ชนา ตโยชนา
ฉ. ตัป. วิ. ตโยชนานํ วตฺถุ ตโยชนวตฺถุ ฯ

๗. ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปาสาทิโก (ภควา), ทุสฺสีลฺยํ , อตฺถิโก ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว ฯ
คือ วี ส สี อิก อี ร วนฺตุ มนฺตุ ณ ฯ
ปาสาทิโก (ภควา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปสาทํ ชเนตีติ ปาสาทิโก (ภควา) ฯ
ทุสฺสีลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสีลฺยํ ฯ
อตฺถิโก ลง อิก ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระราชา พระนามว่าพิมพิสาร ได้ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียง ของนายกุมภโฆสกะ นั้น ฯ ก็ อ.พระราชา นั้น เป็นผู้ทรงทราบซึ่งเสียงร้องของสัตว์ทั้งปวงโดยปกติได้เป็นแล้ว เพราะเหตุนั้น อ.พระราชานั้น ตรัสแล้วว่า อ.เสียง นั่น เป็นเสียง ของบุรุษ ผู้มีทรัพย์มาก ย่อมเป็นดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.นางสนมคนหนึ่ง ผู้ยืนแล้ว ในที่ใกล้ของพระราชา นั้น คิดแล้วว่า อ.พระราชา จักไม่ตรัส ซึ่งพระดำรัส ใด หรือ หรือว่าซึ่งพระดำรัส นั้น อ.อันอันเรา รู้ ซึ่งหตุ นี้๑ ย่อมควร ดังนี้ ส่งไปแล้วซึ่งบุรุษ คนหนึ่ง ด้วยคำ ว่า แน่ะพ่อ อ.ท่าน จงไป อ.ท่าน จงรู้ซึ่งบุรุษ นั่น ดังนี้ ฯ อ.บุรุษ นั้น ไปแล้ว โดยเร็ว เห็นแล้วซึ่งนายกุมภโฆสกะ นั้น มาแล้ว บอกแจ้งแล้วว่า อ.บุรุษ นั้น เป็นมนุษย์ผู้กำพร้า ผู้กระทำซึ่งการรับจ้าง ของนายจ้าง ท. คนหนึ่ง ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระราชาทรงสดับแล้ว ซึ่งคำ ของบุรุษ นั้น เป็นผู้นิ่ง เป็น ทรงสดับแล้ว ซึ่งเสียงของนายกุมภโฆสกะนั้น แม้ในวันที่สอง แม้ในวันที่สาม ตรัสแล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว ฯ อ.นางสนม แม้นั้น คิดแล้ว อย่างนั้นนั่นเทียว ส่งไปแล้ว (ซึ่งบุรุษ) บ่อย ๆ ครั้นเมื่อคำว่า อ.บุรุษ นั่น เป็นมนุษย์กำพร้า ย่อมเป็นดังนี้^๒ อันบุรุษนั้น กล่าวแล้ว คิดแล้วว่า อ.พระราชา แม้ทรงสดับแล้ว ซึ่งคำว่า อ.บุรุษ นั่น เป็นมนุษย์ผู้กำพร้า ย่อนเป็น ดังนี้ ย่อมไม่ทรงเชื่อย่อมตรัสว่า อ.เสียง นั่น เป็นเสียง ของบุรุษ ผู้มีทรัพย์มาก ย่อนเป็น ดังนี้ บ่อย ๆ ดังนี้ ฯ อ.นางสนม นั้น กราบทูลแล้วว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.หม่อมฉัน ได้อยู่ ซึ่งพันแห่งทรัพย์ พาเอาแล้วซึ่งธิดา ไปแล้ว ยังทรัพย์ นั่น จักให้เข้าไป สู่ราชตระกูล ดังนี้ กะพระราชา ฯ อ.พระราชา ทรงยังบุคคล ให้พระราชทานแล้ว ซึ่งพันแห่งทรัพย์ แก่นางสนม นั้น ฯ อ.นางสนม นั้น ถือเอาแล้ว ซึ่งพันแห่งทรัพย์ นั้น ยังธิดา ให้นุ่งแล้วซึ่งผ้า อันมีธาตุเศร้าหมอง ผืนหนึ่ง ออกไปแล้ว จากพระราชวัง กับด้วยธิดา นั้น เป็นผู้ราวกะว่าดำเนินไปแล้วสู่หนทางไปแล้ว สู่ถนนอันที่อยู่ของนายจ้าง เข้าไปแล้ว สู่เรือน หลังหนึ่ง กล่าวแล้วว่า ดูก่อนแม่ อ.รา ท. เป็นผู้ดำเนินไปแล้วสู่หนทาง เป็น พักผ่อนแล้ว ในเรือน นี้ สิ้นวันหนึ่งและวันสอง จักไป ดังนี้ ฯ อ.หญิงนั้น กล่าวแล้ว ว่า ดูก่อนแม่ อ.ประชุมแห่งมนุษย์ในเรือน ท. มาก มีอยู่ อันท่าน ท. ไม่อาจ เพื่ออันอยู่ในเรือน นี้ อ.เรือน ของนายกุมภโฆสกะ นั่น เป็นเรือนว่าง ย่อมเป็นอ.ท่าน ท. จงไป ในเรือน นั้น ดังนี้ ฯ

^๑ ในหนังสือธัมมปทัฏฐกถา ภาค ๒ บาลีว่า “อิมํ” แปลว่า “ซึ่งบุรุษนี้”
^๒อีกนัยหนึ่ง แปลเป็นประโยคลิงคัตถะว่า “อ.มนุษย์ผู้กำพร้า ดังนี้” ก็ได้

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. นางสนมนั้น ไปที่เรือนของกุมภโฆสกนั้นแล้ว กล่าวว่า นายจ๋า พวกเราเป็นคนเดินทาง จักขอพักอยู่ในเรือนนี้สักวัน ๒ วัน แม้ถูกเขาห้ามบ่อย ๆ แล้ว ก็พูดว่านายจ๋า พวกเราจักขอพักอยู่ชั่ววันนี้วันเดียวพอเช้าตรู่ก็จักไป ไม่ปรารถนาจะออกไปแล้ว ฯ นางพักอยู่ในเรือนของ- กุมภโฆสกนั้นนั่นแล วันรุ่งขึ้นในเวลาที่เขาจะไปป่าจึงพูดว่า นายจ๋าขอนายจงมอบค่าอาหารสำหรับนายไว้แล้วจึงค่อยไป ฉันจักจัดแจงหุงต้มไว้เพื่อนาย เมื่อเขากล่าวว่า อย่าเลย ฉันจักหุงต้มกินเองก็ได้ จึงรบเราบ่อย ๆ เข้า จนสำเร็จทำทรัพย์ที่เขาให้ให้เป็นสักว่าอันตนได้รับไว้แล้วทีเดียว ให้นำโภชนะและสิ่งต่าง ๆ มีข้าวสารที่บริสุทธิ์เป็นต้นมาจากร้านตลาด หุงข้าวสุกให้ละมุนละไมดีและปรุงแกงกับ ๒-๓ อย่างซึ่งมีรสอร่อย โดยเยี่ยงอย่างหุงต้มในราชสกุล ได้ให้แก่กุมภโฆสกผู้มากป่า ฯ ครั้งนั้นนางทราบเขาบริโภคอาหารนั้นแล้วถึงความเป็นผู้มีจิตอ่อนโยนลง จึงพูดว่า นายจ๋าพวกเราเป็นผู้เมื่อยล้าขอพักอยู่ในเรือนนี้แลสักวัน ๒ วันเถอะ ฯ เขารับคำว่า ได้จ้ะ ฯ ทีนั้นนางก็ปรุงอาหารที่เอร็ดอร่อยทั้งเวลาเย็นทั้งวันรุ่งขึ้นแล้วได้ให้แก่เขา ฯ และต่อมา นางรู้ว่าเขาเป็นผู้มีจิตอ่อนโยนแล้วก็วิงวอนอีกว่า นายจ๋าพวกเราจักอยู่ในเรือนนี้แลสัก ๒-๓ วัน ดังนี้แล้วอยู่ในเรือนนั้นใช้ศัสตราอันคมตัดฐานเตียงของเขาภายใต้แม่แคร่ในที่นั้น ๆ ฯ พอเมื่อเขามานั่งลงเท่านั้นเตียงก็ทรุดลงเบื้องล่าง ฯ เขากล่าวว่า ทำไมเตียงนี้จึงขาดไปอย่างนี้ ฯ นางสนมก็บอกว่า นายจ๋าฉันไม่อาจห้ามพวกเด็กหนุ่ม ๆ ได้ พวกเขามาประชุมเล่นกันในที่นี้นะซิ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖

แปลโดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖-๗)

๑. อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต อนฺตรวีถึ โอโลกยมาโน “อนาถปิณฺฑิกสฺส จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส วิสาขาย สุปฺปวาสายาติ เอเตสํ เคเห ภตฺตกิจฺจตฺถาย คจฺฉนฺเต อเนกสหสฺเส ภิกฺขู ทิสฺวา “กหํ อยฺยา คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา, “เทว อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห นิจฺจภตฺตสลากภตฺตคิลานภตฺตาทีนํ อตฺถาย เทวสิกํ เทฺว ภิกฺขุสหสฺสานิ คจฺฉนฺติ, จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส เคหํ ปญฺจสตา ภิกฺขู นิจฺจํ คจฺฉนฺติ, ตถา วิสาขาย, ตถา สุปฺปวาสายาติ วุตฺเต, สยํปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปฏฺฐหิตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ สหตฺถา ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา “ภนฺเต ปญฺจหิ เม ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ อาห ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสิ ฯ ราชา “ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต ปตฺตํ คเหตฺวา อิเม นาม ปริวิสนฺตูติ อวิจาเรตฺวา สตฺตาหํ สยเมว ปริวิสิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส วิกฺขิตฺโต ปปญฺจํ อกาสิ ฯ ราชกุเล จ นาม อนาณตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ ฯ ภิกฺขู “น มยํ อิธ ฐาตุํ สกฺขิสฺสามาติ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ราชา ทุติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ทุติยทิวเสปิ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ตติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ตทา อานนฺทตฺเถรํ เอกกเมว ฐเปตฺวา อวเสสา ปกฺกมึสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗-๘)

๒. ปุญฺญวนฺตา นาม การณวสิกา โหนฺติ กุลานํ ปสาทํ รกฺขนฺติ ฯ ตถาคตสฺส จ “สารีปุตฺตตฺเถโร มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ เทฺว อคฺคสาวกา, “เขมา อุปฺปลวณฺณาติ เทฺว อคฺคสาวิกา, อุปาสเกสุ “จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโกติ เทฺว อคฺคสาวกา, อุปาสิกาสุ “เวฬุกณฺฏกี นนฺทมาตา ขุชฺชุตฺตราติ เทฺว อคฺคสาวิกา; อิติ อิเม อฏฺฐ ชเน อาทึ กตฺวา ฐานนฺตรปฺปตฺตา สพฺเพปิ สาวกา เอกเทเสน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา มหาปุญฺญา อภินีหารสมฺปนฺนา ฯ

อานนฺทตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสปูริตปารมี อภินีหารสมฺปนฺโน มหาปุญฺโญ อตฺตโน การณวสิกตาย กุลสฺส ปสาทํ รกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ฯ ตํ เอกกเมว นิสีทาเปตฺวา ปริวิสึสุ ฯ ราชา ภิกฺขูนํ คตกาเล อาคนฺตฺวา ขาทนียโภชนียานิ ตเถว ฐิตานิ ทิสฺวา “กึ อยฺยา นาคมึสูติ ปุจฺฉิตฺวา “อานนฺทตฺเถโร เอกโก ว อาคโต เทวาติ สุตฺวา “อทฺธา เอตฺตกมฺเม เฉทนมกํสูติ ภิกฺขูนํ กุทฺโธ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา “ภนฺเต มยา ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ภิกฺขา ปฏิยตฺตา, อานนฺทตฺเถโร กิร เอกโก ว อาคโต, ปฏิยตฺตภิกฺขา ตเถว ฐิตา, ปญฺจสตา ภิกฺขู มม เคเห สญฺญํ น กรึสุ; กินฺนุ โข การณนฺติ อาห ฯ สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา “มหาราช มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, เตน น คตา ภวิสฺสนฺตีติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง อ.พระราชา ประทับยืนอยู่แล้ว ในเบื้องบนแห่งปราสาท ทรงแลดูอยู่ ซึ่งระหว่างแห่งถนน ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ผู้มีพันมิใช่หนึ่ง ผู้ไปอยู่ เพื่อประโยชน์แก่กิจด้วยภัต ในเรือนของชน ท. เหล่านั่น คือ ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตรัสถามแล้วว่า อ.พระผู้เป็นเจ้า ท. ย่อมไป ในที่ไหน ดังนี้, ครั้นเมื่อคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ อ.พันแห่งภิกษุ ท. สอง ย่อมไป ในเรือน ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ทุก ๆ วัน เพื่อประโยชน์ แก่ภัต ท. มีนิตยภัตและสลากภัตและคิลานภัตเป็นต้น, อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไปสู่เรือนของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ตลอดดกาลเป็นนิตย์, อ.เหมือนอย่างนั้นคือว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์^๑, อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์^๒ ดังนี้ อันราชบุรุษ ท. กราบทูลแล้ว, เป็นผู้ใคร่เพื่ออันบำรุงซึ่งหมู่แห่งภิกษุ แม้เอง เป็น เสด็จไปแล้ว สู่วิหาร ทรงนิมนต์แล้ว ซึ่งพระศาสดา กับ ด้วยพันแห่งภิกษุ ทรงถวายแล้ว ซึ่งทาน ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ ตลอดวันเจ็ด ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ในวัน ที่ ๗ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์ กับ ด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท. ห้า ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนืองนิตย์^๓ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ได้ทรงกระทำแล้ว ให้เป็นภาระ ของพระเถระชื่อว่าถานนท์ ฯ อ.พระราชา ไม่ทรงจัดการแล้วว่า ครั้นเมื่อหมู่แห่งภิกษุ มาแล้ว, อ.ชน ท. ชื่อ เหล่านี้ รับแล้ว ซึ่งบาตร จงอังคาส ดังนี้ ทรงอังคาสแล้ว เองนั่นเทียว ตลอดวันเจ็ด ทรงลืมแล้ว ได้ทรงกระทำแล้ว ซึ่งความเนิ่นช้า ในวันที่แปด ฯ ก็ อ.ชน ท. ผู้ อันพระราชาไม่ทรงบังคับแล้ว ชื่อ ในตระกูลของพระราชา ย่อมไม่ได้ เพื่ออันปูลาด ซึ่งอาสนะ ท.แล้ว จึงยังภิกษุ ท. ให้นั่งแล้ว จึงอังคาส ฯ อ.ภิกษุ ท. คิดแล้ว ว่า อ.เรา ท.จักไม่อาจ เพื่ออันดำรงอยู่ ในที่นี้ ดังนี้ เป็นผู้มาก เป็น หลีกไปแล้ว ฯ อ.พระราชา ทรงลืมแล้ว แม้ในวันที่สอง ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มาก หลีกไปแล้ว แม้ในวันที่สอง ฯ อ.พระราชา ทรงลืมเเล้ว แม้ในวันที่สาม ฯ ในกาลนั้น อ.ภิกษุ ท. ผู้เหลือลง เว้น ซึ่งพระเถระชื่อว่าอานนท์ ผู้ผู้เดียวนั่นเทียว หลีกไปแล้ว ฯ

^๑ หรือแปลว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์ เหมือนอย่างนั้น
^๒ หรือแปลว่า อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือนของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์ เหมือนอย่างนั้น
^๓หรือแปลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์ ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนื่องนิตย์กับ ด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท.ห้า ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ธรรรมดาภิกษุทั้งหลายผู้มีบุญ ย่อมเป็นผู้เป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ จึงรักษาความเลื่อมใสแห่งตระกูลทั้งหลายไว้ได้ ฯ ก็สาวกของพระตถาคต แม้ทั้งหมดผู้ใด้รับฐานันดรตั้งต้นแต่ชนทั้ง ๘ เหล่านี้ คือพระอัครสาวก ๒ องค์ คือพระสารีบุตรเถระพระมหาโมคคัลลานเถระ, พระอัครสาวิกา ๒ องค์ คือพระเถรีชื่อว่าเขมา พระเถรีชื่อว่าอุบลวรรณา, บรรดาอุบาสกทั้งหลาย อุบาสกผู้เป็นอัครสาวก ๒ คน คือ จิตตคฤหบดี หัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวี, บรรดาอุบาสิกาทั้งหลาย อุบาสิกา ผู้เป็นอัครสาวิภา ๒ คน คือมารดาของนันทมาณพชื่อเวฬุกัณฏกี อุบาสิกาชื่อว่า ขุชชุตตรา, เป็นผู้มีบุญมากสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เพราะความเป็นผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ โดยเอกเทศ ฯ

แม้พระอานนท์เถระผู้มีบารมีอันบำเพ็ญแล้วตั้งแสนกัป สมบูรณ์ด้วยอภินิหารมีบุญมาก เมื่อจะรักษาความเลื่อมใสของตระกูลจึงได้ยับยั้งอยู่ เพราะความที่ตนเป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ ฯ เหล่าราชบุรุษนิมนต์ท่านรูปเดียวเท่านั้นให้นั่งแล้วอังคาส ฯ พระราชาเสด็จมาในเวลาที่เหล่าภิกษุไปแล้ว ทอดพระเนตรเห็นของเคี้ยวและของฉันทั้งหลาย ตั้งอยู่อย่างนั้นเหละจึงตรัสถามว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมิได้มาหรือ ทรงสลับว่า พระอานทเถระมารูปเดียวเท่านั้น พระเจ้า ทรงพิโรธพระภิกษุทั้งหลายว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายได้ทำการตัดขาดจากเราเพียงเท่านี้เป็นแน่ จึงเสด็จไปสำนักพระบรมศาสดา กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้จัดแจงภิกษาไว้เพื่อภิกษุ ๕๐๐ รูป ทราบว่า พระอานนทเถระรูปเดียวเท่านั้นมา ภิกษาที่หม่อมฉันจัดแจงแล้ว ก็ตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ภิกษุ ๕๐๐ รูปไม่ได้ทำความสำคัญในตำหนักของข้าพระองค์ เรื่องอะไรกันหนอ ฯ พระบรมศาสดาไม่ตรัสโทษของภิกษุทั้งหลาย ตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร เหล่าสาวกของอาตมภาพไม่มีความคุ้นเคยกับมหาบพิตร เหล่าภิกษุคงจักไม่ได้ไปเพราะเหตุนั้น ดังนี้แล้วเมื่อจะทรงประกาศเหตุแห่งการไม่เข้าไปและเหตุแห่งการเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสพระสูตรนี้ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๖ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖๗-๖๘)

๑. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ วิสาขา มิคารมาตา พหุปุตฺตา โหติ พหุนตฺตา อโรคปุตฺตา อโรคนตฺตา อภิมงฺคลสมฺมตา ฯ ตาวตเกสุ ปุตฺตนตฺตสหสฺเสสุ เอโกปิ อนฺตรา มรณปฺปตฺโต นาม นาโหสิ ฯ สาวตฺถีวาสิโน มงฺคเลสุ ฉเณสุ วิสาขํ ปฐมํ นิมนฺเตตฺวา โภเชนฺติ ฯ อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส มหาชเน มณฺฑิตปฺปสาธิเต ธมฺมสฺสวนาย วิหารํ คจฺฉนฺเต, วิสาขาปิ นิมนฺติตฏฺฐาเน ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปสาเธตฺวา มหาชเนน สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา ทาสิยา อทาสิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ “เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิยํ อุสฺสโว โหติ, มนุสฺสา อลงฺกตปฏิยตฺตา อารามํ คจฺฉนฺติ ฯ วิสาขาปิ มิคารมาตา อลงฺกตปฏิยตฺตา วิหารํ คจฺฉติ ฯ อถโข วิสาขา มิคารมาตา อาภรณานิ มุญฺจิตฺวา อุตฺตราสงฺเค ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ทาสิยา อทาสิ “หนฺท เช อิมํ ภณฺฑิกํ คณฺหาหีติ ฯ สา กิร วิหารํ คจฺฉนฺตี “เอวรูปํ มหคฺฆํ ปสาธนํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาวปาทปฺปิฏฺฐึ อลงฺการํ อลงฺกริตฺวา วิหารํ ปวิสิตุํ อยุตฺตนฺติ ตํ มุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา อตฺตโน ปุญฺเญเนว นิพฺพตฺตาย ปญฺจหตฺถิตฺถามธราย ทาสิยา หตฺเถ อทาสิ ฯ สาเอว ตํ คณฺหิตุํ สกฺโกติ, เตน ตํ อาห “อมฺม อิมํ ปสาธนํ คณฺห, สตฺถุ สนฺติกา นิวตฺตนกาเล ปสาเธสฺสามิ นนฺติ ฯ ตํ ปน ทตฺวา ฆนมฏฺฐกํ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ อสฺโสสิ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖๘-๖๙)

๒. ธมฺมสฺสวนาวสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ ฯ สาปิสฺสา ทาสี ตํ ปสาธนํ ปมฺมุฏฺฐา ฯ ธมฺมํ สุตฺวา ปน ปกฺกนฺตาย ปริสาย, สเจ กิญฺจิ ปมฺมุฏฺฐํ โหติ, ตํ อานนฺทตฺเถโร ปฏิสาเมติ ฯ อิติ โส ตํ ทิวสํ มหาลตาปสาธนํ ทิสฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ “ภนฺเต วิสาขา ปสาธนํ ปมฺมุสฺสิตฺวา คตาติ ฯ “เอกมนฺเต ฐเปหิ อานนฺทาติ ฯ เถโร ตํ อุกฺขิปิตฺวา โสปาณปสฺเส ลคฺเคตฺวา ฐเปสิ ฯ วิสาขาปิ สุปฺปิยาย สทฺธึ “อาคนฺตุกคมิกคิลานาทีนํ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามีติ อนฺโตวิหาเร วิจริ ฯ ตา ปน อุปาสิกาโย อนฺโตวิหาเร ทิสฺวา สปฺปิมธุเตลาทีหิ อตฺถิกา ปกติยา ว ทหรา จ สามเณรา จ ถาลกาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ ฯ ตสฺมึปิ ทิวเส ตเถว กรึสุ ฯ วิสาขาปิ คิลาเน ทหเร จ สามเณเร จ โอโลเกตฺวา อญฺเญน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา วิหารุปจาเร ฐิตา “อมฺม ปสาธนํ อาหร, ปสาเธสฺสามีติ อาห ฯ ตสฺมึ ขเณ สา ทาสี ปมฺมุสฺสิตฺวา นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา “อยฺเย ปมฺมุฏฺฐมฺหีติ อาห ฯ “เตนหิ คนฺตฺวา คณฺหิตฺวา เอหิ ; สเจ ปน มยฺหํ อยฺเยน อานนฺทตฺเถเรน อุกฺขิปิตฺวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐปิตํ โหติ, มา อาหเรยฺยาสิ, อยฺยสฺเสว ตํ มยา ปริจฺจตฺตนฺติ ฯ ชานาติ กิร สา “มนุสฺสานํ ปมฺมุฏฺฐภณฺฑกํ เถโร ปฏิสาเมตีติ; ตสฺมา เอวมาห ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ก็ โดยสมัย นั้นแล อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา เป็นผู้มีลูกมาก เป็นผู้มีหลานมาก เป็นผู้มีลูกผู้มีโรคหามิได้ เป็นผู้มีหลานผู้มีโรคหามิได้ เป็นผู้อันบุคคลรู้พร้อมแล้วว่า เป็นมงคลยิ่ง ย่อมมี ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฯ อ.-ในพันแห่งลูกและหลาน ท. ผู้มีประมาณเพียงนั้นหนา -บุคคล แม้คนหนึ่ง ชื่อว่า เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความตาย ในระหว่าง ไม่ได้มีแล้ว ฯ อ.ชน ท. ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสาวัตถีโดยปกติ เชื้อเชิญแล้ว ซึ่งนางวิสาขา ก่อน ยังนางวิสาขา ย่อมให้บริโภค ในมหรสพ ท. อันเป็นมงคล ฯ ครั้งนั้น ครั้นเมื่อมหาชน ผู้อันบุคคลทั้งประดับแล้วทั้งตกแต่งแล้ว ไปอยู่ สู่วิหาร เพื่ออันฟังซึ่งซึ่งธรรม ในวันแห่งมหรสพ วันหนึ่ง, แม้ อ.นางวิสาขา บริโภคแล้ว ในที่แห่งตน อันบุคคล เชื่อเชิญแล้ว ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดา ไปแล้ว สู้วิหาร กับ ด้วยมหาชน เปลื้องแล้ว ซึ่งอาภรณ์ ท. ได้ได้แล้ว แก่ – อ.คำ ว่า ก็ โดยสมัย นั้นแล อ.มหรสพ ย่อมมี ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี, อ.มนุษย์ ท. ผู้อันบุคคลทั้งประดับแล้ว ทั้งตกแต่งแล้ว ย่อมไป สู่อาราม ฯ แม้ อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา ผู้อันบุคคล ทั้งประดับแล้วทั้งตกเต่งแล้ว ย่อมไป สู่วิหาร ฯครั้งนั้นแล อ.นางวิสาขา ผู้มิคารมารดา เปลื้องแล้ว ซึ่งอาภรณ์ ท. ผูกแล้วกระทำ ให้เป็นห่อมีภัณฑะ ที่ผ้าห่ม ได้ให้แล้ว แก่นางทาสี ด้วยคำ ว่า แน่ะสาวใช้ เอาเถิด อ.เจ้า จงถือเอา ซึ่งห่อมีภัณฑะ นี้ ดังนี้ ดังนี้ อันพระธรรมสังคาหกาจารย์ กล่าวเเล้ว หมายเอา ซึ่งนางทาสี ใด, – นางทาสี นั้น ฯ ได้ยินว่า อ.นางวิสาขา นั้น ไปอยู่ สู่วิหาร คิดแล้ว ว่า อ.อัน อันเรา ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับ อันมีค่ามาก อันมีอย่างนี้เป็นรูป กระทำ ให้เป็นเครื่องประดับอันอันเรา สวมแล้ว ที่ศีรษะ เพียงไรแต่หลังแห่งเท้า เข้าไป สู่วิหารไม่ควรแล้ว ดังนี้ เปลื้องแล้ว ซึ่งเครื่องประดับ นั้น กระทำแล้ว ให้เป็นห่อมีภัณฑะ ได้ให้แล้ว ในมือ ของนางทาสี ผู้ทรงไว้ซึ่งเรี่ยวแรงแห่งช้างห้า ผู้บังเกิดแล้ว ด้วยบุญของตนนั่นเทียว ฯ อ.นางทาสี นั้นนั่นเทียว ย่อมอาจเพื่ออันถือเอาซึ่งเครื่องประดับ นั้น, เพราะเหตุนั้น อ.นางวิสาขา กล่าวแล้วว่า แน่ะแม่ อ.เจ้า จงถือเอา ซึ่งเครื่องประดับ นี้, อ.เรา จักประดับ ซึ่งเครื่องประดับ นั้น ในกาลเป็นที่กลับ จากสำนัก ของพระศาสดา ดังนี้ กะนางทาสี นั้น ฯ ก็ อ.นางวิสาขา ครั้นให้แล้ว ซึ่งเครื่องประดับ นั้น ประดับแล้ว ซึ่งเครื่องประดับชื่อว่าฆนมัฏฐกะ เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ได้ฟังแล้ว ซึ่งธรรม ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ในที่สุดแห่งการฟังธรรม นางวิสาขา ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว ฯ ฝ่ายนางทาสีนั้นของนางวิสาขานั้นลืมเครื่องประดับนั้นแล้ว ฯ ก็เมื่อบริษัทฟังธรรมหลีกไปแล้ว ถ้าใครลืมของอะไรไว้ พระอานนทกระย่อมเก็บของนั้นไว้ ฯ เพราะเหตุดังนี้ ในวันนั้นท่านเห็นเครื่องมหาลดาปสาธน์แล้ว จึงกราบทูลแค่ พระบรมศาสดาว่า พระพุทธเจ้าข้า นางวิสาขาลืมเครื่องประดับไว้ไปแล้ว ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า จงเก็บไว้ในที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง อานนท์ ฯ พระเถระ ยกเครื่องประดับนั้นเก็บคล้องไว้ที่ข้างบันใด ฯ ฝ่ายนางวิชาขาเที่ยวเดินไปภายในวิหารกับนางสุปปิยา ด้วยตั้งใจว่า เราจักรู้สิ่งที่ควรทำแก่ภิกษุผู้จรมา ภิกษุผู้เตรียมตัวจะไปและภิกษุผู้อาพาธเป็นต้น ฯ ก็โดยปกติแล ภิกษุหนุ่มและสามเณรผู้ต้องการด้วยเนยใสน้ำผึ้งและน้ำมัน เป็นต้น เห็นอุบาสิกาเหล่านั้นในภายในวิหารแล้วย่อมถือภาชนะมีถาดเป็นต้น เดินเข้าไปหา ฯ ถึงในวันนั้นก็ทำแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน ฯ ฝ่ายนางวิสาขาตรวจดู ภิกษุหนุ่มและสามเณรผู้อาพาธแล้วก็ออกโดยประตูอื่น ยืนอยู่ที่ใกล้วิหารแล้วพูดว่า แม่จงเอาเครื่องประดับมาฉันจักแต่ง ฯ ในขณะนั้น หญิงคนใช้นั้นรู้ว่าตนลืมแล้วออกมา จึงตอบว่า ดิฉันลืม แม่เจ้า ฯ นางวิสาขา กล่าวว่า ถ้ากระนั้น เจ้าจงไปถือมา แต่ถ้า พระอานนทเถระผู้เป็นเจ้าของเรายกเก็บเอาไว้ในที่อื่น เจ้าอย่าพึงนำมา ฉันบริจาคเครื่องประดับนั้นแก่พระผู้เป็นเจ้า นั้นแล ฯ นัยว่า นางวิสาขานั้นย่อมรู้ว่า พระเถระ ย่อมเก็บสิ่งของที่พวกมนุษย์ลืมไว้ เพราะฉะนั้นจึงพูดอย่างนั้น ฯ

ประโยค ๑-๒

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒

แปลโดยพยัญชนะ :
(โกสมฺพิกวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๗-๕๘)

๑. อานนฺทตฺเถโร อนาถปิณฺฑิกาทีหิ เปสิตํ สาสนํ อาโรเจตฺวา “ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกปมุขา ปญฺจ อริยสาวกโกฏิโย ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสึสนฺตีติ อาห ฯ สตฺถา “เตนหิ คณฺหาหิ ปตฺตจีวรนฺติ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิ ฯ นาโค คนฺตฺวา มคฺเค ติริยํ อฏฺฐาสิ ฯ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ “กึ กโรติ ภนฺเตติ ฯ “ตุมฺหากํ ภิกฺขเว ภิกฺขํ ทาตุํ ปจฺจาสึสติ, ทีฆรตฺตํ โข ปนายํ มยฺหํ อุปการโก, นาสฺส จิตฺตํ โกเปตุํ วฏฺฏติ, นิวตฺตถ ภิกฺขเวติ ฯ สตฺถา ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺติ ฯ หตฺถีปิ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ปนสกทลิผลาทีนิ นานาผลานิ สํหริตฺวา ราสึ กตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขูนํ อทาสิ ฯ ปญฺจสตา ภิกฺขู สพฺพานิ เขเปตุํ นาสกฺขึสุ ฯ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา นิกฺขมิ ฯ นาโค ภิกฺขูนํ อนฺตรนฺตเรน คนฺตฺวา สตฺถุ ปุรโต ติริยํ อฏฺฐาสิ ฯ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ “กึ กโรติ ภนฺเตติ ฯ “อยํ ภิกฺขเว ตุมฺเห เปเสตฺวา มํ นิวตฺเตตีติ ฯ “เอวํ ภนฺเตติ ฯ “อาม ภิกฺขเวติ ฯ อถ นํ สตฺถา “ปาริเลยฺยก อิทํ มม อนิวตฺตคมนํ, ตว อิมินา อตฺตภาเวน ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลํ วา นตฺถิ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ ตํ สุตฺวา นาโค มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา โรทนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อคมาสิ ฯ โส หิ สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ ลภนฺโต เตเนว นิยาเมน ยาวชีวํ ปฏิชคฺเคยฺย ฯ

แปลโดยอรรถ :
(โกสมฺพิกวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๕๘-๕๙)

๒. สตฺถา ปน ตํ คามูปจารํ ปตฺวา “ปาริเลยฺยก อิโต ปฏฺฐาย ตว อภูมิ, มนุสฺสาวาโส สปริปนฺโถ, ติฏฺฐ ตฺวนฺติ อาห ฯ โส โรทมาโน ตตฺถ ฐตฺวา สตฺถริ จกฺขุปถํ วิชหนฺเต, หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สตฺถริ ปสาเทน ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน อจฺฉราสหสฺสมชฺเฌ นิพฺพตฺติ ฯ ปาริเลยฺยกเทวปุตฺโตเตฺววสฺส นามํ อโหสิ ฯ

โกสมฺพิกา ภิกฺขู “สตฺถา กิร สาวตฺถึ อาคโตติ สุตฺวา สตฺถารํ ขมาเปตุํ ตตฺถ อคมํสุ ฯ โกสลราชา “เต กิร โกสมฺพิกา ภณฺฑนการกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ สุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา “อหํ ภนฺเต เตสํ มม วิชิตํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ อาห ฯ “มหาราช สีลวนฺตา เต ภิกฺขู, เกวลํ อญฺญมญฺญํ วิวาเทน มม วจนํ น คณฺหึสุ; อิทานิ มํ ขมาเปตุํ อาคจฺฉนฺติ, อาคจฺฉนฺตุ มหาราชาติ ฯ อนาถปิณฺฑิโกปิ “ภนฺเต อหํ เตสํ วิหารํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามีติ วตฺวา ตเถว ภควตา ปฏิกฺขิตฺโต ตุณฺหี อโหสิ ฯ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺตานํ ปน เตสํ ภควา เอกมนฺเต วิวิตฺตํ การาเปตฺวา เสนาสนํ ทาเปสิ ฯ อญฺเญ ภิกฺขู เตหิ สทฺธึ เนว เอกโต นิสีทนฺติ น ติฏฺฐนฺติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระเถระชื่อว่าอานนท์ กราบทูลแจ้งแล้ว ซึ่งข่าวสาส์น อันอันชน ท. มีเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะเป็นต้น ส่งไปแล้ว^๑ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.โกฏิแห่งอริยสาวก ท. ๕ ผู้มีเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะเป็นประมุข ย่อมหวังเฉพาะ ซึ่งการเสด็มา แห่งพระองค์^๒ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดาตรัสแล้ว ว่า ถ้าอย่างนั้น อ.เธอ จงถือ ซึ่งบาตรและจีวร ดังนี้ ยังพระเถระให้ถือแล้ว ซึ่งบาตรและจีวร เสด็จออกแล้ว ฯ อ.ช้าง ไปแล้ว ได้ยืนแล้ว ขวางในหนทาง ฯ อ.ภิกษุ ท. เห็นแล้ว ซึ่งช้าง นั้น ทูลถามแล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ช้างนี้ ย่อมทำซึ่งอะไร ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ช้างนี้ ย่อมหวังเฉพาะ เพื่ออันถวาย ซึ่งภิกษาแก่เธอ ท. ก็ อ.ช้างนี้ เป็นผู้ทำซึ่งอุปการะ ย่อมเป็น แก่เรา สิ้นราตรีนาน แล อ.อันอันเรา ยังจิต ของช้างนั้น ให้กำเริบ ย่อมไม่ควร ดูก่อนภิกษุ ท. อ.เธอ ท.จงกลับ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ทรงพาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. เสด็จกลับแล้ว ฯ แม้ อ.ช้าง เข้าไปแล้ว สู่ชัฏแห่งป้า รวบรวมแล้ว ซึ่งผลไม้ต่าง ๆ ท. มีผลแห่งขนุนและกล้วยเป็นต้น ทำแล้ว ให้เป็นกอง ได้ถวายแล้ว แก่ภิกษุ ท. ในวันรุ่งขึ้น ฯ อ.ภิกษุ ท. ผู้มีร้อยเป็นประมาณ ไม่ได้อาจแล้ว เพื่ออันยังผลไม้ ท. ทั้งปวง ให้สิ้นไป ฯ อ.พระศาสดา ทรงถือแล้ว ซึ่งบาตและจีวร เสด็จออกแล้ว ในกาลเป็นที่สุดลงรอบแห่งกิจด้วยภัต ฯ อ.ช้าง ไปแล้ว โดยระหว่างและระหว่างแห่งภิกษุ ท. ได้ยืนแล้ว ขวาง ข้างพระพักตร์ ของพระศาสดา ฯ อ.ภิกษุ ท. เห็นแล้ว ซึ่งช้าง นั้น ทูลถามแล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. ช้างนี้ ย่อมทำ ซึ่งอะไร ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ช้างนี้ ส่งไปแล้ว ซึ่งเธอ ท. ยังเรา ย่อมให้กลับ ดังนี้ ฯ อ.ภิกษุ ท. กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.อย่างนี้ หรือ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนภิกษุ ท. เออ อ.อย่างนี้ ดังนี้ ฯ ครั้งนั้น อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนปาริเลยยกะ อ.การไป นี้ เป็นการไปอันไม่กลับแล้ว แห่งเรา ย่อมเป็น อ.ฌาน หรือ หรือว่า อ.วิปัสสนา หรือว่า อ.มรรคและผล ย่อมไม่มี แก่เจ้า โดยอัตภาพนี้ อ.เจ้า จงหยุด ดังนี้ กะช้างชื่อว่าปาริเลยยกะ นั้น ฯ อ.ช้าง ฟังแล้ว ซึ่งพระดำรัส นั้น ใส่เข้าแล้ว ซึ่งงวง ในปากร้องไห้อยู่ ได้ไปแล้ว ข้างหลัง ข้างหลัง ฯ ก็ อ.ช้าง นั้น เมื่อได้ เพื่ออันยังพระศาสดาให้เสด็จกลับ พึงปฏิบัติ สิ้นกาลกำหนดเพียงไรแห่งชีวิต โดยทำนองนั้นนั่นเทียว ฯ

^๑ส่วนที่แปลว่า ส่งมาแล้ว มุ่งเอาความหมาย
^๒ศัพท์ประเภทนี้เมื่อใช้ในความคารพ มีรูปเป็นพหูพจน์แต่แปลเป็นเอกพจน์

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ฝ่ายพระบรมศาสดาเสด็จถึงแดนบ้านนั้นแล้วตรัสว่า ปาริเลยยกะ จำเดิมแต่นี้ไปมิใช่ที่ของเจ้า เป็นที่อยู่ของหมู่มนุษย์มีอันตรายเบียดเบียนอยู่รอบข้าง เจ้าจงหยุดอยู่เถิด ฯ ช้างนั้นยืนร้องไห้อยู่ในที่นั้น เมื่อพระบรมศาสดาทรงละคลองจักษุไป มีหัวใจแตกสิ้นชีวิตแล้ว เพราะความเลื่อมใสในพระบรมศาสดา จึงบังเกิดในท่ามกลางนางอัปสรพันหนึ่งในวิมานทอง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ฯ เทพบุตรนั้นได้มีชื่อว่าปาริเลยยกเทพบุตรนั่นแล ฯ

ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีสดับว่า ได้ยินว่า พระบรมศาสดาเสด็จมาถึงกรุงสาวัตถีแล้วจึงได้ไป ณ ที่นั้น เพื่อจะกราบทูลขอขมาพระบรมศาสดา ฯ พระเจ้าโกศลทรงสดับว่า ได้ยินว่า พวกภิกษุชาวเมืองโกสัมพีผู้ก่อการแตกร้าวเหล่านั้นกำลังมา จึงเข้าไปเฝ้าพระบรมศาสดาทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจักไม่ยอมให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามายังแว่นแคว้นของหม่อมฉัน ฯ พระบรมศาสดาตรัสว่า มหาบพิตร ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีศีล (แต่)พวกเธอไม่เชื่อฟังคำของอาตมาเพราะวิวาทกันอย่างเดียว บัดนี้ พวกเธอกำลังมาเพื่อขอขมาอาตมา มหาบพิตร ขอให้พวกเธอ จงมาเถิด ฯ แม้ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ก็กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไม่ยอมให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามายังวิหาร ดังนี้ ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธอย่างนั้นเหมือนกัน จึงได้นิ่งแล้ว ฯ ก็เมื่อภิกษุเหล่านั้นถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงรับสั่งให้ทำที่สงัด ณ ส่วนข้างหนึ่งแล้วให้ประทานเสนาสนะแก่ภิกษุเหล่านั้น ฯ ภิกษุเหล่าอื่นไม่นั่งไม่ยืนร่วมกับภิกษุชาวกรุงโกสัมพีเหล่านั้นเลย ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๒ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๔๔-๑๔๕)

๑. สาวตฺถีวาสิโน หิ เทฺว กุลปุตฺตา สหายกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเม ปหาย สตฺถุ สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรํ ปุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนาธุรญฺจ คนฺถธุรญฺจ วิตฺถารโต สุตฺวา, เอโก ตาว “อหํ ภนฺเต มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต น สกฺขิสฺสามิ คนฺถธุรํ ปูเรตุํ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามีติ ยาว อรหตฺตา วิปสฺสนํ กถาเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ อิตโร ปน “อหํ คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามีติ อนุกฺกเมน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ธมฺมํ กเถติ, สรภญฺญํ ภณติ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจนฺโต วิจรติ, อฏฺฐารสนฺนํ มหาคณานํ อาจริโย อโหสิ ฯ ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อิตรสฺส เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา “สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ วทนฺติ ฯ เถโร “คจฺฉถ อาวุโส, มม วจเนน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อสีติมหาเถเร วนฺทถ, สหายกตฺเถรํปิ เม ‘อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วเทถาติ เปเสสิ ฯ เต วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารญฺเจว อสีติมหาเถเร จ วนฺทิตฺวา คนฺถิกตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา “ภนฺเต อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วทนฺติ ฯ อิตเรน จ ‘โก นาเมโสติ วุตฺเต “ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วทนฺติ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๑๔๕)

๒. เอวํ เถเร ปุนปฺปุนํ สาสนํ ปหิณนฺเต, โส ภิกฺขุ โถกํ กาลํ สหิตฺวา อปรภาเค สหิตุํ อสกฺโกนฺโต, “อมฺหากํ อาจริโย ตุมฺเห วนฺทตีติ วุตฺเต, “โก เอโสติ วตฺวา, “ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ ภนฺเตติ วุตฺเต, “กึ ปน ตุมฺเหหิ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตํ: กึ ทีฆนิกายาทีสุ อญฺญตโร นิกาโย, กึ ตีสุ ปิฏเกสุ เอกํ ปิฏกนฺติ วตฺวา, “จตุปฺปทิกํปิ คาถํ น ชานาติ, ปํสุกูลํ คเหตฺวา ปพฺพชิตกาเลเยว อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, พหู วต อนฺเตวาสิเก ลภิ, ตสฺส อาคตกาเล มยา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.กุลบุตร ท. สอง ผู้อยู่ในพระนครชื่อว่าสวัตถีโดยปกติ เป็นสหายกัน เป็น ไปแล้ว สู่วิหาร ฟังแล้ว ซึ่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ละแล้ว ซึ่งกาม ท. บวชถวายแล้ว ซึ่งอก ในพระศาสนาของพระศาสดา อยู่แล้ว ในสำนัก ของพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ ท. สิ้นปี ท. ห้า เข้าไปเฝ้าแล้ว ซึ่งพระศาสดา ทูลถามแล้ว ซึ่งธุระ ในพระศาสนา ฟังแล้ว ซึ่งวิปัสสนาธุระด้วย ซึ่งคันถธุระด้วย โดยพิสดาร อ.ภิกษุ รูปหนึ่ง กราบทูลแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.ข้าพระองค์ เป็นผู้บวชแล้ว เป็น ในกาลแห่งตนเป็นคนแก่ จักไม่อาจ เพื่ออันยังคันถธุระให้เต็ม แต่ว่า อ.ข้าพระองค์ ยังวิปัสสนาธุระ จักให้เต็ม ดังนี้ ก่อน ยังพระศาสดา ให้ตรัสบอกแล้ว ซึ่งวิปัสสนา เพียงไร แต่ความเป็นแห่งพระอรหันต์ พากเพียรอยู่พยายามอยู่ บรรลุแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระอรหันต์ กับ ด้วยปฏิสัมภิทา ท. ฯ ส่วนว่า อ.ภิกษุ นอกนี้ คิดแล้ว ว่า อ.เรา ยังคันถธุระ จักให้เต็ม ดังนี้ เรียนแล้วซึ่งพระพุทธพจน์ คือ ซึ่งหมวดแห่งปิฎกสามโดยลำดับ ย่อมกล่าว ซึ่งธรรม ย่อมสวด สวดด้วยเสียง ในที่แห่งตนทั้งไปแล้วทั้งไปแล้ว ย่อมเที่ยวบอกอยู่ซึ่งธรรม แก่ร้อยแห่งภิกษุ ท. เป็นอาจารย์ ของคณะใหญ่ ท. สิบแปด ได้เป็นแล้ว ฯ อ.ภิกษุ ท. เรียนแล้ว ซึ่งพระกัมมัฏฐาน ในสำนักของพระศาสดาไปแล้ว สู่ที่เป็นที่อยู่ แห่งพระถระ นอกนี้ ตั้งอยู่แล้ว ในโอวาท ของพระเถระนั้น บรรลุแล้ว ซึ่งความเป็นแห่งพระอรหันต์ ไหว้แล้ว ซึ่งพระถระ ย่อมกล่าวว่า อ.กระผม ท. เป็นผู้ใคร่เพื่ออันเห็น ซึ่งพระศาสดา ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระถระ ส่งไปแล้ว ด้วยคำ ว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อ.ท่าน ท. จงไป อ.ท่าน ท. ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา จงไหว้ ซึ่งพระถระผู้ใหญ่แปดสิบ ท. ตามคำของเรา อ.ท่าน ท. จงกล่าวว่า อ.อาจารย์ ของกระผม ท. ย่อมไหว้ ซึ่งท่าน ดังนี้ แม้กะพระเถระผู้เป็นสหาย ของเรา ดังนี้ ฯ อ.ภิกษุ ท. เหล่นั้น ไปแล้ว สู่วิหารถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดาด้วยนั่นเทียว ไหว้แล้ว ซึ่งพระเถระผู้ใหญ่แปดสิบ ท. ด้วย ไปแล้ว สู่สำนัก ของพระเถระผู้เรียนซึ่งคัมภีร์ ย่อมกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.อาจารย์ ของกระผม ท. ย่อมไหว้ ซึ่งท่าน ดังนี้ ฯ ก็ ครั้นเมื่อคำว่า อ.อาจารย์ ของท่านน ท. นั่น ชื่อว่าเป็นใคร ย่อมเป็น ดังนี้ อันพระเถระผู้เรียนซึ่งคัมภีร์ นอกนี้ กล่าวแล้ว อ.ภิกษุ ท. เหล่านั้น ย่อมกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ.อาจารย์ ของกระผม ท. นั่น เป็นภิกษุผู้เป็นสหาย ของท่าน ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. เมื่อพระเถระส่งข่าวเยี่ยมอย่างนี้เรื่อย ๆ อยู่ ภิกษุนั้นอดทนอยู่ได้สิ้นกาลเล็กน้อย ภายหลังไม่สามารถจะอดทนอยู่ได้ เมื่อพวกอาคันตุกภิกษุเรียนว่า ท่านอาจารย์ของพวกกระผมนมัสการใต้เท้า ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า อาจารย์ของพวกท่านนั่นเป็นใคร ฯ เมื่ออาคันตุกภิกษุทั้งหลายเรียนว่า เป็นภิกษุผู้เป็นสหายของใต้เท้า ขอรับ จึงกล่าวว่า ก็อะไรเล่า ที่พวกท่านเรียนในสำนักของภิกษุนั้น บรรดานิกายมีทีฆนิกายเป็นต้น นิกายใดนิกายหนึ่งหรือ หรือว่า บรรดาปิฎก ๓ ปิฎกหนึ่งหรือ ที่พวกท่านได้เรียนแล้วดังนี้แล้ว คิดว่า สหายของเราย่อมไม่รู้จักคาถาแม้ประกอบ ด้วย ๔ บท ถือบังสุกุลเข้าป่าตั้งแต่ในคราวบวชแล้วนั่นเอง ยังได้อันเตวาสิกมากมายหนอ ในกาลที่เธอมา เราควรถามปัญหาดู ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๑

แปลโดยพยัญชนะ :
(โสเรยฺยเถรตฺวตฺถุ ภาค ๒ หน้า ๘๑-๘๒)

๑. ชีวโกปิ โข โกมารภจฺโจ ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิ ฯ สตฺถา “นนุ ชีวก วิหาเร ภิกฺขุ อตฺถีติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ ฯ มหาปนฺถโก “นนุ ภนฺเต วิหาเร นตฺถิ ภิกฺขูติ อาห ฯ สตฺถา “อตฺถิ ชีวกาติ อาห ฯ ชีวโก “เตนหิ ภเณ คจฺฉ วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา ชานาหีติ ปุริสํ เปเสสิ ฯ ตสฺมึ ขเณ จูฬปนฺถโก “มยฺหํ ภาติโก ‘วิหาเร ภิกฺขู นตฺถีติ ภณติ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมสฺส ปกาเสสฺสามีติ สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูนญฺเญว ปูเรสิ: เอกจฺเจ ภิกฺขู จีวรกมฺมํ กโรนฺติ, เอกจฺเจ รชนกมฺมํ กโรนฺติ, เอกจฺเจ สชฺฌายํ กโรนฺติ; เอวํ อญฺญมญฺญํ อสทิสํ ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิ ฯ โส ปุริโส วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา “อยฺย สกลอมฺพวนํ ภิกฺขูหิ ปริปุณฺณนฺติ ชีวกสฺส อาโรเจสิ ฯ อถ สตฺถา ตํ ปุริสํ อาห “วิหารํ คนฺตฺวา ‘สตฺถา จูฬปนฺถกํ นาม ปกฺโกสตีติ วเทหีติ ฯ เตน คนฺตฺวา ตถา วุตฺเต, “อหํ จูฬปนฺถโก อหํ จูฬปนฺถโกติ มุขสหสฺสํ อุฏฺฐหิ ฯ โส ปุริโส ปุน คนฺตฺวา “สพฺเพปิ กิร ภนฺเต จูฬปนฺถกาเยว นามาติ อาห ฯ “เตนหิ คนฺตฺวา, โย ปฐมํ ‘อหํ จูฬปนฺถโกติ วทติ, ตํ หตฺเถ คณฺห, อวเสสา อนฺตรธายิสฺสนฺตีติ ฯ โส ตถา อกาสิ ฯ ตาวเทว สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู อนฺตรธายึสุ ฯ เถโร เตน ปุริเสน สทฺธึ อคมาสิ ฯ

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๓๕-๓๖)

๑. อถสฺส (ปณฺฑิตสามเณรสฺส) คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ ฯ โส “กินฺนุ โข การณนฺติ อุปธาเรนฺโต “ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามีติ นิวตฺโต, มยาปิ ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา, จตฺตาโร มหาราเช อามนฺเตตฺวา “วิหารสฺส อุปวเน วิจรนฺเต สกุเณ ปลาเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ คณฺหถาติ วตฺวา, จนฺทเทวปุตฺตํ “จนฺทมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหีติ, สุริยเทวปุตฺตํ “สุริยมณฺฑลํ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาหีติ วตฺวา, สยํ คนฺตฺวา อาวิญฺชนรชฺชุฏฺฐาเน อารกฺขํ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ ฯ วิหาเร ปุราณปณฺณสฺสาปิ สทฺโท นาโหสิ ฯ สามเณรสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ ฯ โส อนฺตราภตฺเตเยว อตฺตภาวํ สมฺมสิตฺวา ตีณิ ผลานิ ปาปุณิ ฯ เถโรปิ “สามเณโร วิหาเร นิสินฺโน, ตสฺส อุปกปฺปนกํ โภชนํ อสุกกุเล นาม สกฺกา ลทฺธุนฺติ เอกํ เปมคารวยุตฺตํ อุปฏฺฐากกุลํ อคมาสิ ฯ ตตฺถ จ มนุสฺสา ตํ ทิวสํ โรหิตมจฺเฉ ลภิตฺวา เถรสฺเสว อาคมนํ โอโลเกนฺตา นิสีทึสุ ฯ เต เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา “ภนฺเต ภทฺทกํ โว กตํ อิธาคจฺฉนฺเตหีติ อนฺโต ปเวเสตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา โรหิตมจฺฉรเสน ปิณฺฑปาตํ อทํสุ ฯ เถโร หรณาการํ ทสฺเสสิ ฯ มนุสฺสา “ปริภุญฺชถ ภนฺเต, หรณกภตฺตํปิ ลภิสฺสถาติ วตฺวา เถรสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปตฺตํ โรหิตมจฺฉรสโภชนสฺส ปูเรตฺวา อทํสุ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(ปณฺฑิตสามเณรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๓๖)

๒. เถโร “สามเณโร เม ฉาโตติ สีฆํ อคมาสิ ฯ สตฺถาปิ ตํ ทิวสํ สกาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา “ปณฺฑิตสามเณโร อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ‘สมณธมฺมํ กริสฺสามีติ นิวตฺโต; นิปฺปชฺชิสฺสติ นุ โข อสฺส ปพฺพชิตกิจฺจนฺติ อุปธาเรนฺโต ติณฺณํ ผลานํ ปตฺตภาวํ ญตฺวา “อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ นตฺถีติ อาวชฺเชนฺโต “อตฺถีติ ทิสฺวา “ปุเรภตฺตเมว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ น สกฺขิสฺสตีติ อุปธาเรนฺโต “สกฺขิสฺสตีติ อญฺญาสิ ฯ อถสฺส เอตทโหสิ “สารีปุตฺโต สามเณรสฺส ภตฺตมาทาย สีฆมาคจฺฉติ, อนฺตรายํปิสฺส กเรยฺย, ทฺวารโกฏฺฐเก อารกฺขํ คเหตฺวา นิสีทิสฺสามิ, อถ นํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิสฺสามิ, ตสฺมึ วิสฺสชฺชมาเน สามเณโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ ตโต คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา สมฺปตฺตํ เถรํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ ฯ ปุฏฺฐปญฺเห เถโร วิสฺสชฺเชสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้น อ. อาสนะ ของท้าวสักกะ แสดงแล้ว ซึ่งอาการอันร้อนด้วยเดชแห่งคุณ ของสามเณรชื่อว่าบัณฑิตนั้น ฯ อ. ท้าวสักกะนั้น ทรงใคร่ครวญอยู่ว่า อ. เหตุอะไรหนอแล จักมี ดังนี้ ทรงพระดำริแล้วว่า อ. สามเณรชื่อว่าบัณฑิต ให้แล้ว ซึ่งบาตรและจีวร แก่พระอุปัชฌาย์ กล่าวแล้วว่า อ. กระผมจักกระทำ ซึ่งสมณธรรม ดังนี้ กลับแล้ว อ. อัน แม้อันเรา ไปในที่นั้น ย่อมควร ดังนี้ ตรัสเรียกมาแล้ว ซึ่งท้าวมหาราช ท. ๔ ตรัสแล้วว่า อ. ท่าน ท. ยังนก ท. ตัวบินเที่ยวไปอยู่ ในที่ใกล้แห่งป่า แห่งวิหาร ให้หนีไปแล้ว จงถือเอา ซึ่งการอารักขา โดยรอบ ดังนี้ ตรัสแล้ว กะเทพบุตรชื่อว่าจันทะว่า อ. ท่าน คร่ามาแล้ว ซึ่งมณฑลแห่งพระจันทร์ จงยึดไว้ ดังนี้ ตรัสแล้ว กะเทพบุตรชื่อว่าสุริยะว่า อ. ท่าน คร่ามาแล้ว ซึ่งมณฑลแห่งพระอาทิตย์ จงยึดไว้ ดังนี้ ได้เสด็จไปแล้ว เอง ได้ทรงถือเอาแล้ว ซึ่งการอารักขา ในที่แห่งเชือกเป็นเครื่องชัก ประทับยืนอยู่แล้ว ฯ อ. เสียง แม้แห่งใบไม้เก่า ไม่ได้มีแล้ว ในวิหาร ฯ อ. จิต ของสามเณร เป็นธรรมชาติมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ได้เป็นแล้ว ฯ อ. สามเณรนั้น พิจารณาแล้ว ซึ่งอัตภาพ ในระหว่างแห่งภัตร นั่นเทียว บรรลุแล้ว ซึ่งผล ท. ๓ ฯ แม้ อ. พระเถระ คิดแล้วว่า อ. สามเณร นั่งแล้ว ในวิหาร อันเราอาจ เพื่ออันได้ ซึ่งโภชนะ อันเข้าไปสำเร็จ แก่สามณรนั้น ชื่อในตระกูลโน้น ดังนี้ ได้ไปแล้ว สู่ตระกูลแห่งอุปัฏฐาก อันประกอบแล้วด้วยความรักและความเคารพ ตระกูลหนึ่ง ฯ ก็ อ.มนุษย์ ท. ในตระกูลนั้น ได้แล้ว ซึ่งปลาตะเพียนแดง ท. ในวันนั้น นั่งแลดูอยู่แล้ว ซึ่งการมา แห่งพระเถระนั่นเทียว ฯ อ. ชน ท. เหล่านั้น เห็นแล้ว ซึ่งพระเกระ ผู้มาอยู่ กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมอันเจริญ อันท่าน ผู้มาอยู่ ในที่นี้ กระทำแล้ว ดังนี้ ยังพระถระให้เข้าไปแล้ว ในภายใน ถวายแล้ว ซึ่งวัตถุ ท. มีข้าวต้มและของอันบุคคลพึงเคี้ยวเป็นต้น ได้ถวายแล้ว ซึ่งบิณฑบาต ด้วยรสแห่งปลาตะเพียนแดง ฯ อ. พระเถระ แสดงแล้ว ซึ่งอาการคืออันนำไป ฯ อ. มนุษย์ ท. กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ก่นผู้เจริญ อ.ท่าน จงฉันเถิด อ. ท่าน จักได้ ซึ่งภัตรอันเป็นส่วนแห่งภิกษุผู้นำไป ดังนี้ ยังบาตร ให้เต็มแล้ว ด้วยโภชนะอันปรุงแล้วด้วยรสแห่งปลาตะเพียนแดง ได้ถวายแล้ว ในกาลเป็นที่สุดลงแห่งกิจด้วยภัตร แห่งพระเถระ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระเถระคิดว่า สามเณรของเราหิวแล้ว จึงได้รีบไป ฯ แม้พระบรมศาสดาก็ทรงเสวยแต่เช้าทีเดียวในวันนั้น เสด็จไปวิหาร ทรงใคร่ครวญว่า บัณฑิตสามณรให้บาตรและจีวรแก่พระอุปัชฌาย์ เรียนว่า กระผมจักทำสมณธรรมกลับไปแล้ว กิจแห่งบรรพชิตของเธอ จักสำเร็จหรือไม่ ทรงทราบว่า สามเณรบรรลุผล ๓ อย่างแล้ว จึงทรงพิจารณาว่า อุปนิสัยแห่งพระอรหัตจะมีหรือไม่มี ทรงเห็นว่า มีอยู่ ดังนี้แล้ว ทรงใคร่ครวญว่า สามเณรจักอาจเพื่อบรรลุพระอรหัตก่อนภัตรทีเดียว หรือจักไม่อาจ ได้ทรงทราบว่า จักอาจ ฯ ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความปริวิตกอย่างนี้ว่า สารีบุตรถือภัตรเพื่อสามเณรรีบมา รอจะพึงทำอันตรายแก่สามเณรนั้น ก็ได้ เราจักนั่งถือเอาอารักขาที่ซุ้มประตู เมื่อเป็นอย่างนั้น เราจักถามปัญหา ๔ ข้อกะเธอ เมื่อเธอแก้อยู่ สามเณรจักบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ดังนี้แล้ว จึงเสด็จไปจากวิหารนั้นประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตู ตรัสถามปัญหา ๔ ข้อกะพระเถระผู้มาถึงแล้ว ฯ พระเถระแก้ปัญหาอันพระบรมศาสดาตรัสถามแล้ว ฯ

ประโยค ๑-๒

๒. อาสนะในลำดับสุดท้ายของอาสนะในโรงฉันย่อมถึงพระราธะนั้น เธอจึงลำบากด้วยข้าวยาคูและภัตเป็นต้น ฯ พระเถระพาเธอหลีกจาริกไป แนะนำพร่ำสอนเธอเนือง ๆ ว่า เธอควรทำสิ่งนี้ เธอไม่ควรทำสิ่งนี้ ฯ พระราธะนั้นได้เป็นผู้ว่าง่าย เต็มใจรับคำสั่งสอน ดังนั้น จึงปฏิบัติตามคำที่พระเถระสั่งสอน โดยกาลไม่นานนัก ก็บรรลุอรหัตตผล ฯ พระเถระพาพระราธะนั้นไปยังสำนักพระบรมศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ฯ ลำดับนั้น พระบรมศาสดา ทรงกระทำปฏิสันถาร ตรัสกะพระสารีบุตรนั้นว่า สารีบุตร อันเตวาสิกของเธอเป็นผู้ว่าง่ายหรือหนอแล ฯ พระเถระ กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าข้า เธอเป็นผู้ว่าง่ายอย่างยิ่ง แม้เมื่อข้าพระองค์กล่าวชี้โทษอะไร ๆ เธอก็ไม่เคยโกรธ ฯ พระศาสดาตรัสว่า สารีบุตร เธอเมื่อได้สัทธิวิหาริกอย่างนี้ พึงรับได้ประมาณเท่าไร ฯ พระสารีบุตรกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงรับได้แม้จำนวนมากทีเดียว ฯ

ต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่า ทราบว่า พระสารีบุตรเถระเป็นผู้กตัญญูกตเวที ระลึกถึงอุปการะเพียงภิกษาทัพพีเดียวให้พราหมณ์ผู้ตกยากบวช แม้พระราธเถระ เป็นผู้อดทนต่อคำสอนได้พระอุปัชฌาย์ผู้อดทนต่อคำสอนเหมือนกัน ฯ พระบรมศาสดา ทรงสดับคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน พระสารีบุตรก็เป็นผู้กตัญญูกตเวทีเหมือนกัน ดังนี้ เพื่อประกาศความนั้น จึงตรัสอลีนจิตตชาดกนี้ ในทุกนิบาตอย่างพิสดาร ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗ (ครั้งที่ ๒)

แปลโดยพยัญชนะ :
(มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑๙-๒๐)

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕

แปล โดยพยัญชนะ :
(ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๔๑-๔๒)

๑. สาวตฺถิยํ หิ ฉตฺตปาณิ นาม อุปาสโก ติปิฏกธโร อนาคามี ฯ โส ปาโต ว อุโปสถิโก หุตฺวา สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ ฯ อนาคามิอริยสาวกานํ หิ สมาทานวเสน อุโปสถกมฺมํ นาม นตฺถิ ฯ

มคฺเคเนว เตสํ พฺรหฺมจริยญฺจ เอกภตฺติกญฺจ อาคตํ ฯ เตเนวาห “ฆฏิกาโร โข มหาราช กุมฺภกาโร เอกภตฺติโก พฺรหฺมจารี สีลวา กลฺยาณธมฺโมติ ฯ เอวํ อนาคามิโน ปกติยา ว เอกภตฺติกา จ พฺรหฺมจาริโน จ โหนฺติ ฯ โสปิ ตเถว อุโปสถิโก หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุณนฺโต นิสีทิ ฯ ตสฺมึ สมเย ราชา ปเสนทิโกสโล สตฺถุ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ ฯ อุปาสโก ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา “อุฏฺฐาตพฺพํ นุ โข, โนติ จินฺเตตฺวา “อหํ อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน, ตสฺส เม ปเทสราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐาตุํ น ยุตฺตํ; ราชา โข ปน เม อนุฏฺฐหนฺตสฺส กุชฺฌิสฺสติ, เอตสฺมึ กุชฺฌนฺเตปิ, เนว อุฏฺฐหิสฺสามิ; ราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐหนฺเตน หิ ราชา ครุกโต โหติ, โน สตฺถา; เนว อุฏฺฐหิสฺสามีติ น อุฏฺฐหิ ฯ ปณฺฑิตปุริสา จ นาม ครุตรานํ สนฺติเก นิสีทิตฺวา อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา น กุชฺฌนฺติ ฯ ราชา ปน ตํ อนุฏฺฐหนฺตํ ทิสฺวา กุปิตมานโส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(ฉตฺตปาณิอุปาสกวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๔๒-๔๓)

๒. สตฺถา กุปิตภาวํ ญตฺวา “มหาราช อยํ ฉตฺตปาณิ อุปาสโก ปณฺฑิโต ทิฏฺฐธมฺโม ติปิฏกธโร อตฺถานตฺถกุสโลติ อุปาสกสฺส คุณกถํ กเถสิ ฯ รญฺโญ ตสฺส คุณกถํ สุณนฺตสฺเสว จิตฺตํ มุทุกํ ชาตํ ฯ

อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต ฉตฺตปาณิอุปาสกํ กตภตฺตกิจฺจํ ฉตฺตมาทาย อุปาหนํ อารุยฺห ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปกฺโกสาเปสิ ฯ โส ฉตฺตุปาหนา อปเนตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ฯ อถ นํ ราชา อาห “โภ อุปาสก กินฺเต ฉตฺตุปาหนํ อปนีตนฺติ ฯ “ราชา ปกฺโกสตีติ สุตฺวา อาคโตมฺหีติ ฯ “อชฺช อมฺหากํ ราชภาโว ตุมฺเหหิ ญาโต ภวิสฺสตีติ ฯ “สทาปิ มยํ ตุมฺหากํ ราชภาวํ ชานามาติ ฯ “เอวํ, กสฺมา ปุริมทิวเส สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺโน มํ ทิสฺวา น อุฏฺฐหีติ ฯ “มหาราช อคฺคราชสฺส สนฺติเก นิสินฺโน ปเทสราชานํ ทิสฺวา อุฏฺฐหนฺโต สตฺถริ อคารโว ภเวยฺยํ; ตสฺมา น อุฏฺฐหินฺติ ฯ “โหตุ โภ, ติฏฺฐเตตํ, ตุมฺเห กิร ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานตฺถานํ กุสลา ติปิฏกธรา อมฺหากํ อนฺเตปุเร ธมฺมํ วาเจถาติ ฯ “น สกฺกา เทวาติ ฯ กึการณาติ ฯ ราชเคหํ นาม มหาสาวชฺชํ, ทุยุตฺตสุยุตฺตกานิ ครุกาเนตฺถ เทวาติ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ดังจะกล่าวโดยพิสดาร อ.อุบาสกชื่อว่าฉัตตปาณิ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งปิฎกสาม เป็นพระอนาคามี ย่อมเป็น ในพระนครชื่อว่าสาวัตถี ฯ อ.อุบาสกนั้น เป็นผู้รักษาซึ่งอุโบสถ เป็น ได้ไปแล้ว สู่ที่เป็นบำรุงของพระศาสดา ในเวลาเช้าเทียว ฯ ก็ ชื่อ อ.อุโบสถกรรม ด้วยสามารถแห่งการสมาทาน ย่อมไม่มี แก่อริยสาวกผู้อนาคามี ท. ฯ อ.พรหมจรรย์ด้วย อ.ความเป็นผู้มีภัตรหนเดียวด้วย มาแล้ว แก่อริยสาวกผู้อนาคามี ท. เหล่านั้น โดยมรรถนั่นเทียว ฯ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว อ.พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.บุคคลผู้กระทำซึ่งหม้อ ชื่อว่า ฆฏิการะแล เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติ เป็นผู้มีศีล เป็นผู้มีธรรมอันงาม ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ.พระอนาคามี ท. เป็นผู้มีภัตรหนเดียวด้วย เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยปกติด้วย ย่อมเป็น โดยปกติเทียว ด้วยประการฉะนี้ ฯ อ.อุบาสก ชื่อว่าฉัตตปาณิแม้นั้น เป็นผู้รักษาซึ่งอุโบสถ โดยประการนั้นนั่นเทียว เป็น เข้าไปเฝ้าแล้วซึ่งพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่งฟังอยู่แล้วซึ่งวาจาเป็นเครื่องกล่าว ซึ่งธรรม ฯ ในสมัยนั้น อ.พระราชาพระนามว่า ปเสนทิโกศล ได้ เสด็จไปแล้ว สู่ที่เป็นที่บำรุงของพระศาสดา ฯ อ.อุบาสก เห็นแล้ว ซึ่ง พระราชานั้นผู้เสด็จมาอยู่ คิดแล้วว่า อันเราพึงลุกขึ้นหรือหนอแล หรือว่า อันเราพึงลุกขึ้น หามิได้ ดังนี้ ไม่ลุกขึ้นแล้วด้วยอันคิดว่า อ.เรา นั่ง แล้วในสำนักของพระราชาผู้เลิศ อ.อัน ๆ เรานั้นเห็น ซึ่งพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศ แล้วจึงลุกขึ้น ไม่ควรแล้ว อนึ่ง อ.พระราชาแล จักกริ้วต่อเราผู้ไม่ลุกขึ้นอยู่ ครั้นเมื่อพระราชานั่น แม้กริ้วอยู่ อ.เรา จักไม่ลุกขึ้นนั่นเทียว ด้วยว่า อ.พระราชา เป็นผู้อันเราผู้เห็นซึ่งพระราชาแล้วจึงลุกขึ้นอยู่ กระทำให้หนักแล้ว ย่อมเป็น อ.พระศาสดา เป็นผู้อันเราผู้ เห็นซึ่งพระราชาแล้วจึงลุกขึ้นอยู่ กระทำให้หนักแล้ว ย่อมเป็น หามิได้ อ.เรา จักไม่ลุกขึ้นนั่นเทียว ดังนี้ ฯ ก็ชื่อ อ.บุรุษผู้เป็นบัณฑิต ท. เห็นแล้วซึ่งบุคคลผู้นั่น ในสำนักของบุคคล ท. ผู้หนักกว่าแล้วจึงไม่ลุกขึ้นอยู่ย่อมไม่โกรธ ฯ ก็ อ.พระราชาเห็นแล้ว ซึ่งอุบาสกนั้นผู้ไม่ลุกขึ้นอยู่ เป็นผู้มีใจกำเริบแล้ว เป็น ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ประทับนั่งแล้ว ณ ที่สุดข้างหนึ่ง ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. พระบรมศาสดา ทรงทราบ (ว่า) พระราชาทรงกริ้ว จึงตรัสคุณกถาของอุบาสกว่า มหาบพิตร ฉัตตปาณิอุบาสกนี้เป็นบัณฑิต เห็นธรรม ทรงพระไตรปิฎกฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ฯ เมื่อพระราชา สดับคุณกถาของอุบาสกนั้นเทียว พระทัยก็อ่อนลงแล้ว ฯ

ครั้นภายหลัง วันหนึ่ง พระราชาประทับอยู่เบื้องบนปราสาททอดพระเนตรเห็นฉัตตปาณิอุบาสก ผู้รับประทานอาหารแล้ว กั้นร่ม สวมรองเท้าเดินไปทางพระลานหลวง ทรงรับสั่งให้เรียกมา ฯ อุบาสกนั้น เก็บร่มและรองเท้าแล้วเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่อันสมควรส่วนหนึ่ง ฯ ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามเขาว่า อุบาสกผู้เจริญ เพราะเหตุไร เธอจึงเก็บร่ม และรองเท้าเสียเล่า ฯ เขากราบทูลว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ได้ฟังคำว่า พระราชา ตรัสเรียกหา จึงมาแล้ว ฯ พระราชาตรัสว่า พวกเธอ (เพิ่ง) จักรู้ความที่เราเป็นพระราชาในวันนี้หรือ ฯ เขากราบทูลว่า พวกข้าพระองค์ทราบความที่พระองค์เป็นพระราชา แม้ในกาลทุกเมื่อ ฯ พระราชาตรัสถามว่า เมื่อเป็นอย่างนี้ เพราะเหตุไรในวันก่อน เธอนั่งในสำนักของพระบรมศาสดา เห็นเราแล้ว จึงไม่ลุกขึ้น ฯ เขากราบทูลว่า ขอเดชะมหาราชเจ้า ข้าพระองค์นั่งอยู่ในสำนักของพระราชาผู้เลิศ เห็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศแล้วเมื่อลุกขึ้น (แสดงความเคารพ) จะพึงเป็นผู้ไม่มีความเคารพในพระบรมศาสดา เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ลุกขึ้น ฯ พระราชาตรัสว่า ช่างเถิดพ่อมหาจำเริญ เรื่องนี้ จงหยุดไว้ (แค่นี้) ทราบว่า เธอเป็นผู้ฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ทั้งที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ ทรงพระไตรปิฎก ขอจงบอกธรรมแก่พวกเราภายในบุรีเถิด ฯ เขาทูลว่า ข้าพระองค์ไม่อาจ พระพุทธเจ้าข้า ฯ ตรัสถามว่า เพราะเหตุไร ฯ เขา กราบทูลว่า ธรรมดาวังหลวงมีโทษมาก ในวันหลวงนี้ กิจที่ประกอบผิดและชอบ เป็นเรื่องที่หนัก พระพุทธเจ้าข้า ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๘-๙)

๑.สตฺถา ภิกฺขูนํ โทสํ อวตฺวา “มหาราช มม สาวกานํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, เตน น คตา ภวิสฺสนฺตีติ วตฺวา กุลานํ อนุปคมนการณญฺจ อุปคมนการณญฺจ ปกาเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ สุตฺตมาห

“นวหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปคนฺตุํ อุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปนิสีทิตุํ ฯ กตเมหิ นวหิ มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, มนาเปน อภิวาเทนฺติ, มนาเปน อาสนํ เทนฺติ, สนฺตมสฺส น ปริคุยฺหนฺติ, พหุกมฺหิ พหุกํ เทนฺติ, ปณีตมฺหิ ปณีตํ เทนฺติ, สกฺกจฺจํ เทนฺติ โน อสกฺกจฺจํ, อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนาย, ภาสนฺตสฺส รญฺชิยนฺติ ฯ อิเมหิ โข ภิกฺขเว นวหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กุลํ อนุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปคนฺตุํ อุปคนฺตฺวา จ อลํ อุปนิสีทิตุนฺติ ฯ

“อิติ โข มหาราช มม สาวกา ตุมฺหากํ สนฺติกา วิสฺสาสํ อลภนฺตา น คตา ภวิสฺสนฺติ: โปราณกปณฺฑิตา หิ อวิสฺสาสนียฏฺฐาเน สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐิยมานาปิ มรณนฺติกํ เวทนํ ปตฺวา วิสฺสาสิกฏฺฐานเมว คมึสูติ, “กทา ภนฺเตติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อตีตํ อาหริ ฯ

แปลโดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๑๑-๑๒)

๒. ราชา “ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ มยา วิสฺสาสํ กาตุํ วฏฺฏติ, กถนฺนุโข กริสฺสามีติ, “สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติธีตรํ เคเห กาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ สนฺเต, ทหรา จ สามเณรา จ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ญาติ ราชาติ มม สนฺติกํ วิสฺสฏฺฐา นิพทฺธํ อาคมิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา “เอกํ เม ธีตรํ เทนฺตูติ สากฺยานํ สนฺติกํ สาสนํ เปเสสิ, “กตรสกฺกสฺส ธีตาติ ปุจฺฉิตฺวา อาคจฺเฉยฺยาถาติ วตฺวา ทูเต อาณาเปสิ ฯ ทูตา คนฺตฺวา สากิเย ทาริกํ ยาจึสุ ฯ เต สนฺนิปติตฺวา “ปกฺขนฺตริโย ราชา; สเจ น ทสฺสาม, วินาเสสฺสติ โน; น โข ปน อมฺเหหิ กุเลน สทิโส; กินฺนุ โข กาตพฺพนฺติ จินฺตยึสุ ฯ มหานาโม “มม ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาตา วาสภขตฺติยา นาม ธีตา รูปโสภคฺคปฺปตฺตา อตฺถิ, ตํ ทสฺสามาติ วตฺวา ทูเต อาห “สาธุ รญฺโญ ทาริกํ ทสฺสามาติ ฯ “กสฺส ธีตาติ ฯ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จูฬปิตุ ปุตฺตสฺส มหานามสกฺกสฺส ธีตา วาสภขตฺติยา นามาติ ฯ เต คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ ฯ ราชา “ยทิ เอวํ สาธุ, สีฆํ อาเนถ; ขตฺติยา จ นาม พหุมายา ทาสีธีตรํปิ ปหิเณยฺยุํ, ปิตรา สทฺธึ เอกภาชเน ภุญฺชนฺตึ อาเนยฺยาถาติ เปเสสิ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ.พระศาสดา ไม่ตรัสแล้ว ซึ่งโทษ ของภิกษุ ท. ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.ความคุ้นเคยกับด้วยพระองค์ แห่งสาวก ท. ของอาตมภาพ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น อ.สาวก ท. ของอาตมภาพ จักเป็นผู้ไม่ไปแล้ว จักเป็น ดังนี้ เมื่อทรงประกาศ ซึ่งหตุแห่งการไม่เข้าไป สู่ตระกูล ท. ด้วย ซึ่งเหตุแห่งการเข้าไป สู่ตระกูล ท. ด้วย ตรัสเรียกมาแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ตรัสแล้ว ซึ่งพระสูตรนี้ ว่า

ดูก่อนภิกษุ ท. อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไป นั่งใกล้ด้วย ฯ อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่าไหน อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย ฯ (อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่านี้ อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย คือ) อ.ชน ท. ย่อมต้อนรับ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมกราบไหว้ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมถวายซึ่งอาสนะ ด้วยอาการอันยังใจให้เอิบอาบ ย่อมไม่ซ่อน ซึ่งวัตถุ อันมีอยู่ ต่อภิกษุนั้น ครั้นเมื่อวัตถุอันมาก มีอยู่ ย่อมถวาย ซึ่งวัตถุอันมาก ครั้นเมื่อวัตถุ อันประณีต มีอยู่ ย่อมถวายซึ่งวัตถุ อันประณีต ย่อมถวาย โดยเคารพ ย่อมไม่ถวาย โดยไม่เคารพ ย่อมเข้าไปนั่งใกล้ เพื่ออันฟังซึ่งธรรม เมื่อภิกษุ กล่าวอยู่(ซึ่งธรรม) ย่อมยินดี ฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อ.ตระกูล อันมาตามพร้อมแล้ว ด้วยองค์ ท. เก้า เหล่านี้แล อันภิกษุไม่เข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปด้วย ครั้นเข้าไปแล้ว ควรเพื่ออันเข้าไปนั่งใกล้ด้วย ดังนี้ ฯ

อ.พระศาสดา ตรัสแล้ว ว่า ดูก่อนมหาบพิตร อ.สาวก ท. ของอาตมภาพ ไม่ได้อยู่ ซึ่งความคุ้นเคย จากสำนัก ของพระองค์ จักเป็นผู้ไม่ไปแล้ว จักเป็น ด้วยประการฉะนี้แล จริงอยู่ อ.บัณฑิตผู้มีในกาลก่อน ท. แม้ผู้อันพระราชาทรงบำรุงอยู่โดยเคารพ ในที่อันมิใช่เป็นที่ตั้งแห่งความคุ้นเคย ถึงแล้วซึ่งเวทนาอันมีความตายเป็นที่สุด ไปแล้ว สู่ที่อันมีความคุ้นเคยนั่นเทียว ดังนี้ ผู้อันพระราชาทูลถามแล้ว ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.บัณฑิตผู้มีในกาลก่อน ท. ไปแล้ว สู่ที่แห่งบุคคลผู้มีความคุ้นเคยนั่นเทียว ในกาลไร ดังนี้ ทรงนำมาแล้วซึ่งเรื่องอันเป็นไปล่วงแล้ว ฯ

เฉลย แปล โดยอรรถ

๒. พระราชทรงดำริว่า เราควรที่จะทำความคุ้นเคยกับภิกษุสงฆ์เราจักทำอย่างไรหนอแล ดังนี้ จึงทรงดำริว่า เราควรทำพระธิดาแห่งพระญาติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้ไว้ในพระราชมณเฑียร เมื่อเป็นอย่างนั้น เหล่าภิกษุหนุ่มและสามณรทั้งหลาย ก็จักเป็นผู้คุ้นเคยแล้ว พากันมาสู่สำนักของเราเป็นนิตย์ ด้วยคิดกันว่า พระราชาทรงเป็นพระญาติ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดังนี้ แล้วจึงส่งพระราชสาส์น ไปยังราชสำนักของเจ้าศากยะทั้งหลาย ว่า ขอเจ้าศากยะทั้งหลาย จงประทานพระธิดาองค์หนึ่ง แก่หม่อมฉัน แล้วทรงรับสั่งบังคับทูตทั้งหลายว่า พวกท่าน พึงถามว่า เป็นพระธิดาของเจ้าศากยะองค์ไหนแล้ว (กลับ) มา ดังนี้ ฯ พวกทูตไปแล้ว ทูลขอเจ้าหญิง กะเจ้าศากยะทั้งหลาย ฯ เจ้าศากยะเหล่านั้น ประชุมกันแล้ว ทรงดำริกันว่า พระราชาเป็นฝักฝ่ายอื่น ถ้าว่าพวกเรา จักไม่ให้ ท้าวเธอก็จักทำพวกเราให้ฉิบหาย (พินาศ) แต่โดยตระกูล ท้าวเธอ ไม่เสมอกับพวกเราเลย พวกเราควรทำอย่างไรกันดี ฯ เจ้ามหานามะ ตรัสว่า ธิดาของหม่อมฉัน ชื่อว่าวาสภขัตติยา ผู้เกิด ในท้องของนางทาสี ถึงความเป็นธิดาผู้มีรูปโฉมงดงามยิ่งนัก มีอยู่ พวกเราจักให้นางนั้น ดังนี้แล้วจึงรับสั่งกะพวกทูตว่า ดีล่ะ พวกเรา จักถวายเจ้าหญิงแต่พระราชา ฯ พวกทูต ทูลถามว่า เจ้าหญิง เป็นพระธิดาของใคร ฯ เจ้าศากยะทั้งหลาย ตรัสว่า เป็นพระธิดาของเจ้ามหานามศากยราช ผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าอาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าวาสภขัตติยา ฯ ทูตเหล่านั้นจึงไปกราบทูลแด่พระราชา (ของตน) ฯ พระราชา ตรัสว่า ถ้าอย่างนั้นก็ดีล่ะ พวกท่านจงรีบนำมาเถิด ก็ธรรมดาว่าพวกกษัตริย์ มีเล่ห์กลมาก พึงส่งแม้ลูกสาวของนางทาสีมา (ก็ได้) พวกท่านพึงนำพระธิดาผู้เสวยอยู่ในภาชนะเดียวกันกับพระบิดามาเถิด ดังนี้แล้ว จึงส่งทูตทั้งหลายไป ฯ

ประโยค ๑-๒

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๖-๗-)

๑. อเถกทิวสํ ราชา อุปริปาสาเท ฐิโต อนฺตรวีถึ โอโลกยมาโน “อนาถปิณฺฑิกสฺส จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส วิสาขาย สุปฺปวาสายาติ เอเตสํ เคเห ภตฺตกิจฺจตฺถาย คจฺฉนฺเต อเนกสหสฺเส ภิกฺขู ทิสฺวา “กหํ อยฺยา คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา, “ เทว อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห นิจฺจภตฺตสลากภตฺต- คิลานภตฺตาทีนํ อตฺถาย เทวสิกํ เทฺว ภิกฺขุสหสฺสานิ คจฺฉนฺติ, จูฬอนาถปิณฺฑิกสฺส เคหํ ปญฺจสตา ภิกฺขู นิจฺจํ คจฺฉนฺติ, ตถา วิสาขาย, ตถา สุปฺปวาสายาติ วุตฺเต, สยํปิ ภิกฺขุสงฺฆํ อุปฏฺฐหิตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสน สทฺธึ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ สหตฺถา ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา “ภนฺเต ปญฺจหิ เม ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ อาห ฯ “มหาราช พุทฺธา นาม เอกฏฺฐาเน นิพทฺธํ ภิกฺขํ น คณฺหนฺติ, พหู พุทฺธานํ อาคมนํ ปจฺจาสึสนฺตีติ ฯ “เตนหิ เอกํ ภิกฺขุํ นิพทฺธํ เปเสถาติ ฯ สตฺถา อานนฺทตฺเถรสฺส ภารมกาสิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(วิฑูฑภวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗)

๒. ราชา “ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต ปตฺตํ คเหตฺวา อิเม นาม ปริวิสนฺตูติ อวิจาเรตฺวา สตฺตาหํ สยเมว ปริวิสิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส วิกฺขิตฺโต ปปญฺจํ อกาสิ ฯ ราชกุเล จ นาม อนาณตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ปริวิสิตุํ น ลภนฺติ ฯ ภิกฺขู “น มยํ อิธ ฐาตุํ สกฺขิสฺสามาติ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ราชา ทุติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ทุติยทิวเสปิ พหู ปกฺกมึสุ ฯ ตติยทิวเสปิ ปมชฺชิ ฯ ตทา อานนฺทตฺเถรํ เอกกเมว ฐเปตฺวา อวเสสา ปกฺกมึสุ ฯ

ปุญฺญวนฺตา นาม การณวสิกา โหนฺติ กุลานํ ปสาทํ รกฺขนฺติ ฯ ตถาคตสฺส จ “สารีปุตฺตตฺเถโร มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ เทฺว อคฺคสาวกา, “เขมา อุปฺปลวณฺณาติ เทฺว อคฺคสาวิกา, อุปาสเกสุ “จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโกติ เทฺว อคฺคสาวกา, อุปาสิกาสุ “เวฬุกณฺฏกี นนฺทมาตา ขุชฺชุตฺตราติ เทฺว อคฺคสาวิกา; อิติ อิเม อฏฺฐ ชเน อาทึ กตฺวา ฐานนฺตรปฺปตฺตา สพฺเพปิ สาวกา เอกเทเสน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา มหาปุญฺญา อภินีหารสมฺปนฺนา ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้นภายหลัง ณ วันหนึ่ง อ.พระราชา ประทับยืนอยู่แล้ว ในเบื้องบนแห่งปราสาท ทรงแลดูอยู่ ซึ่งระหว่างแห่งถนน ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ซึ่งภิกษุ ท. ผู้มีพันมิใช่หนึ่ง ผู้ไปอยู่ เพื่อประโยชน์แก่กิจด้วยภัต ในเรือนของชน ท. เหล่านี้ คือ ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ของเศรษฐีชื่อว่าจูฬอนาถบิณฑิกะ ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตรัสถามแล้วว่า อ.พระผู้เป็นเจ้า ท. ย่อมไป ในที่ไหน ดังนี้ ครั้นเมื่อคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติทพ อ.พันแห่งภิกษุ ท. สอง ย่อมไป ในเรือน ของมหาเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ ทุก ๆ วัน เพื่อประโยชน์แก่ภัต ท. มีนิตยภัต สลากภัต และคิลานภัต เป็นต้น อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือน ของเศรษฐีชื่อว่าจูพอนาถบิณฑิกะ ตลอดกาลเป็นนิตย์ อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไป สู่เรือน ของมหาอุบาสิกาชื่อว่าวิสาขา ตลอดกาลเป็นนิตย์ อ.เหมือนอย่างนั้น คือว่า อ.ภิกษุ ท. มีร้อยห้าเป็นประมาณ ย่อมไปสู่เรือน ของอุบาสิกาชื่อว่าสุปปวาสา ตลอดกาลเป็นนิตย์ ดังนี้ อันราชบุรุษ กราบทูลแล้ว เป็นผู้ใคร่เพื่ออันบำรุง ซึ่งหมู่แห่งภิกษุแม้เอง เป็น เสด็จไปแล้ว สู่วิหาร ทรงนิมนต์แล้ว ซึ่งพระศาสดา กับ ด้วยพันแห่งภิกษุ ทรงถวายแล้ว ซึ่งทาน ด้วยพระหัตถ์ ของพระองค์ ตลอดวันเจ็ด ถวายบังคมแล้ว ซึ่งพระศาสดา ในวันที่ ๗ กราบทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ.พระองค์กับด้วยร้อยแห่งภิกษุ ท. ห้า ขอจงทรงรับ ซึ่งภิกษา ของหม่อมฉัน เนืองนิตย์ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนมหาบพิตร ชื่อ อ.พระพุทธเจ้า ท. ย่อมไม่ทรงรับ ซึ่งภิกษา ในที่แห่งเดียวเนืองนิตย์ อ.ชน ท. มาก ย่อมหวังเฉพาะ ซึ่งการเสด็มา ของพระพุทธเจ้า ท. ดังนี้ ฯ อ.พระราชา กราบทูลแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ.พระองค์ ขอจงส่งไป ซึ่งภิกษุรูปหนึ่ง เนืองนิตย์ ดังนี้ ฯ อ.พระศาสดา ได้ทรงกระทำแล้ว ให้เป็นภาระ ของพระเถระชื่อว่าอานนท์ ฯ

เฉลยแปล โดยอรรถ

๒. พระราชาไม่ทรงจัดไว้ว่า “เมื่อภิกษุสงฆ์มาแล้ว ชื่อว่าชนเหล่านี้ รับบาตรแล้ว จงอังคาส” ทรงอังคาส ด้วยพระองค์เองเท่านั้น ตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๘ ทรงลืมไป จึงได้ทรงกระทำให้เนิ่นช้าแล้ว ฯ ก็อันธรรมดาในราชตระกูล ชนทั้งหลาย ที่พระราชามิได้ทรงสั่งไว้ ย่อมไม่ได้เพื่อปูอาสนะทั้งหลาย นิมนต์เหล่าภิกษุให้นั่งแล้วอังคาส ฯ ภิกษุทั้งหลาย คิดว่า พวกเราไม่สามารถ เพื่อยับยั้งอยู่ได้ในที่นี้ จำนวนมากหลีกไป ฯ พระราชา ทรงลืมแล้วแม้ในวันที่ ๒ ฯ แม้ในวันที่ ๒ ภิกษุเป็นอันมาก ก็พากันหลีกไป ฯ ถึงในวันที่ ๓ พระราชก็ทรงลืม ฯ ในกาลนั้น ยกเว้นพระอานนทเถระองค์เดียวเท่านั้น เหล่าภิกษุที่เหลือ พากันหลีกไปแล้ว ฯ

ธรรมดาภิกษุทั้งหลายผู้มีบุญ ย่อมเป็นผู้เป็นไปในอำนาจแห่งเหตุ จึงรักษาความเลื่อมใสแห่งตระถูลทั้งหลายไว้ได้ ฯ ก็ สาวกของพระตถาคตแม้ทั้งหมด ผู้ได้รับฐานันดร ตั้งต้นแต่ชนทั้ง ๘ เหล่านี้ คือ พระอัครสาวก ๒ องค์ คือ พระสารีบุตรถระ พระมหาโมคคัลลานเถระ พระอัครสาวิกา ๒ องค์ คือ พระเถรีชื่อว่าเขมา พระเถรีชื่อว่าอุบลวรรณา บรรดาอุบาสกทั้งหลาย อุบาสกผู้เป็นอัครสาวก ๒ คน คือ จิตตคฤหบดี หัตถกอุบาสก ชาวเมืองอาฬวี บรรดาอุบาสิกาทั้งหลาย อุบาสิกาผู้เป็นอัครสาวิกา ๒ คน คือ มารดาของนันทมาณพ ชื่อเวฬุกัณฏกี อุบาสิกาชื่อว่าขุชชุตรา เป็นผู้มีบุญมาก สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เพราะความเป็นผู้ได้บำเพ็ญบารมีทั้ง ๑๐ โดยเอกเทศ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐

แปล โดยพยัญชนะ :
(วิสาขาวตฺถุ ภาค ๓ หน้า ๗๐-๗๑)

๑. อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสมย โลกํ โวโลเกนฺโต เทวโลกา จวิตฺวา ภทฺทิยนคเร เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺตสฺส ภทฺทิยสฺส นาม เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข อโหสิ ฯ ปกติยาปิ สตฺถา วิสาขาย เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน วสติ, อนาถปิณฑิกสฺส เคเห ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม วสติ ฯ อุตฺตรทฺวารํ สนฺธาย คจฺฉนฺตํเยว ภควนฺตํ ทิสฺวา “จาริกํ ปกฺกมิสฺสตีติ ชานนฺติ ฯ วิสาขาปี ตํทิวสํ “สตฺถา อุตฺตรทฺวาราภิมุโข คโตติ สุตฺวา ว เวเคน คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห “จาริกํ คนฺตุกามตฺถ ภนฺเตติ ฯ “อาม วิสาเขติ ฯ “ภนฺเต เอตฺตกํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา ตุมฺหากํ วิหารํ กาเรมิ, นิวตฺตถ ภนฺเตติ ฯ “อนิวตฺตคมนํ อิทํ วิสาเขติ ฯ สา “อทฺธา เหตุสมฺปนฺนํ กญฺจิ ปสฺสติ ภควาติ จินฺเตตฺวา “เตนหิ ภนฺเต มยฺหํ กตากตวิชานนกํ เอกํ ภิกฺขุํ นิวตฺตาเปตฺวา คจฺฉถาติ อาห ฯ “ยํ โรเจสิ, ตสฺส ปตฺตํ คณฺห วิสาเขติ ฯ สา กิญฺจาปิ อานนฺทตฺเถรํ ปิยายติ, “มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิมา, เอตํ เม นิสฺสาย กมฺมํ ลหุํ นิปฺปชฺชิสฺสตีติ ปน จินฺเตตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คณฺหิ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(มหากปฺปินเถรวตฺถุ ภาค ๔ หน้า ๑๑)

๒. อเถกทิวสํ วิหาเร ธมฺมสฺสวนํ สงฺฆุฏฺฐํ ฯ “สตฺถา ธมฺมํ เทเสตีติ สุตฺวา สพฺเพปิ เต กุฏุมฺพิกา “ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ ภริยาย สทฺธึ วิหารํ อคมํสุ ฯ เตสํ วิหารมชฺฌํ ปวิฏฺฐกฺขเณ วสฺสํ อุฏฺฐหิ ฯ เยสํ กุลุปกา วา ญาตี วา สามเณราทโย อตฺถิ, เต เตสํ ปริเวณานิ ปวิสึสุ ฯ เต ปน ตถารูปานํ นตฺถิตาย กตฺถจิ ปวิสิตุํ อวิสหนฺตา วิหารมชฺเฌเยว อฏฺฐํสุ ฯ อถ เน เชฏฺฐกกุฏุมฺพิโก อาท “ปสฺสถ อมฺหากํ วิปฺปการํ, กุลปุตฺเตหิ นาม เอตฺตเกน ลชฺชิตุํ ยุตฺตนฺติ ฯ “อยฺย กึ กโรมาติ ฯ “มยํ วิสฺสาสิกฏฺฐานสฺส อภาเวน อิมํ วิปฺปการํ ปตฺตา, สพฺเพ ธนํ สํหริตฺวา ปริเวณํ กโรมาติ ฯ “สาธุ อยฺยาติ ฯ เชฏฺฐโก สหสฺสํ อทาสิ, เสสา ปญฺจ ปญฺจ สตานิ, อิตฺถิโย อฑฺฒเตยฺยานิ อฑฺฒเตยฺยานิ สตานิ ฯ เต ตํ ธนํ สํหริตฺวา สหสฺสกูฏาคารปริวารํ สตฺถุ วสนตฺถาย มหาปริเวณํ นาม อารภึสุ ฯ นวกมฺมสฺส มหนฺตตาย ธเน อปฺปโหนฺเต, ปุพฺเพ ทินฺนธนโต ปุน อุปฑฺฒุปฑฺฒํ อทํสุ ฯ นิฏฺฐิเต ปริเวเณ, วิหารมหํ กโรนฺตา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา วีสติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ จีวรานิ สชฺชยึสุ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. ครั้งนั้นในวันหนึ่ง อ. พระศาสดา ทรงตรวจดูอยู่ซึ่งโลก ในสมัยอันขจัดเฉพาะซึ่งมืด ทรงเห็นแล้วซึ่งความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยเเห่งบุตรของเศรษฐีชื่อว่าภัททิยะ ผู้จุติจากเทวโลกแล้ว จึงบังเกิดแล้วในสกุลของเศรษฐีในพระนครชื่อว่าภัททิยะ ทรงกระทำแล้วซึ่งกิจด้วยภัตรในเรือนแห่งเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ เป็นผู้มีพระพักตร์เฉพาะต่อประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดร ได้เป็นแล้ว ฯ อ. พระศาสดา ทรงรับแล้วซึ่งภิกษาในเรือนของนางวิสาขา เสด็จออกเเล้วโดยประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศทักษิณ ย่อมประทับอยู่ในวิหารชื่อว่าเชตวัน ทรงรับแล้วซึ่งภิกษาในเรือนของเศรษฐีชื่อว่าอนาถบิณฑิกะ เสด็จออกแล้วโดยประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศปราจีน ย่อมประทับอยู่ในวิหารชื่อว่าบุพพารามแม้โดยปกติ ฯ อ. ชน ท. เห็นแล้วซึ่งพระผู้มีพระภากเจ้า ผู้เสด็จไปอยู่หมายซึ่งประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดรนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า อ. พระศาสดาจักทรงหลีกไปสู่ที่จาริก ดังนี้ ฯ แม้ อ. นางวิสาขาฟังแล้วว่า อ. พระศาสดาเป็นผู้มีพระพักตร์เฉพาะต่อประตูอันตั้งอยู่แล้วในทิศอุดร เสด็จไปแล้ว ดังนี้เทียว ในวันนั้น ไปแล้วโดยเร็ว ถวายบังคมแล้ว ทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระองค์ เป็นผู้ใคร่เพื่ออันเสด็จไปสู่ที่จาริก ย่อมเป็นหรือ ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดาตรัตแล้วว่า ดูก่อนวิสาขา เออ อ. เรา เป็นผู้ใคร่เพื่ออันไปสู่ที่จาริก ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขาทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. หม่อมฉันสละแล้วซึ่งทรัพย์อันมีประมาณเท่านี้ ยังบุคคลย่อมให้สร้างซึ่งวิหารเพื่อพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อ. พระองค์ ขอจงเสด็จกลับ ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดาตรัสแล้วว่า ดูก่อนวิสาขา อ. การไปแห่งเรานี้ เป็นการไปอันไม่กลับ ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขานั้น คิดแล้วว่า อ. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นซึ่งใคร ๆ ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยเหตุแน่แท้ ดังนี้ ทูลแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น อ. พระองค์ ยังภิกษุรูปหนึ่ง ผู้รู้ซึ่งกรรมอันหม่อมฉันทำแล้วหรือไม่ทำแล้วให้กลับแล้ว ขอจงเสด็จไป ดังนี้ ฯ อ. พระศาสดา ตรัสแล้วว่า ดูก่อนวิสาขา อ. เธอจงรับซึ่งบาตรของ – อ. เธอย่อมชอบใจซึ่งภิกษุใด – ภิกษุนั้น ดังนี้ ฯ อ. นางวิสาขานั้น ย่อมประพฤติรักซึ่งพระเถระชื่อว่าอานนท์แม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น อ. นางวิสาขานั้น คิดแล้วว่า อ. พระเถระชื่อว่ามหาโมคคัลลานะ เป็นผู้มีฤทธิ์ ย่อมเป็น อ. การงานของเรา จักสำเร็จพลันเพราะอาศัยซึ่งพระเถระนั่น ดังนี้ รับแล้วซึ่งบาตรของพระเถระ ฯ

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. ครั้นภายหลังวันหนึ่ง เขาป่าวร้องการฟังธรรมในวิหาร ฯ กุฎุมพีเหล่านั้นแม้ทั้งหมด ฟังว่า พระบรมศาสดาจะทรงแสดงธรรม คิดว่า พวกเราจักฟังธรรม จึงได้ไปยังวิหารกับภรรยา ฯ ในขณะที่พวกเขาเข้าไปท่ามกลางวิหาร ฝนตั้งเค้าแล้ว ฯ สามเณรเป็นต้น ผู้เป็นชีต้นหรือเป็นญาติของชนเหล่าใดมีอยู่ ชนเหล่านั้นก็เข้าไปยังบริเวณของสามเณรเป็นต้นเหล่านั้น ฯ ส่วนกุฎุมพีเหล่านั้น ไม่อาจจะเข้าไปในบริเวณไหน ๆ ได้ เพราะชนทั้งหลายเห็นปานนั้นไม่มี จึงได้ยืนอยู่ในท่ามกลางวิหารนั่นเอง ฯ ครั้งนั้น หัวหน้ากุฎุมพีกล่าวกะกุฎุมพีเหล่านั้นว่า ท่านทั้งหลายเห็นประการอันแปลกของพวกเราไหม ธรรมดากุลบุตรทั้งหลาย ควรที่จะละอายใจด้วยเหตุมีประมาณ เท่านี้ ฯ กุฎุมพีเหล่านั้นถามว่า นายท่าน พวกเราจะทำอะไร ฯ หัวหน้ากุฎุมพีกล่าวว่า เพราะความไม่มีสถานที่แห่งบุคคลผู้คุ้นเคย พวกเราจึงถึงประการอันแปลกนี้ พวกเราทั้งหมดจงรวบรวมทรัพย์แล้วสร้างบริเวณเถิด ฯ พวกเขารับว่า ดีครับนายท่าน ฯ หัวหน้าได้ให้ทรัพย์พันหนึ่ง ที่เหลือคนละ ๕๐๐ สตรีคนละ ๒๕๐ ฯ พวกเขารวบรวมทรัพย์นั้นแล้ว เริ่มสร้างชื่อบริเวณใหญ่ซึ่งมีเรือนยอด ๑ พันเป็นบริวารเพื่อต้องการเป็นที่ประทับของพระศาสดา ฯ เมื่อทรัพย์ไม่พอเพราะการก่อสร้างเป็นงานใหญ่ คนเหล่านั้นได้ให้ทรัพย์อีกคนละกึ่ง ๆ จากทรัพย์ที่ให้ในครั้งก่อน ฯ เมื่อบริเวณสำเร็จแล้ว พวกเขาเมื่อทำการฉลองวิหาร ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ตระเตรียมจีวรสำหรับภิกษุ ๒ หมื่นรูป ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา แปลมคธเป็นไทย

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐ (ครั้งที่ ๒)

แปล โดยพยัญชนะ :
(จกฺขุปาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๑๑-๑๒)

๑. เวชฺโช ทิสฺวา “กึ ภนฺเต นตฺถุกมฺมํ กตนฺติ ปุจฺฉิ ฯ “อาม อุปาสกาติ ฯ “กีทิสํ ภนฺเตติ ฯ “รุชเตว อุปาสกาติ ฯ    “นิสีทิตฺวา โว ภนฺเต กตํ, นิปชฺชิตฺวาติ ฯ เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิโตปี, น กิญฺจิ กเถสิ ฯ อถ นํ เวชฺโช “ภนฺเต ตุมฺเห สปฺปายํ น กโรถ, อชฺช ปฏฺฐาย ‘อสุเกน เม เตลํ ปกฺกนฺติ มา วทิตฺถ, อหํปิ ‘มยา โว เตลํ ปกฺกนฺติ น วกฺขามีติ อาห ฯ โส เวชฺเชน ปจฺจกฺขาโต, วิหารํ คนฺตฺวา “เวชฺเชนาปี ปจฺจกฺขาโตสิ, อิริยาปถํ มา วิสฺสชฺชิ สมณาติ,
          “ปฏิกฺขิตฺโต ติกิจฺฉาย               เวชฺเชนาสิ วิวชฺชิโต
          นิยโต มจฺจุราชสฺส,                  กึ ปาลิต ปมชฺชสีติ

อิมาย คาถาย อตฺตานํ โอวทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ ฯ อถสฺส มชฺฌิมยาเม อติกฺกนฺตมตฺเต, อปุพฺพํ อจริมํ อกฺขีนิ เจว กิเลสา จ ปภิชฺชึสุ ฯ โส สุกฺขวิปสฺสโก อรหา หุตฺวา คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ ฯ ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย คนฺตวา “ภิกฺขาจารกาโล ภนฺเตติ อาหํสุ ฯ “กาโล อาวุโสติ ฯ “อาม ภนฺเตติ ฯ “เตนหิ คจฺฉถาติ ฯ “ตุมเห ปน ภนฺเตติ ฯ “อกฺขีนิ เม อาวุโส ปริหีนานีติ ฯ เต ตสฺส อกฺขีนิ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺณเนตฺตา หุตฺวา “ภนฺเต มา จินฺตยิตฺถ, มยํ โว ปฏิชคฺคิสฺสามาติ เถรํ อสฺสาเสตฺวา กตฺตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา คามํ ปวิสึสุ ฯ

แปล โดยอรรถ :
(จกฺขุปาลวตฺถุ ภาค ๑ หน้า ๑๒-๑๓)

๒. เถโรปิ อิตเร สฏฺฐิภิกฺขู นิรนฺตรํ โอวทติ ฯ เต ตสฺโสวาเท ฐตฺวา อุปกฺกฏฺฐาย ปวารณาย, สพฺเพว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, วุตฺถวสฺสา จ ปน สตฺถารํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา เถรํ อาหํสุ “ภนฺเต สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ ฯ เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ “อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ เอเตหิ สทฺธึ คจฺฉนฺเต, สพฺเพ กิลมิสฺสนฺติ, ภิกฺขํปิ ลภิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, อิเม ปุเรตรเมว เปเสสฺสามีติ ฯ อถ เน อาห “อาวุโส ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถาติ ฯ “ตุมฺเห ปน ภนฺเตติ ฯ “อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามคฺเค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฏวี อตฺถิ, มยิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ คจฺฉนฺเต, สพฺเพ กิลมิสฺสถ, ตุมฺเห ปุรโต คจฺฉถาติ ฯ “มา ภนฺเต เอวํ กริตฺถ, มยํ ตุมฺเหหิ สทฺธึเยว คมิสฺสามาติ ฯ “มา โว อาวุโส เอวํ รุจฺจิตฺถ, เอวํ สนฺเต มยฺหํ อผาสุกํ ภวิสฺสติ, มยฺหํ กนิฏฺโฐ ตุมฺเห ทิสฺวา ปุจฉิสฺสติ, อถสฺส มม จกฺขูนํ ปริหีนภาวํ อาโรเจยฺยาถ, โส มยฺหํ สนฺติกํ กญฺจิเทว ปหิณิสฺสติ, เตน สทฺธึ อาคจฺฉิสฺสามิ, ตุมฺเห มม วจเนน ทสพลญฺจ อสีติมหาเถเร จ วนฺทถาติ เต อุยฺโยเชสิ ฯ เต เถรํ ขมาเปตฺวา อนฺโตคามํ ปวิสึสุ ฯ มนุสฺสา เต นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา “กึ ภนฺเต อยฺยานํ คมนากาโร ปญฺญายตีติ ฯ “อาม อุปาสกา, สตฺถารํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ ฯ เต ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา เตสํ คมนฉนฺทเมว ญตฺวา อนุคนฺตุวา ปริเทวิตฺวา นิวตฺตึสุ ฯ

เฉลย แปลโดยพยัญชนะ

๑. อ. หมอเห็นแล้ว ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมคือการนัตถุ์ (การเป่าน้ำมันทางจมูก) อันท่านทำแล้วหรือ ดังนี้ ฯ อ. พระเถระ กล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก เออ อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันเราทำแล้ว ดังนี้ ฯ อ. หมอนั้นถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. คู่แห่งนัยน์ตา เป็นไร ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ดูก่อนอุบาสก อ. คู่แห่งนัยน์ตา ปวดอยู่นั่นเทียว^๑ ดังนี้ ฯ อ. หมอนั้น ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันท่านนั่งแล้วทำแล้วหรือ หรือว่า อ. กรรมคือการนัตถุ์ อันท่านนอนแล้วทำแล้ว ดังนี้ ฯ อ. พระเถระเป็นผู้นิ่ง ได้เป็นแล้ว แม้ผู้อันหมอนั้นถามแล้วบ่อย ๆ ไม่กล่าวแล้ว ซึ่งคำอะไร ๆ ฯ ครั้งนั้น อ. หมอกล่าวแล้ว กะพระเถระนั้นว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่านย่อมไม่กระทำ ซึ่งความสบาย อ. ท่านอย่ากล่าวแล้วว่า อ. น้ำมันอันหมอโน้นหุงแล้วแก่เรา^๒ ดังนี้ แม้ อ. กระผมจักไม่กล่าวว่า อ.น้ำมัน อันกระผมหุงแล้วแก่ท่าน ดังนี้ จำเดิมแต่วันนี้ ดังนี้ ฯ อ. พระเถระนั้น ผู้อันหมอบอกคืนแล้ว ไปแล้วสู่วิหาร คิดแล้วว่า อ. ท่านเป็นผู้แม้อันหมอบอกคืนแล้ว ย่อมเป็น ดูก่อนสมณะ อ. ท่านอย่าสละแล้ว ซึ่งอิริยาบถ ดังนี้ สอนแล้วซึ่งตนด้วยคาถานี้ว่า

อ. ท่าน เป็นผู้อันอันหมอ ปฏิเสธแล้ว เป็นผู้อันหมอ
เว้นแล้วจากอันเยียวยา (การรักษา) ย่อมเป็น อ. ท่าน
เป็นผู้เที่ยงแท้ต่อมัจจุผู้พระราชา ย่อมเป็น ดูก่อนปาลิตะ
อ. ท่านย่อมประมาท เพราะเหตุไร ดังนี้

ได้กระทำแล้ว ซึ่งสมณธรรม ฯ ครั้งนั้น ครั้นเมื่อยามอันมีในท่ามกลาง เป็นกาลสักว่าก้าวล่วงแล้ว มีอยู่ อ. นัยน์ตา ท. ด้วยนั่นเทียว อ. กิเลส ท. ด้วย ของพระเถระนั้นแตกทั่วแล้ว ไม่ก่อน ไม่หลัง ฯ อ. พระเถระนั้น เป็นพระอรหันต์ ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง เป็น เข้าไปแล้วสู่ห้องนั่งแล้ว ฯ อ. ภิกษุ ท. ไปแล้วในเวลาอันเป็นที่เที่ยวไปเพื่อภิกษา กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. กาลนี้ เป็นกาลอันเป็นที่เที่ยวไปเพื่อภิกษา ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระถามแล้วว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท.

อ. กาลนี้ เป็นกาล ย่อมเป็นหรือ ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุ ท. กล่าวแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอรับ อ. กาลนี้ เป็นกาล ย่อมเป็น ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ถ้าอย่างนั้น อ. ท่าน ท. จงไปเถิด ดังนี้ ฯ อ. ภิกษุ ท. ถามแล้วว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ อ. ท่านเล่า ดังนี้ ฯ อ. พระเถระกล่าวแล้วว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท. อ. นัยน์ตา ท. ของผม เสื่อมรอบแล้ว ดังนี้ฯ อ. ภิกษุ ท. เหล่านั้น แลดูแล้วซึ่งนัยน์ตา ท. ของพระเถระนั้น เป็นผู้มีดวงตาอันเต็มแล้วด้วยน้ำตา เป็น ยังพระเถระให้หายใจออกแล้ว (ให้โล่งใจ) ด้วยคำว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อ. ท่าน อย่าคิดแล้ว อ. กระผม ท. จักปฏิบัติซึ่งท่าน ดังนี้ กระทำแล้ววัตรและวัตรดอบ อันสมควรแล้วแก่ควานเป็นวัตรอันตนพึ่งทำ เข้าไปแล้วสู่บ้าน ฯ

^๑ แปลว่า อ. ลม เสียดแทงอยู่นั่นเทียว ก็ได้
^๒ แปลว่า อ. น้ำมันอันหมอโน้นให้สุกแล้วเพื่อเรา ก็ได้

เฉลย แปลโดยอรรถ

๒. แม้พระเถระย่อมสั่งสอนภิกษุ ๖๐ รูปนอกนี้มิได้ขาด ฯ พวกเธอตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน ครั้นใกล้ดิถีปวารณา ทุกรูปเทียวบรรลุพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทา ก็แลเธอทั้งหลายผู้ออกพรรษาแล้ว เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา จึงเรียนพระเถระว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมทั้งหลาย เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา ฯ พระเถระฟังคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว คิดว่า เราเป็นผู้ทุพพลภาพ และในระหว่างทาง ดงที่ถูกอมนุษย์ยึดครองก็มี เมื่อเราไปกับภิกษุเหล่านี้ เธอทั้งหมดจักลำบาก จักไม่อาจเพื่อจะได้ภิกษาอีกด้วย เราจักส่งภิกษุเหล่านี้ไปก่อนกว่าทีเดียว ฯ ลำดับนั้น พระกล่าวกล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายล่วงหน้าไปก่อนเถิด ฯ ภิกษุเหล่านั้นถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านเล่า ฯ พระเถระตอบว่า ผมเป็นผู้ทุพพลภาพ และในระหว่างทาง ดงที่ถูกอมนุษย์ยึดครองก็มี เมื่อผมไปกับท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหมดจะลำบาก ขอท่านทั้งหลายจงล่วงหน้าไปก่อนเถิด ฯ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าทำอย่างนี้เลย ปวงกระผมจะไปพร้อมกับท่านนั่นแหละ ฯ พระเถระกล่าวว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายอย่าชอบใจอย่างนี้เลย เมื่อเป็นอย่างนี้ ความไม่ผาสุกจักมีแก่ผม น้องชายของผมเห็นท่านทั้งหลายจะถาม (ถึงผม) เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านทั้งหลายพึงบอกความเสียจักษุทั้งสองของผมแก่เขา เขาจะส่งใครสักคนมายังสำนักของผม ผมจะมากับคนนั้น ขอท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระทศพล และไหว้พระอสีติมหาเถระ ตามคำของผมเถิด ดังนี้แล้ว ส่งภิกษุหล่านั้นไปแล้ว ฯ เธอทั้งหลายขอขมาพระเถระแล้ว เข้าไปภายในบ้าน ฯ มนุษย์ทั้งหลายนิมนต์ให้ภิกษุเหล่านั้นนั่งแล้วถวายภิกษาแล้ว ถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาการคือการไปแห่งพระผู้เป็นเจ้า ย่อมปรากฏ หรือ ฯ ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า ใช่แล้ว อุบาสกและอุบาสิกาทั้งหลาย ปวงอาตมภาพ เป็นผู้ประสงค์จะเฝ้าพระบรมศาสดา ฯ มนุษย์เหล่านั้นอ้อนวอนแล้วอ้อนวอนอีก ครั้นทราบฉันทะคือการไปให้ได้ของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงตามไปส่ง คร่ำครวญกลับมา ฯ

The post ประโยค ๑-๒ วิชา แปลมคธเป็นไทย first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.