บาลีไวยากรณ์ - นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี

	เอกวจนะ	พหุวจนะ
ปฐมา ที่ ๑ ทุติยา ที่ ๒ ตติยา ที่ ๓ จตุตฺถี ที่ ๔ ปญฺจมี ที่ ๕ ฉฏฺฐี ที่ ๖ สตฺตมี ที่ ๗	สิ อํ นา ส สฺมา ส สฺมึ	โย โย หิ นํ หิ นํ สุ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๖๐ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น ๔๑ ตัว คือ……………………….. ๘ ตัวนี้
ชื่อ สระ, ……………………………………………….๓๓ ตัวนี้ ชื่อ พยัญชนะ ฯ
    ตอบ : เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังนี้
    อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น ๔๑ ตัว คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ๘ ตัวนี้ ชื่อสระ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ ๓๓ ตัวนี้ ชื่อพยัญชนะ
๒. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. โนหิ + เอตํ    สนธิเป็น……………………………….. ฯ
    ข. ธมฺมํ+จเร      สนธิเป็น……………………………….. ฯ
    ค. มฺยายํ          ตัดบทเป็น…………………………….. ฯ
    ฆ. ตาสาหํ        ตัดบทเป็น…………………………….. ฯ
    ง. นิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรร์ ๔ คือ……………. ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. โนหิ+เอตํ สนธิเป็น โนเหตํ
    ข. ธมฺมํ+จเร สนธิเป็น ธมฺมญฺจเร
    ค. มฺยายํ    ตัดบทเป็น เม-อยํ
    ฆ. ตาสาหํ ตัดบทเป็น ตาสํ-อหํ
    ง. นิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๔ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ ฯ
๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. นามศัพท์ท่านแบ่งเป็นลิงค์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ข. นปุํสกลิงค์ มีการันต์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ค. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าสังขยา ฯ
    ฆ. วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ง. อุปริ, เสยฺยถา เป็นนิบาตบอกอะไร ฯ
    ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. นามศัพท์ท่านแบ่งเป็นลิงค์ ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํเพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชายมิใช่เพศหญิง ๑ ฯ
    ข. นปุํสกลิงค์มีการรันต์ ๓ คือ อ อิ อุ ฯ
    ค. ศัพท์ที่เป็นเครื่องกำหนดนับนามนาม ชื่อว่าสังขยา ฯ
    ฆ. วิเสสนสัพพนามแบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม ๑ นิยม ๑ ฯ
    ง. อุปริ เป็นนิบาตบอกที่ เสยฺยถา เป็นนิบาตบอกอุปมาอุปไมย ฯ
๔. วตฺตมานา บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ จงเขียนวิภัตติอาขยาตหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
    ตอบ : วตฺตมานา บอกปัจจุบันนกาล ฯ ปัจจุบันแท้ แปลว่าอยู่ ปัจจุบันใกล้อดีตแปลว่าย่อม ปัจจุบันใกล้อนาคต แปลว่าจะ ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมา ดังนี้
                                 ปรสฺสปทํ

เอก.	พหุ.
ป. ตุ ม. หิ อุ. มิ	อนฺตุ ถ ม

๕. กิริยากิตก์ คือ รุนฺโน และ ปมชฺช แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูป และสาธนะมาด้วย
         ก. หิตํ กโรตีติ หิตกฺกโร ฯ
         ข. ทุสฺสติ เตนาติ โทโส ฯ
         ตอบ : กิริยากิตกคือ รุนฺโน แปลว่า ร้องไห้แล้ว สำเร็จรูปมาจาก รุทฺ ธาตุในความร้องไห้ ต ปัจจัย ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺน แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ ปมชฺช แปลว่า ประมาทแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า มทฺ ธาตุในความประมาท ลง ตูนาทิปัจจัย แปลง ตูนาทิปัจจัยเป็น ย เอา ย กับที่สุดธาตุเป็น ชฺช ฯ
         ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้พร้อมทั้งบอก ปัจจัย รูป และสาธนะมาดังนี้
         ก. (ผู้ใด) ย่อมทำซึ่งประโยชน์เกื้อกูล เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ผู้ทำซึ่งประโยชน์เกื้อกูล อ ปัจจัย กัตตุรูป กัตตุสาธนะ ฯ
         ข. (ชน) ย่อมประทุษร้าย ด้วยกิเลสนั้น เหตุนั้น กิเลสนั้น ชื่อว่า เป็นเหตุประทุษร้าย (แห่งชน) ณ ปัจจัย กัตตุรูป กรณสาธณะ ฯ
๖. อะไร ชื่อว่า ตัปปุริสสมาส ฯ และตัปปุริสสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปตฺตจีวรํ เป็นสมาสอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
         ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้นในที่สุดท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อว่าตัปปุริสสมาส ฯ มี ๖ อย่าง คือ ทุติยาตปฺปุริโส, ตติยาตปฺปุริโส, จตุตฺถีตปฺปุริโส, ปญฺจมีตปฺปุริโส, ฉฏฐีตปฺปุริโส, สตฺตมีตปฺปุริโส ฯ ปตฺตจีวรํ เป็นสมาหาระทวันทวสมาส ฯ ได้เขียนรูปวิเคราะห์มาดังนี้ ปตฺโต จ จีวรญฺจ ปตฺตจีวรํ ฯ
๗. ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปจฺฉิโม, คุณวา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
         ตอบ : ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย ฯ
ปจฺฉิโม ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทิต ฯ วิเคราะห์ว่า ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม,
คุณวา ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ วิเคราะห์ว่า คุโณ อสฺส อตฺถี-ติ คุณวา ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ……………..๑๑ ตัวนี้ เป็นอโฆสะ ฯ
           ข. สระอีก ๕ ตัวอื่นจากรัสสะ คือ…………………………ตัว ชื่อว่า………………. ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ, และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็นอโฆสะ ฯ
           ข. สระอีก ๕ ตัวอื่นจากรัสสะ คือ อา อี อู เอ โอ ชื่อว่า ทีฆะ ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อภินนฺทุนฺติ และ ธมฺมญฺจเร ตัดและต่ออย่างไร ฯ
           ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ อภินนฺทุนฺติ และ ธมฺมญฺจเร ตัดและต่ออย่างนี้
           อภินนฺทุนฺติ ตัดเป็น อภินนฺทํ – อิติ นิคคหิตอยู่หน้าลบสระเบื้องปลายได้บ้าง แปลง นิคคหิตเป็น น ต่อเป็น อภินนฺทุนฺติ
           ธมฺมญฺจเร ตัดเป็น ธมฺมํ-จเร เมื่อมีพยัญชนะอยู่หลังนิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิต เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคได้ ต่อเป็น ธมฺมญฺจเร ฯ
๓. วิเสสสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ที่แบ่งแล้วนั้น ชนิดไหน มีศัพท์อะไรบ้าง ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
           ตอบ : วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม ๑ นิยม ๑ ฯ ศัพท์เหล่านี้
คือ ย, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปร, อปร, กตร, กตม, เอก,เอกจฺจ, สพฺพ, กึ เป็นอนิยม ศัพท์เหล่านี้คือ ต, เอต, อิม, อมุ เป็นนิยม ฯ เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์ ฯ
๔. ข ฉ ส และอาย อิย ปัจจัย ในอาขยาต เป็นไปในความอะไร ฯ จงยกอุทาหรณ์ พร้อมทั้งคำแปลมาดูด้วย ฯ
           ตอบ : ข ฉ ส ในอาขยาต เป็นไปในความปรารถนา ฯ อุทาหรณ์ พุภุกฺขติ ปรารถนาจะกิน ชิฆจฺฉติ ปรารถนาจะกิน ชิคึสติ ปรารถนาจะนำไป อาย อิย เป็นไปในความประพฤติ อุทาหรณ์ จิรายติ ประพฤติช้าอยู่ ปุตฺติยติ ย่อมประพฤติให้เป็นเพียงดังบุตร ฯ
๕. ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลไว้เป็นเท่าไร ฯ อะไรได้บ้าง ฯ สาวโก ลง ปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลไว้เป็น ๒ คือ ปัจจุบันกาล ๑ อดีตกาล ๑ ฯ สาวโก ลง ณฺวุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ วิเคราะห์ว่า สุณาตีติ สาวโก ฯ
๖. วิเสสนบุพพบก กับ วิเสสนุตตรบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ อนฺโตปาสาทํ เป็นสมาสอะไร จงเขียนรูปวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : มีลักษณะต่างกันอย่างนี้คือ วิเสสนบุพพบท กัมมธารยสมาสมีบทวิเสสน อยู่ต้น บทประธานอยู่ข้างหลัง ฯ ส่วนวิเสสนุตตรบท กัมมธารยสมาส มีบทวิเสสนอยู่หลัง บทประธานอยู่หน้า ฯ อนฺโตปาสาทํ        เป็นนิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส วิเคราะห์ว่า ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นาวิโก, โกสลฺลํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ ลงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในเสฏฐตัทธิตมีปัจจัย ๕ ตัวคือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ นาวิโก ลง ณิก ปัจจัย ในตรัตยาทิตัทธิต วิเคราะห์ว่า นาวาย ตรตีติ นาวิโก,          โกสลฺลํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต วิเคราะห์ว่า กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
    ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ…………..เรียกว่า อวรรค เพราะ…………..ฯ
    ข. เอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ……………เรียกว่า……………………………….ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
    ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้คือ ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ เรียกว่า อวรรค เพราะไม่เป็นพวกเป็นหมู่กันตามฐานกรณ์ที่เกิด ฯ
    ข. เอ เกิดใน ๒ ฐานคือ คอและเพดาน เรียกว่า กณฺฐตาลุโช ฯ
๒. สนธิ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ โนเหตํ และอิธปฺปโมทติ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
    ตอบ : สนธิมี ๓ คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อพยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคหิต ๑ ฯ โนเหตํ และ อิธปฺปโมทติ และต่ออย่างนี้ โนเหตํ ตัดเป็น โนหิ-เอตํ ลบสระหน้าคือ อิ ที่สุดแห่งศัพท์ โนหิ เสีย ต่อเป็น โนเหตํ ฯ อิธปฺปโมทติ ตัดเป็น อิธ-ปโมทติ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันต่อเป็น อิธปฺปโมทติ ฯ
๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
    ก. ในบาลีภาษานั้น ท่านแบ่งเป็นลิงค์ไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ข. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ และแบ่งเป็นอะไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
    ก.ในบาลีภาษา ท่านแบ่งเป็นลิงค์ไว้ ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํ เพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชายมิใช่เพศหญิง ๑ฯ
    ข. ศัพท์ อีกจำพวกหนึ่งจะแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูปไปต่าง ๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่เป็นอย่างเดียว ศัพท์เหล่านี้เรียกว่าอัพยยศัพท์ ฯ แบ่งเป็น อุปสัคบ้าง นิบาตบ้าง ปัจจัยบ้าง ฯ
๔. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าอาขยาต ฯ ในอาขยาตนั้น ท่านประกอบด้วยอะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติหมวดอัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
    ตอบ : ศัพท์กล่าวกิริยา คือความทำเป็นต้นว่า ยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ พูด คิด ชื่อว่า อาขยาต ฯ ในอาขยาตนั้นท่านประกอบด้วย วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ วาจก ปัจจัย เพื่อเป็นเครื่องหมายเนื้อความให้ชัดเจน ฯ ได้เขียนวิภัตติ หมวดอัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบ มาดังนี้
                              ปรสฺสปทํ

เอก.	พหุ.
ป. อี ม. โอ อุ. อึ	อํุ ตฺถ มฺหา

๕. กิริยากิตก์ คือ วจนียํ และ กุทฺโธ แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูปและสาธนะมาด้วย
          ก. สยนฺติ เอตฺถาติ สยนํ ฯ
          ข. สรติ เอตายาติ สติ ฯ
          ตอบ : กิริยากิตก์ คือ วจนียํ แปลว่า อันเขาพึงกล่าว สำเร็จรูปมาจาก วจ ธาตุ ในความกล่าว อนีย ปัจจัย, กุทฺโธ แปลว่า โกรธแล้ว สำเร็จรูปมาจาก กุธฺ ธาตุ ในความโกรธ ต ปัจจัย ฯ
          ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกปัจจัย รูปและสาธนะมาดังนี้
          ก. สยนฺติ เอตฺถาติ สยนํ (เขา ท.) ย่อมนอนในที่นั่น เหตุนั้น (ที่นั่น) ชื่อว่าเป็นที่นอน (แห่งเขา ท.) ยุ ปัจจัย กัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
          ข. สรติ เอตายาติ สติ (ชน) ย่อมระลึกด้วยธรรมชาตินั้น เหตุนั้น(ธรรมชาตินั่น) ชื่อว่าเป็นเหตุระลึก (แห่งชน) ติ ปัจจัย กัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. อะไร เรียกว่า ลุตตสมาส และอลุตตสมาส ฯ สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์พร้อมทั้งเขียนคำแปลมาด้วย ฯ
          ตอบ : สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้ว เรียกว่า ลุตตสมาส สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตตสมาส ฯ
          สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) เป็นฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส วิเคราะห์ว่า สนฺตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) จิตของภิกษุใด ระงับแล้ว ภิกษุนั้น ชื่อว่า มีจิตระงับแล้ว ฯ
๗. ในปูรณตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มานุสโก, โภคี ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
          ตอบ : ในรูปรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี ฯ
          มานุสโก ลง กณฺ ปัจจัย ในสมุหตัทธิต วิเคราะห์ว่า มนุสสานํ สมุโห มานุสโก ฯ
          โภคี ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต วิเคราะห์ว่า โภโค อสฺส อตฺถีติ โภคี ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
           ก. อักขรวิธี ว่าด้วยอักษร จัดเป็น……………………คือ………………………ฯ
           ข. เสียงก็ดี ตัวหนังสือก็ดี ชื่อว่า…………………….แปลว่า………………….ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
           ก. อักขรวิธี ว่าด้วยอักษร จัดเป็น ๒ คือ สมัญญาภิธาน แสดงชื่ออักษร ที่เป็นสระและพยัญชนะพร้อมทั้งฐานกรณ์ ๑ สนธิ ต่ออักษรที่อยู่ในคำอื่นให้เนื่องเป็นอันเดียวกัน ๑ ฯ
           ข. เสียงก็ดี ตัวหนังสือก็ดี ชื่อว่าอักขระ แปลว่าไม่รู้จักสิ้นอย่าง ๑ ไม่เป็นของแข็งอย่าง ๑ ฯ
๒. สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เอตทโวจ, อิธปฺปโมทติ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
           ตอบ : สญฺโญโค ในพยัญสนธิแบ่งเป็น ๒ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ ฯ เอตทโวจ ตัดเป็น เอตํ-อโวจ ถ้ามีนิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่เบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ท ต่อเป็น เอตทโวจ, อิธปฺปโมทติ ตัดเป็น อิธ-ปโมทติ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน ต่อเป็น อิธปฺปโมทติ ฯ
๓. อะไรจัดเป็นนามนาม ฯ แบ่งออกเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ และนามนามนั้น เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
           ตอบ : นามที่เป็นชื่อของคน สัตว์ ที่ สิ่งของ จัดเป็นนามนาม ฯ แบ่งออกเป็น ๒ คือสาธารณนาม ๑ อสาธารณนาม ๑ ฯ และนามนามนั้นเป็นได้ลิงค์เดียว คือจะเป็นปุํลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือนปุํสกลิงค์ ก็อย่างเดียวบ้าง เป็น ๒ ลิงค์ คือศัพท์อันเดียวเป็นรูปอย่างเดียวเป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมูลศัพท์ เป็นอันเดียว เปลี่ยนแต่สระที่สุดให้แปลกกันพอเป็นเครื่องหมายให้ต่างลิงค์กันบ้าง ฯ
๔. ธาตุนั้นท่านรวบรวมจัดไว้เป็นกี่หมวด ฯ อะไรบ้าง ฯ ธาตุเหล่าใด เรียกว่า สกัมมธาตุ และ อกัมมธาตุ ฯ
           ตอบ : ธาตุนั้นท่านรวบรวมจัดไว้เป็น ๘ หมวด คือหมวด ภู รุธฺ ทิวฺ สุ กี คหฺ ตนฺ และหมวด จุรฺ ธาตุ ฯ ธาตุเหล่าใดเรียกหากรรม ธาตุเหล่านั้นเรียกว่า สกัมมธาตุ ธาตุมีกรรม, ธาตุเหล่าใดไม่เรียกหากรรมคือสิ่งอันบุคคลพึงทำ ธาตุเหล่านั้น เรียกว่า อกัมมธาตุ ธาตุไม่มีกรรม ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมาด้วย
           ก. สิกฺขิยตีติ สิกฺขา ฯ
           ข. ปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ปารคู ฯ
           ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมาดังนี้
           ก. แปลว่า (ธรรมชาติใด) อันเขาศึกษา เหตุนั้น (ธรรมชาตินั้น) ชื่อว่า อันเขาศึกษา เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ฯ
           ข. แปลว่า (ผู้ใด) ย่อมถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เหตุนั้น (ผู้นั้น) ชื่อว่า ผู้ถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ญาณํ จกฺขุ อิว ญาณจกฺขุ ฯ
           ข. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสา ฯ
           ค. อสฺเสน (ยุตฺโต) รโถ อสฺสรโถ ฯ
           ฆ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ ฯ
           ง. สห มจฺเฉเรน ยํ วตฺตตีติ สมจฺเฉรํ (จิตฺตํ) ฯ
           ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ชื่อวิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส ชนิดอุปมานุตตรบท ฯ
           ข. ชื่ออสมาหารทิคุสมาส ฯ
           ค. ชื่อตติยาตัปปุริสสมาส ฯ
           ฆ. ชื่อนิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. ชื่อสหบุพพบทพหุพิหิสมาส ฯ
๗. ในโคตตตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชุติมา, มาคโธ, โปริสสฺสํ ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
           ตอบ : ในโคตตตัทธิต มีปัจจัย ๘ ตัว คือ ณ ณายน ณาน เณยฺย ณิ ณิก ณว เณร ฯ
                      ชุติมา ลง        มนฺตุ     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
                      มาคโธ ลง        ณ        ปัจจัยในราคาทิตัทธิต
                      โปริสฺสํ ลง        ณฺย      ปัจจัยในภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

๑. พยัญชนะที่สุดวรรค ๕ ตัว คืออะไรบ้าง ฯ เกิดในฐานไหน ฯ และมีชื่อ เรียกว่าอย่างไร ฯ
    ตอบ : พยัญชนะที่สุดวรรค ๕ ตัวคือ ง ญ ณ น ม ฯ เกิดใน ๒ ฐาน คือตามฐานของตนๆ และจมูก มีชื่อเรียกว่า สกฏฺฐานนาสิกฏฺฐานชา ฯ
๒. ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อคฺยาคารํ ตัดและต่ออย่างไร ฯ
    ตอบ : ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๗ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงตัวอักษรใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ ฯ อคฺยาคารํ ตัดเป็น อคฺคิ-อาคารํ ถ้า อิ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ถ้าพยัญชนะซ้อนกัน ๒ ตัว ลบพยัญชนะที่มีรูปเสมอกันเสียตัวหนึ่ง ต่อเป็น อคฺยาคารํ ฯ
๓. ครุ (ครู) ซึ่งเป็น อุ การันต์ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ครุ (ครู) ซึ่งเป็น อุ การันต์ ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างนี้

	เอก.	พหุ.
ป. ทุ. ต. จ. ปญฺ. ฉ. ส อา	ครุ ครุํ ครุนา ครุสฺส ครุโน ครุสมา ครุมฺหา ครุสฺส ครุโน ครุสฺมึ ครุมฺหิ ครุ	ครโว ครู ครโว ครู ครูหิ ครูภิ ครูนํ ครูหิ ครูภิ ครูนํ ครูสุ ครเว ครโว

๔. กิริยาศัพท์ใด ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทารหณ์ว่าอย่างไร ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
           ตอบ : กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลทำคือแสดงว่าเป็นกิริยาของสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้นชื่อ เหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ข้าวสุกอันนายใช้พ่อครัวให้หุงอยู่ ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัย ๑๐ ตัวในกัตตุวาจกคือ (อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ เณ ณฺย) นั้นด้วย ลงเหตุปัจจัยคือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคม หน้า ย ด้วย ฯ
๕. ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี รฺ หรือ สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็นอะไรได้บ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบ ฯ
           ตอบ : ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี รฺ หรือ สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ต เป็นดังนี้ ธาตุมี ร เป็นที่สุดแปลง ต เป็น ณฺณ แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ชิณฺโณ ธาตุมี ส เป็นที่สุดแปลง ต เป็น ฏฺฐ แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ตุฏฺโฐ ฯ

๖. อะไร ชื่อว่าทิคุสมาส ฯ และทิคุสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จตุทฺทิสา, ปญฺจินฺทฺริยํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
           ตอบ : กัมมธารยสมาส มีสังขยาข้างหน้า ชื่อว่าทิคุสมาส ฯ ทิคุสมาสนั้นมี ๒ อย่างคือ สมาหาโร, อสมาหาโร, ฯ จตุทฺทิสา จัดเป็น อสมาหาโร ปญฺจินฺทริยํ จัดเป็น สมาหาโร ฯ
๗. ในอัพยยตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เมธาวี ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
           ตอบ : ในอัพยยตัทธิต มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ถา, ถํ, ฯ เมธาวี ลง วี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ วิเคราะห์ว่า เมธา อสฺส อตฺถี-ติ เมธาวี ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         ก. สระที่เป็น……………………………ชื่อ ครุ มีเสียงหนัก ฯ
         ข. อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ………………….เกิดที่เพดาน เรียกว่า ตาลุชา ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. สระที่เป็นทีฆะล้วน และสระที่เป็นรัสสะมีพยัญชนะสังโยคและนิคคหิต อยู่เบื้องหลัง ชื่อ ครุ มีเสียงหนัก ฯ
         ข. อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ อิ, อี, จ, ฉ, ช, ฌ, ญ, ย เกิดที่เพดานเรียกว่า ตาลุชา ฯ
๒. ทีฆะสนธิกิริโยปกรณ์ ในสระสนธิ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ กึสูธ, สทฺธีธ, จูภยํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ทีฆะสนธิกิริโยปกรณ์ในสระสนธิ แบ่งเป็น ๒ คือ ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑ ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑ ฯ กึสูธ จัดเป็นทีฆะสระหน้า สทฺธีธ จัดเป็นทีฆะสระหลัง จูภยํ จัดเป็นทีฆะสระหลัง ฯ
๓. ศัพท์ที่มีวิธีแจกอย่างหนึ่งต่างหากซึ่งเรียกว่า กติปยศัพท์ นั้น ได้แก่ศัพท์อะไรบ้าง ฯ ศัพท์ไหนเป็นทวิลิงค์ ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่วิธีแจกอย่างหนึ่งต่างหากซึ่งเรียกว่า กติปยศัพท์ นั้นได้แก่ อตฺต, พฺรหฺม, ราช, ภควนฺตุ, อรหนฺต, ภวนฺต, สตฺถุ, ปิตุ, มาตุ, มน, กมฺม, โค ฯ ราช, อรหนฺต, ภวนฺต, มน เป็นทวิลิงค์ ฯ
๔. กิริยาศัพท์ใด ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่าอย่างไร ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลทำคือแสดงว่าเป็นกิริยาสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้น ชื่อเหตุกัมมวาจก ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ข้าวสุก อันนาย ใช้พ่อครัว ให้หุงอยู่ ฯ และในเหตุกัมมวาจกนี้ ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ, เอ, ย, ณุ, ณา, นา, ณฺหา, โอ, เณ, ณฺย นั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับนามกิตก์ แบ่งเป็นกี่พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับนามกิตก์ แบ่งเป็น ๓ พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัย ดังนี้
         กิตปัจจัย        มีปัจจัย ๕ ตัว คือ กฺวิ, ณี, ณฺวุ, ตุ, รู
         กิจจปัจจัย       มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ข, ณฺย
         กิตกิจจปัจจัย มีปัจจัย ๗ ตัว อ, อิ, ณ, ตเว, ติ, ตํุ, ยุ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา ฯ
         ข. สตฺโต อิติ สญฺญา สตฺตสญฺญา ฯ
         ค. อสิ หตฺเถ ยสฺส โส อสิหตฺโถ (โยโธ) ฯ
         ฆ. นครสฺส สมีปํ อุปนครํ ฯ
         ง. สํสาเร ทุกขํ สํสารทุกฺขํ ฯ
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา ชื่อ อสมาหาระ ทวันทวสมาส ฯ
           ข. สตฺโต อิติ อญฺญา สตฺตสญฺญา ชื่อ สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
           ค. อสิ หตฺเถ ยสฺส โส อสิหตฺโถ (โยโธ) ชื่อ ภินนาธิกรณพหุพพิหิสมาส ฯ
           ฆ. นครสฺส สมีปํ อุปนครํ ชื่อ อุปสัคคปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. สํสาเร ทุกขํ สํสารทุกฺขํ ชื่อ สัตตมีตัปปุริสสมาส ฯ
๗. ในราคาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปุริโม, เตชสี, ติกํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในราคาทิตัทธิต มีปัจจัย ๑ ตัว คือ ณ ฯ
           ปุริโม    ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทธิต
           เตชสี    ลง สี     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
           ติกํ       ลง ก     ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๗ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. ในภาษาบาลีนั้น พยัญชนะวรรค มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เพราะเหตุไรจึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
    ตอบ : ในภาษาบาลีนั้น พยัญชนะวรรค มี ๒๕ ตัวคือ ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม ฯ เพราะเป็นพวกเป็นหมู่ กันตามกรณ์ที่เกิด จึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ
๒. โลโป ในนิคคหิตสนธินั้น จะลบนิคคหิตได้ในที่เช่นไร ฯ จงยกอุทาหรณ์มาประกอบด้วย ฯ
    ตอบ : โลโป ในนิคหิตสนธินั้น จะลบนิคคหิตได้ในที่เช่นนี้ คือ เมื่อมีสระ หรือพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง ลบนิคคหิตซึ่งหน้าบ้าง ฯ มีอุทาหรณ์ว่า ตาสํ-อหํ เป็น ตาสาหํ, อริยสจฺจานํ-ทสฺสนํ เป็น อริยสจฺจานทสฺสนํ ฯ
๓. กญฺญา (นางสาวน้อย) ซึ่งเป็น อา การันต์ในอิตถีลิงค์ มีวิธีแจกด้วย      วิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : กญฺญา (นางสาวน้อย) ซึ่งเป็น อา การันต์ในอิตถีลงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างนี้คือ

เอก.	พหุ.
ป. กญฺญา ทุ. กญฺญํ ต. กญฺญาย จ. กญฺญาย ปญฺ. กญฺญาย ฉ. กญฺญาย ส. กญฺญาย กญฺญายํ อา. กญฺเญ	กญฺญาโย กญฺญา กญฺญาโย กญฺญา กญฺญาหิ กญฺญาภิ กญฺญานํ กญฺญาหิ กญฺญาภิ กญฺญานํ กญฺญาสุ กญฺญาโย กญฺญา

๔. วิภัตติในอาขยาตนั้น จัดบุรุษเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติ หมวดกาลาติปัตติ เฉพาะฝ่ายปรัสสบมาดู ฯ
ตอบ : วิภัตติในอาขยาตนั้น จัดบุรุษเป็น ๓ คือ ประถมบุรุษ ๑ มัธยมบุรุษ ๑ อุตตมบุรุษ ๑ ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดกาลาติปัตติ ฝ่ายปรัสสบทมาดังนี้

เอก	พหุ
ป. สฺสา ม. สฺเส อุ. สฺสํ	สฺสํสุ สฺสถ สฺสามฺหา

๕. กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺตวา, ปกฺกนฺโต, อารพฺภ แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
           ตอบ : กิริยากิตก์ต่อไปนี้คือ ภุตฺตวา แปลว่า กินแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุในความกิน ตวนฺตุ ปัจจัย เอาที่สุดธาตุเป็น ต ฯ ปกฺกนฺโต แปลว่า หลีกไปแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า กมฺ ธาตุ ในความก้าวไป ต ปัจจัย ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺต แล้ว    ลบที่สุดธาตุ ฯ อารพฺภ แปลว่า ปรารภแล้ว สำเร็จรูปมาจาก อา บทหน้า รภฺ ธาตุในความเริ่ม ตูนาทิปัจจัย อุปสัคอยู่หน้า แปลงปัจจัยทั้ง ๓ คือ ตูน, ตฺวา, ตฺวาน เป็น ย ธาตุมี ภฺ เป็นที่สุด อยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น พฺภ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
           ก. ภตฺตสฺส ปจฺฉา = ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
           ข. จตสฺโส ทิสา = จตุทฺทิสํ ฯ
           ค. พุทฺโธ เอว รตนํ = พุทฺธรตนํ ฯ
           ฆ. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ = อปุตฺตโก ฯ
           ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) ฯ
           ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
ก. ภตฺตสฺส ปจฺฉา = ปจฺฉาภตฺตํ ชื่อ นิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
          ข. จตสฺโส ทิสา = จตุทฺทิสํ ชื่อ สมาหารทิคุสมาส ฯ
ค. พุทฺโธ เอว รตนํ = พุทฺธรตนํ ชื่อ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
ฆ. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ = อปุตฺตโก ชื่อ น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ฯ
ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) ชื่อปัญจมีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในพหุลตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปูชนีโย, จกฺขุมา, โกสลํ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
           ตอบ : ในพหุลตัทธิตมีปัจจัย ๑ ตัว คือ อาลุ ฯ
           ปูชนีโย ลง        อีย       ปัจจัย ในฐานตัทธิต
จกฺขุมา ลง        มนฺตุ     ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
โกสลฺลํ ลง        ณฺย      ปัจจัย ในภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. วจีวิภาค แบ่งคำพูดออกเป็น…………………..ส่วน คือ………………………ฯ
         ข. โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ…………………………….เรียกว่า……………………ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. วจีวิภาค แบ่งคำพูดออกเป็น ๖ ส่วน คือ นาม ๑ อัพยยศัพท์ ๑ สมาส ๑ ตัทธิต ๑ อาขยาต ๑ กิตก์ ๑ ฯ
ข. โอ เกิดใน ๒ ฐาน คือ คอและริมฝีปากเรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ฉฬายตนํ จัดเป็นชนิดไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ ฉฬายตนํ จัดเป็น อาคโม ฯ
๓. ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนามมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ
         ตอบ : ปัจจัยในอัพยยศัพท์เฉพาะที่ลงท้ายนามมี ๑๗ คือ โต, ตฺร, ตฺถ, ห, ธ, ธิ, หึ, หํ, หิญฺจนํ, ว, ทา, ทานิ, รหิ, ธุนา, ทาจนํ, ชฺช, ชฺชุ ฯ โต          ปัจจัยเป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติ ตฺร, ตฺถ, ห, ธ, ธิ, หึ, หํ, หิญฺจนํ, ว เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ, ทา, ทานิ, รหิ, ธุนา, ทาจนํ, ชฺช, ชฺชุ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติลงในกาล ฯ
๔. อชฺชตฺตนี บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ ถ้ามี อ อยู่หน้า แปลว่าอย่างไร ฯ จงยกอุทาหรณ์พร้อมทั้งแปลมาให้ดูด้วย ฯ
         ตอบ : อชฺชตฺตนี บอกอดีตกาลตั้งแต่วันนี้ ฯ แปลว่า แล้ว ฯ ถ้ามี อ อยู่หน้าแปลว่า ได้แล้ว ฯ อุ. เถโร คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ พระเถระ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน เพื่อบิณฑะ ฯ เอวรูปํ กมฺมํ อกาสึ (ข้า) ได้ทำแล้ว ซึ่งกรรมมีอย่างนี้เป็นรูป ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูป และสาธนะมาด้วย
         ก. ทุกฺเขน รกฺขิยตีติ ทุรกฺขํ ฯ
         ข. กโรติ เตนาติ กรณํ ฯ
         ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมทั้งบอกรูปและสาธนะมา ดังนี้
         ก. ทุกฺเขน รกฺขิยตีติ ทุรกฺขํ (จิตใด) อันเขารักษาได้โดยยาก เหตุนั้น (จิตนั้น) ชื่อว่า อันเขารักษาได้โดยยาก เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ฯ
         ข. กโรติ เตนาติ กรณํ (เขา) ย่อมทำ ด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้น (สิ่งนั้น) ชื่อว่า เป็นเครื่องทำ (แห่งเขา) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. กัมมธารยสมาส กับ ตัปปุริสสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ
         ตอบ : กัมมธารยสมาส กับ ตัปปุริสสมาสต่างกันอย่างนี้
กัมมธารยสมาส มีวิภัตติและวจนะเสมอกัน บทหนึ่งเป็นประธาน บทหนึ่งเป็นวิเสสนะหรือเป็นวิเสสนะทั้ง ๒ บท ส่วนตัปปุริสสมาส มีวิภัตติและวจนะไม่เสมอกัน ฯ
๗. ในสมุหตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สงฺฆิกํ, สุขี, โกสลฺลํ ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในสมุหตัทธิตมีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา ฯ
                  สงฺฆิกํ ลง ณิก ปัจจัย ใน ตรัตยาทิตัทธิต
                  สุขี      ลง อี             ปัจจัย ใน ตทัสสัตถิตัทธิต
                  โกสลฺลํ ลง ณฺย ปัจจัย ใน ภาวตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๖ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         ก. นิคคหิต แปลว่า…………………………………….ฯ
         ข. กรณ์ที่ทำอักขระ มี ๔ คือ……………………….ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างดังต่อไปนี้
         ก. นิคคหิต แปลว่า กดสระหรือกรณ์คืออวัยวะที่ทำเสียง ฯ
         ข. กรณ์ที่ทำอักขระมี ๔ คือ ชิวฺหามชฺฌํ ท่ามกลางลิ้น ๑ ชิวฺโหปคฺคํ ถัดปลายลิ้นเข้ามา ๑ ชิวฺหคฺคํ ปลายลิ้น ๑ สกฏฺฐานํฐานของตน ๑ ฯ
๒. พยัญชนะอาคม มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ในที่เช่นไรจึงลงอาคมได้ ฯ อิโตนายติ, สพฺภิเรว ลงอาคมตัวไหน ฯ
         ตอบ : พยัญชนะอาคมมี ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ฯ ในที่มีสระอยู่เบื้องหลังจึงลงอาคมได้ ฯ อิโตนายติ ลง น อาคม, สพฺภิเรว ลง ร อาคม ฯ
๓. คุณนามคืออะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละอย่างมีลักษณะอย่างไร ฯ
         ตอบ : คุณนาม คือ นามที่แสดงลักษณะของนามนามสำหรับหมายให้รู้ว่านามนาม นั้นดีหรือชั่วเป็นต้น ฯ แบ่งเป็น ๓ ชั้น คือ ปกติ ๑ วิเสส ๑ อติวิเสส ๑ ฯ แต่ละอย่างมีลักษณะอย่างนี้ คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วเป็นปกติ ชื่อปกติ คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากหรือน้อยกว่าปกติ ชื่อวิเสส คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากที่สุดหรือน้อยที่สุด ชื่ออติวิเสส ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ วาจกไหน ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วย วิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็นวาจก ฯ กัตตุวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ เณ ณฺย, กัมมวาจก ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย, ภาววาจก ลง ย ปัจจัย, เหตุกัตตุวาจก ลง ปัจจัย ๔ ตัว คือ เณ ณย ณาเป ณาปย ตัวใดตัวหนึ่ง, เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัวนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า อธิกรณสาธนะ ฯ โภชนียํ, รุนฺโน แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ในที่ใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของที่นั้น เป็นต้นว่า ฐานํ ที่ตั้ง, ที่ยืน อาสนํ ที่นั่ง สยนํ ที่นอน ชื่อว่า อธิกรณสาธนะ ฯ โภชนียํ แปลว่า อันเขาพึงกิน สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุ ในความกิน อนีย ปัจจัย พฤทธิ์ อุ เป็น โอ, รุนฺโน แปลว่า ร้องไห้แล้ว สำเร็จรูปมาจาก รุทฺ ธาตุ ในความร้องไห้ ต ปัจจัย ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ต เป็น นฺน แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. ทิพฺพํ อิว จกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ฯ
         ข. สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ ฯ
         ค. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ อปุตฺตโก ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
         ง.   ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ (ปุริโส) ฯ
         ตอบ : บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ ดังนี้
         ก. ทิพฺพํ อิว จกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ เป็น อุปมาบุพพบท วิเสสโนปมบท กัมมธารยสมาส ฯ
         ข. สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ เป็นสัตตมีตัปปุริสมาส ฯ
         ค. นตฺถิ ตสฺส ปุตฺตาติ อปุตฺตโก เป็น น บุพพบทพหุพพิหิสมาส ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ เป็น นิปาตปุพพกะอัพยยีภาวสมาส ฯ
         ง. ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส โส ฉินฺนหตฺโถ (ปุริโส) เป็น ฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. สามัญญตัทธิต แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สามัญญตัทธิต แบ่งเป็น ๑๓ อย่างคือ โคตตตัทธิต ๑ ตรัตยาทิตัทธิต ๑ ราคาทิตัทธิต ๑ ชาตาทิตัทธิต ๑ สมุหตัทธิต ๑ ฐานตัทธิต ๑ พหุลตัทธิต ๑ เสฏฐตัทธิต ๑ ตทัสสัตถิตัทธิต ๑ ปกติตัทธิต ๑ สังขยาตัทธิต ๑ ปูรณตัทธิต ๑ วิภาคตัทธิต ๑ ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ………………………………………………
……………., และ ย………………………… ๒๑ ตัวนี้ เป็นโฆสะ ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ค, ฆ, ง, ช, ฌ, ญ, ฑ, ฒ, ณ, ท, ธ, น, พ, ภ, ม, และ ย, ร, ล, ว, ห, ฬ ๒๑ ตัวนี้เป็น โฆสะ ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ สัญโญโค มีเท่าไร อะไรบ้าง ฯ อิธปฺปโมทติ        จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ สัญโญโค มี ๒ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน อย่าง ๑ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ ฯ อิธปฺปโมทติ จัดเป็นอย่างซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน ฯ
๓. วิเสสนสัพพนาม แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ที่แบ่งแล้วนั้น ชนิดไหนมีศัพท์อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : วิเสสนสัพพนามแบ่งเป็น ๒ คือ อนิยม นิยม ฯ อนิยมมีศัพท์ คือ ย อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปร, อปร, กตร, กตม, เอก, เอกจฺจ, สพฺพ, กึ, นิยมมีศัพท์คือ ต, เอต, อิม, อมุ ฯ
๔. ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งกาลที่เป็นประธาน และแบ่งกาลให้ละเอียดไว้อย่างไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ในอาขยาตนั้นท่านแบ่งกาลที่เป็นประธานได้ ๓ คือ กาลที่เกิดขึ้นจำเพาะหน้า เรียกว่าปัจจุบันกาล ๑ กาลล่วงแล้ว เรียกว่าอดีตกาล ๑ กาลยังไม่มาถึงเรียกว่าอนาคตกาล ๑ ฯ และแบ่งกาลให้ละเอียดไว้ อย่างนี้คือ
         ปัจจุบันกาล จัดเป็น ๓ คือ ปัจจุบันแท้ ๑ ปัจจุบันใกล้อดีต ๑ ปัจจุบันใกล้อนาคต ๑
         อดีตกาล จัดเป็น ๓ เหมือนกันคือ ล่วงแล้วไม่มีกำหนด ๑ ล่วงแล้ววานนี้ ๑ ล่วงแล้ววันนี้ ๑
         อนาคตกาล จัดเป็น ๒ คือ อนาคตของปัจจุบัน ๑ อนาคตของอดีต ๑ ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า กรณสาธนะ ฯ และกรณสาธนะนี้ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ด้วยสิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งนั้นเป็นต้นว่า พนฺธนํ วัตถุเป็นเครื่องผูก ปหรณํ วัตถุเป็นเครื่องประหาร วิชฺฌนํ วัตถุเครื่องไช      ชื่อว่ากรณสาธนะ ฯ และกรณสาธนะนี้ท่านบัญญัติให้แปลว่า ที่         เป็นกัตตุรูปแปลว่า เป็นเครื่องก็ได้ แปลว่า เป็นเหตุก็ได้ ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า เป็นเครื่องอันเขาก็ได้ เป็นเหตุอันเขาก็ได้ ฯ
๖. อะไร ชื่อว่า ทวันทวสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปตฺตจีวรํ, สมณพฺราหฺมณา จัดเป็นอย่างไร ฯ
          ตอบ : นามนาม ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า ทวันทวสมาส ฯ มี ๒ คือ สมาหาโร อสมาหาโร ฯ ปตฺตจีวรํ จัดเป็นสมาหาโร สมณพฺราหฺมณา จัดเป็น อสมาหาโร ฯ
๗. ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ กาสาวํ, ปจฺฉิโม, เมธาวี ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในชาตาทิตัทธิตมีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย ฯ
                   กาสาวํ ลง ณ ปัจจัย ในราคาทตัทธิต
                   ปจฺฉิโม ลง อิม ปัจจัย ในชาตาทิตัทธิต
                   เมธาวี ลง วี ปัจจัย ในตทัสสัตถิทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๕ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
ในสระ ๘ ตัวนั้น สระมีมาตรเบา ๓ ตัว คือ……….ชื่อ……………………
สระอีก ๕ ตัว อื่นจากนั้น คือ…………….ชื่อ………………………………………ฯ
ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
ในสระ ๘ ตัวนั้น สระมีมาตราเบา ๓ ตัว คือ อ อิ อุ ชื่อ รัสสะ มีเสียงสั้น สระอีก ๕ ตัว อื่นจากนั้น คือ อา อี อู เอ โอ ชื่อ ทีฆะ มีเสียงยาว ฯ
๒. ในนิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ พุทฺธานสาสนํ จัดเป็นชนิดไหน ฯ
ตอบ : ในนิคคหิตสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๔ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ ฯ พุทฺธานสานํ จัดเป็นชนิดโลโป ฯ
๓. กุล (ตระกูล) ซึ่งเป็น อ การันต์ในนปุงสกลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
ตอบ : กุล (ตระกูล) เป็น อ การันต์ ในนปุงสกลิงค์ แจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอก.	พหุ.
ป. กุลํ ทุ. กุลํ ต. กุเลน จ. กุลสฺส กุลาย กุลตฺกํ ปญฺ. กุลสฺมา กุลมฺหา กุลา ฉ. กุลสฺส ส. กุลสฺมึ กุลมฺหิ กุเล อา. กุล	กุลานิ กุลานิ กุเลหิ กุเลภิ กุลานํ กุเลหิ กุเลภิ กุลานํ กุเลสุ กุลานิ

๔. กิริยาศัพท์เช่นไร จัดเป็นวาจก ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็นวาจก ฯ มี ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
๕. จงเขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูปและสาธนะมาด้วย
ก. ปารํ คจฺฉติ สีเสนาติ ปารคู ฯ
ข. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
         ตอบ : ได้เขียนคำแปลรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ พร้อมบอกรูปและสาธนะมา ดังนี้
ก. ปารํ คจฺฉติ สีเลนาติ ปารคู ฯ ผู้ใดย่อมถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เหตุนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า ผู้ถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ฯ
        ข. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ ภิกษุทั้งหลาย ย่อมอาศัยอยู่ในประเทศนั่น เหตุนั้น ประเทศนั่น ชื่อว่าเป็นที่อาศัยอยู่ (แห่งภิกษุทั้งหลาย) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
๖. อะไรชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธานคือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือเป็นคุณนามหรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ มี ๖ อย่าง คือ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสนุตตรปโท, วิเสสโนภยปโท, วิเสสโนปมปโท, สัมภาวนปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโท ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ราชคหิโก แปลว่าอะไร ฯ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ ราชคหิโก แปลว่า ชนผู้เกิดในเมืองราชคฤห์ หรือผู้อยู่ในเมืองราชคฤห์ ฯ ลง ณิก ปัจจัย ในตรัตยาธิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๔

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    ฐานที่ตั้งที่เกิดของอักขระ มี ๖ คือ………………………………………………
ว เกิดใน ๒ ฐาน คือ……………………..เรียกว่า…………………………………….ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    ฐานที่ตั้งที่เกิดของอักขระมี ๖ คือ กณฺโฐ คอ, ตาลุ เพดาน, มุทธา ศีรษะก็ว่า ปุ่มเหงือกก็ว่า, ทนฺโต ฟัน, โอฏฺโฐ ริมฝีปาก, นาสิกา    จมูก ฯ ว เกิดใน ๒ ฐาน คือฟันและริมฝีปาก เรียกว่า ทนฺโตฏฺฐโช ฯ
๒. ในสระสนธิ โลโป มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จตฺตาโรเม, โนเหตํ จัดเป็นอย่างไหน ฯ
    ตอบ : ในสระสนธิ โลโป มี ๒ คือ ลบสระหน้า ๑ ลบสระหลัง ๑ ฯ
    จตฺตาโรเม จัดเป็นลบสระหลัง
    โนเหตํ จัดเป็นลบสระหน้า ฯ
๓. เสฏฺฐี (เศรษฐี) ซึ่งเป็น อี การันต์ในปุงลิงค์ มีวิธีแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ อย่างไรบ้าง ฯ
    ตอบ : เสฏฺฐี (เศรษฐี) อี การันต์ ในปุงลิงค์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนํ

พหุวจนํ

ป.    เสฏฺฐี
ทุ.    เสฏฺฐึ เสฏิฐินํ
ต.    เสฏฺฐินา
จ.    เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน
ป. เสฏฺฐิสฺมา เสฏฺฐิมฺหา
ฉ.    เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน
ส.    เสฏฺฐิสฺมิ เสฏฺฐิมฺหิ
อา.   เสฏฺฐิ

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๓ (ครั้งที่ ๒)

  ๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
           อักขระที่เหลือจากสระนั้น…………………..ตัว มี……………………………….
           ชื่อว่า………………………………..แปลว่า………………………………………………….. ฯ
           ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
           อักขระที่เหลือจากสระนั้น ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุดชื่อว่า พยัญชนะ แปลว่า ทำเนื้อความในปรากฎ ฯ
๒. การต่ออักขระด้วยอักขระนั้น จัดเป็นกี่อย่าง ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : การต่ออักขระด้วยอักขระนั้น จัดเป็น ๓ อย่าง คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อพยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑ ฯ
๓. คำพูดในบาลีภาษาจัดเป็นวจนะไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ วจนะนั้น มีเครื่องหมายให้แปลกกันที่ไหน ฯ จงแจก ภควนฺตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติ ทั้ง ๗ มาดู ฯ
         ตอบ : คำพูดในบาลีภาษาจัดเป็นวจนะไว้ ๒ อย่าง คือ เอกวจนํ คำพูดสำหรับออกชื่อสิ่งเดียว ๑ พหุวจนํ คำพูดสำหรับออกชื่อของมากกว่าสิ่งเดียวคือตั้งแต่ ๒ สิ่งขึ้นไป ๑ ฯ วจนะนั้นมีเครื่องหมายให้แปลกกันที่ท้ายศัพท์เหมือนคำว่า ปุริโส ชายคนเดียวเป็นเอกวจนะ ปุริสา ชายหลายคนเป็นพหุวจนะ ฯ
ได้แจก ภควนฺตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ภควา ทุ. ภควนฺตํ ต. ภควตา จ. ภควโต ปญฺ. ภควตา ฉ. ภควโต ส. ภควติ ภควนฺเต อา. ภคว ภควา	ภควนฺตา ภควนฺโต ภควนฺเต ภควนฺโต ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ ภควตํ ภควนฺตานํ ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ ภควตํ ภควนฺตานํ ภควนฺเตสุ ภควนฺตา ภควนฺโต

๔. วิภัตติอาขยาตเป็นเครื่องหมายให้รู้อะไรบ้าง ฯ วิภัตติไหน เมื่อลงแล้วต้องทีฆะ อ ที่สุดปัจจัยเป็น อา ในหมวดธาตุทั้งปวง ฯ
          ตอบ : วิภัตติอาขยาตเป็นเครื่องหมายให้รู้ กาล บท วจนะ บุรุษ ฯ
มิ, ม วตฺตมานา ก็ดี หิ, มิ, ม ปญฺจมี ก็ดี อยู่ข้างหลัง เมื่อลงแล้วต้องทีฆะ อ ที่สุดปัจจัยเป็น อา ในหมวดธาตุทั้ง ปวง ฯ
๕. กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺโต, นิกฺขมฺม แปลว่าอย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
          ตอบ : กิริยากิตก์ต่อไปนี้ คือ ภุตฺโต แปลว่า อันเขากินแล้ว นิกฺขมฺม แปลว่า ออกแล้ว ฯ ภุตฺโต สำเร็จรูปมาจาก ภุชฺ ธาตุ ในความกิน ต ปัจจัย ธาตุมี ชฺ เป็นที่สุด เอาที่สุดธาตุเป็น ต
          นิกฺขมฺม สำเร็จรูปมาจาก นิ บทหน้า ขมฺ ธาตุ ในความออก อุปสัคอยู่หน้าแปลงปัจจัยทั้ง ๓ ตัว (ตูนาทิปัจจัย คือ ตูน, ตฺวา, ตฺวาน) เป็น ย ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้าแปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น มฺม ฯ
๖. อะไรชื่อว่าสมาส ฯ สมาสนั้น ว่าโดยกิจและโดยชื่อ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
          ตอบ : นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่าสมาส ฯ สมาสนั้นว่าโดยกิจมี ๒ อย่าง คือ สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้วเรียกว่า ลุตฺตสมาโส๑ สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตฺตสมาโส๑ ฯ ว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย, ทิคุ, ตปฺปุริโส, ทวนฺทโว, อพฺยยีภาโว, พหุพฺพิหิ ฯ
๗. ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ทสฺสนีโย, ฉฏโฐ, อายสฺมา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
          ตอบ : ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
ทสฺสนีโย           ลง        อีย       ปัจจัยในฐานตัทธิต ฯ
ฉฏฺโฐ    ลง        ฐ         ปัจจัยในปูรณตัทธิต ฯ
อายสฺมา           ลง        มนฺตุ     ปัจจัยในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ………..เรียกว่า อวรรค เพราะ……………… ฯ
ข. อักขระ ๗ ตัวนี้ คือ ……….เกิดที่ฟัน เรียกว่า………………………… ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในว่างดังต่อไปนี้
         ก. พยัญชนะ ๘ ตัวนี้ คือ ย ร ล ว ส ห ฬ ^๐ เรียกว่า อวรรค เพราะไม่เป็นพวกเป็นหมู่กันตามฐานกรณ์ที่เกิด ฯ
         ข. อักขระ ๗ ตัวนี้ คือ ต ถ ท ธ น, ล ส, เกิดที่ฟัน เรียก ทนฺตชา ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ สญฺโญโค มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จาตุทฺทสี จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ สญฺโญโค มี ๒ อย่าง คือ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกันอย่าง ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑ จาตุทฺทสี จัดเป็นซ้อนหน้าพยัญชที่มีรูปเหมือนกัน ฯ
๓. ในบาลีภาษานั้น ท่านแบ่งลิงค์เป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นามนามเป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
         ตอบ : ในภาษาบาลีนั้น ท่านแบ่งลิงค์เป็น ๓ คือ ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑ อิตฺถีลิงฺคํ เพศหญิง ๑ นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศชาย มิใช่เพศหญิง ๑ ฯ นามนามเป็นลิงค์เดียว คือ จะเป็นปุํลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือปุํสกลิงค์ ก็อย่างเดียวบ้าง, เป็น ๒ ลิงค์ คือ ศัพท์อันเดียว มีรูปอย่างเดียว      เป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมูลศัพท์เป็นอันเดียว เปลี่ยนแต่สระที่สุดให้แปลกกันพอเป็นเครื่องหมายให้ต่างลิงค์กันบ้าง ฯ
๔. ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งบทเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละบทเป็นเครื่องหมายให้รู้อะไร ฯ
         ตอบ : ในอาขยาตนั้น ท่านแบ่งบทเป็น ๒ บท คือ ปรัสสบท บทเพื่อผู้อื่น ๑ อัตตโนบท บทเพื่อตน ๑ ฯ ปรัสสบทเป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัตตุวาจก อัตตโนบทเป็นเครื่องหมายให้รู้กิริยาที่เป็นกัมมวาจก และภาววาจก ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าสาธนะ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นายโก, โภชนํ จัดเป็นสาธนะอะไร ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่ท่านให้สำเร็จมาแต่รูปวิเคราะห์ ชื่อสาธนะ ฯ มี ๗ คือ กัตตุสาธนะ, กัมมสาธนะ, ภาวสาธนะ, กรณสาธนะ, สัมปทานสาธนะ, อปาทานสาธนะ, อธิกรณสาธนะ ฯ
                   นายโก จัดเป็นกัตตุสาะนะ ฯ
                   โภชนํ จัดเป็นกัมมสาธนะ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สทฺธา เอว ธนํ สทฺธาธนํ ฯ
         ข. สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ ฯ
         ค. น อริโย อนริโย ฯ
         ฆ. ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ ฯ
         ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ)
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
         ก. สทฺธา เอว ธนํ สทฺธาธนํ เป็นอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ฯ
          ข. สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ เป็นสมาหารวันทวสมาส
          ค. น อริโย อนริโย เป็น อุภยตัปปุริสสมาสบ้าง กัมมธารยสมาส มี น เป็นบทหน้าบ้าง ฯ
           ฆ. ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ เป็นนิปาตปุพพกะ อัพยยีภาวสมาส ฯ
           ง. วีโต ราโค ยสฺมา โส วีตราโค (ภิกฺขุ) เป็นปัญจมีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ พนฺธนียํ, อโยมยํ, ฉฏฺโฐ ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม, อิยิสฺสก, อิย, อิฏฺฐ ฯ
           พนฺธนียํ ลง อีย ปัจจัย ในฐานตัทธิต ฯ
           อโยมยํ ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต ฯ
           ฉฏฺโฐ    ลง ฐ      ปัจจัย ในปูรณตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๒ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
สระมีมาตราเบา………………ตัว คือ……………………………ชื่อ……………………………. ฯ
    ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
    สระมีมาตราเบา ๓ ตัว คือ อ, อิ, อุ ชื่อ รัสสะ ฯ
๒. อะไรเรียกว่าสนธิ ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
    ตอบ : ในบาลีภาษามีวิธีต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ เพื่อจะย่นอักขระให้น้อยลง เป็นอุปการะในการแต่งฉันท์และให้คำพูดสละสลวย        เรียกว่า สนธิ ฯ มี ๓ อย่าง คือ สระสนธิ ต่อสระ ๑ พยัญชนะสนธิ ต่อ พยัญชนะ ๑ นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า นโมคณะ ฯ จงแจก ปิตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ มาดู ฯ
    ตอบ : ศัพท์ ๑๒ ศัพท์ มี มน ศัพท์เป็นต้น เรียกว่า มโนคณะ ฯ ได้แจก ปิตุ ศัพท์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ปิตา ทุ. ปิตรํ ต. ปิตรา ปิตุนา จ. ปิตุ ปิตุโน ปญฺ. ปิตรา ฉ. ปิตุ ปิตุโน ส. ปิตริ อา. ปิตา	ปิตโร ปิตโร ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตรานํ ปิตูนํ ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตรานํ ปิตูนํ ปิตเรสุ ปิตูสุ ปิตโร

๔. กิริยาศัพท์เช่นไร ชื่อเหตุกัตตุวาจก ฯ จงเขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
ตอบ : กิริยาศัพท์ใดกล่าวผู้ใช้คนอื่นทำ คือแสดงว่าเป็นกิริยาของผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำนั้น กิริยาศัพท์นั้นชื่อ เหตุกัตตุวาจก ฯ ได้เขียนวิภัตติหมวดปัญจมี เฉพาะฝ่ายปรัสสบท ดังนี้

เอกวจนะ	พหุวจนะ
ป. ตุ ม. หิ อุ. มิ	อนฺตุ ถ ม

๕. ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี มฺ หรือ หฺ เป็นที่สุดแปลง    ตฺ เป็นอะไรบ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมาประกอบ ฯ
          ตอบ : ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ม เป็นที่สุด แปลง ต เป็น นฺต แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น ปกฺกนฺโต หลีกไปแล้ว มาจาก ป บทหน้า กมฺ ธาตุ ในความก้าวไป, เมื่อประกอบกับธาตุที่มี หฺ เป็นที่สุด แปลง ต เป็น ฬฺห แล้วลบที่สุดธาตุ เช่น รุฬฺโห งอกแล้ว มาจาก รุห ธาตุ ในความงอก ฯ
๖. อะไร ชื่อตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ คามคโต (ปุริโส), รุกฺขสาขา จัดเป็นอย่างไหน ฯ
          ตอบ : นามศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้นในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อ ตัปปุริสสมาส ฯ ตัปปุริสมาสนั้นมี ๖ คือ ทุติยาตปฺปุริโส, ตติยาตปฺปุริโส, จตุตฺถีตปุริโส, ปญฺจมีตปฺปุริโส, ฉฏฺฐีตปฺปุริโส, สตฺตมีตปฺปุริโส ฯ     คามคโต (ปุริโส) จัดเป็นทุติยาตปฺปุริโส, รุกฺขสาขา จัดเป็นฉฏฺฐีตปฺปุริโส ฯ
๗. ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สามเณโร, มาคโธ, ปุญฺญวา ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
          ตอบ : ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ ฯ
สามเณโร       ลง      เณร    ปัจจัย   ในโคตตตัทธิต ฯ
มาคโธ          ลง      ณ       ปัจจัย   ในราคาทิตัทธิต ฯ
ปุญฺญวา         ลง      วนฺตุ    ปัจจัย   ในตทัสสัตถิตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑

๑. จงเติมคําที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
พยัญชนะที่…………ในวรรคทั้ง ๕ คือ………………..และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็น อโฆสะ, พยัญชนะที่……………ในวรรคทงั้ ๕ คือ …………………และ……………………..๒๑ ตัวนี้ เป็นโฆสะ ฯ
         ตอบ : ได้เติมคําที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
     พยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ และ ส ๑๑ ตัวนี้ เป็น อโฆสะ, พยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ในวรรคทั้ง ๕ คือ ค ฆ ง, ช ฌ ญ, ฑ ฒ ณ, ท ธ น, พ ภ ม และ ย ร ล ว ห ฬ ๒๑ ตัวนี้เป็น โฆสะ ฯ

๒.      ในสระสนธิ วิกาโร มีเท่าไร อะไรบ้าง ฯ พุทฺธานสาสนํ เป็นสนธิอะไร ฯ
          ตอบ : ในสระสนธิ วิกาโร มี ๒ คือ วิการในเบื้องต้น ๑ วิการในเบื้องปลาย ๑ ฯ พุทฺธานสาสนํ เป็น โลปนิคคหิตสนธิ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่า สังขยา ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงแจก จตุ ศัพท์ (สังขยา) เฉพาะอิตถีลิงค์ ด้วยวิภัตติทั้ง ๗ มาดู ฯ
         ตอบ : ศัพท์ที่เป็นเครื่องกําหนดนับนามนาม ชื่อว่า สังขยา ฯ แบ่งเป็น ๒ คือ ปกติสังขยา ๑ ปูรณสังขยา ๑ ฯ
     ได้แจก จตุ ศัพท์ (สังขยา) เฉพาะอิตถีลิงค์ ดังนี้
                                      พหุวจนะ
                            ป. จตสฺโส
                            ทุ. จตสฺโส
                            ต. จตูหิ
                            จ. จตสฺสนฺนํ
                            ปญฺ. จตูหิ
                            ฉ.   จตสฺสนฺนํ
                            ส.   จตูสุ
๔.      จงตอบคําถามต่อไปนี้
     ก. วิภัตติหมวดกาลาติปัตติ บอกกาลอะไร ฯ แปลว่าอย่างไร ฯ
     ข. เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัยอะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ได้ตอบคําถามต่อไปนี้
     ก. วิภัตติหมวดกาลาติปัตติ บอกอนาคตกาลแห่งอดีต ฯ แปลว่า
        จัก – แล้ว ถ้ามี อ อยู่หน้า แปลว่า จักได้ – แล้ว ฯ
     ข. เหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัว คือ อ เอ ย ณุ ณา นา ณฺหา โอ
         เณ ณย ในกัตตุวาจกนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัยคือ ณาเป ด้วยลง
         ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคมหน้า ย ด้วย ฯ
๕.      ในกิริยากิตก์แบ่ง กาลที่เป็นประธานได้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ รูปวิเคราะห์ต่อไปนี้ เป็น รูปและสาธนะอะไร ฯ
     ก. ธมฺมํ จรติ สีเลนาติ ธมฺมจารีฯ
     ข. กโรติ เตนาติ กรณํ ฯ
         ตอบ : ในกิริยากิตก์ แบ่งกาลที่เป็นประธานได้ ๒ คือ ปัจจุบันกาล ๑     อดีตกาล ๑ ฯ
     ก. ธมฺมํ จรติ สีเลนาติ ธมฺมจารี เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่ง ตัสสีละ ฯ
     ข. กโรติ เตนาติ กรณํ เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ฯ
๖. อะไรชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ และกัมมธารยสมาสนั้น มีเท่าไร ฯอะไรบ้าง ฯ พทุธรตนํ, ปญฺาญฃปาสาโท จัดเป็นอย่างไหน ฯ
         ตอบ : นามศัพท์สองบท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธานคือเป็นนามนาม บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้งสองบท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า กัมมธารยสมาส ฯ กัมมธารยสมาสนั้นมี ๖ อย่าง คือ วิเสสนบุพพบท ๑ วิเสสนุตตรบท ๑ วิเสสโนภยบท ๑ วิเสสโนปมบท ๑ สัมภาวนบุพพบท ๑ อวธารณบุพพบท ๑ ฯ
          พุทฺธรตนํ จัดเป็น อวธารณบุพพบท ฯ
           ปญฺญฃาปาสาโท จัดเป็น วิเสสโนปมบท ชนิด อปุมานุตตรบท มีอปุมาอยู่หลัง ฯ
๗. อะไรเรียกว่าตัทธิต ฯ โดยสังเขปแบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สุเมธโส, ทฺวิธา ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ปัจจัยหมู่หนึ่งเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สําหรับใช้แทนศัพท์ย่อคําพูดลงให้สั้น เรียกง่าย ๆ เหมือนคําว่า สฺยาเม ชาโต เกิดในสยาม ลงปัจจัยแทน ชาต เอาไว้แต่ สฺยาม เป็น สยฺามิโก เรียกว่า ตัทธิต ฯ โดยสังเขปแบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
          สุเมธโส ลง      ส        ปัจจัย ใน      ตทัสสัตถิตัทธิต ฯ
          ทฺวิธา ลง ธา ปัจจัย ใน       วิภาคตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๑ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
         “อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้น มี………..ตัว คือ…………………….
         ๘ ตัวนี้ ชื่อ……………………….๓๓ ตัวนี้ ชื่อ………………………….
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่างต่อไปนี้
      อักขระที่ใช้ในบาลีภาษานั้นมี ๔๑ ตัว คือ อ อา อิ อี อุ เอ โอ ๘ ตัวนี้ ชื่อ สระ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ๓๓ ตัวนี้ ชื่อพยัญชนะ ฯ
๒. สนธิกิริโยปกรณ์ คืออะไร ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สนธิกิริโยปกรณ์ คือ วิธีเป็นอุปการะแก่การทำสนธิ ฯ มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงตัวอักษรใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
๓. สัพพนาม คืออะไร ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : สัพพนาม คือชื่อสำหรับใช้แทนนามนามที่ออกชื่อมาแล้ว เพื่อจะไม่ให้ ซ้ำ ๆ ซาก ๆ ซึ่งไม่เพราะหู ฯ แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ ปุริสสัพพนาม ๑ วิเสสนสัพพนาม ๑ ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็น วาจก ฯ แบ่งเป็น ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่ากัมมธารยสมาส ฯ และกัมมธารยสมาสนั้น ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกันบทหนึ่งประธาน คือเป็นนามนามบทหนึ่ง เป็นวิเสสนะคือเป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธานที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อกัมมธารยสมาส ฯ
   กัมมธารยสมาสนั้น ท่านบัญญัติให้แปล ดังนี้
         วิเสสนบุพพบท และวิเสสนุตตรบท แปลออกสำเนียงวิเสสนะว่าผู้, อัน, ตัว เป็นต้น ตามลักษณะของนามนาม
         วิเสสโนภยบท                   แปลว่า ทั้ง- ทั้ง-
         วิเสสโนปมบท           แปลว่า เพียงดัง
         สัมภาวนบุพพบท       แปลว่า ว่า
         อวธารณบุพพบท       แปลว่า คือ
๖. อะไร ชื่อว่าสมาส ฯ และสมาสนั้น ว่าโดยชื่อ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : นามศัพท์ตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่า สมาส ฯ และสมาสนั้นว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ กมฺมธารโย ๑ ทิคุ ๑ ตปฺปุริโส ๑ ทวนฺทโว ๑ อพฺยยีภาโว ๑ พหุพฺพิหิ ๑ ฯ
๗. ในวิภาคตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ
         ตอบ : ในวิภาคตัทธิตมีปัจจัย ๒ ตัว คือ ธา, โส ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
    “อักขระที่เหลือจากสระมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อ…………..
         แปลว่า……….. …มี…….. ….ตัว แบ่งเป็น……………พวก คือ……………..”ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
อักขระที่เหลือจากสระมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อ พยัญชนะ แปลว่า ทำเนื้อความให้ปรากฏ มี ๓๓ ตัว แบ่งเป็น ๒ พวก คือ วรรค ๑, อวรรค ๑ ฯ
๒. ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ          โนเหตํ เป็นสนธิอะไร ฯ
         ตอบ : ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๗ อย่าง คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑     อาคโม ๑ วิกาโร ๑ ปกติ ๑ ทีโฆ ๑ รสฺสํ ๑ ฯ โนเหตํ เป็น โลโป       สระสนธิ ฯ
๓. ศัพท์เช่นไร เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ ได้แก่ศัพท์จำพวกไหนบ้าง ฯ เฉพาะอุปสัคใช้อย่างไร ฯ
         ตอบ :ศัพท์ที่จะแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูปไปต่าง ๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่เป็นอย่างเดียว ศัพท์เหล่านี้ เรียกว่า อัพยยศัพท์ ฯ ได้แก่ศัพทจำพวก อุปสัคบ้าง นิบาตบ้าง ปัจจัยบ้าง ฯ เฉพาะอุปสัค    ใช้นำหน้านามและกิริยาให้วิเศษขึ้น เมื่อนำหน้านามมีอาการคล้ายคุณศัพท์ เมื่อนำหน้ากิริยามีอาการคล้าย       กิริยาวิเสสนะ ฯ
๔. อะไรจัดเป็นวาจก ฯ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จงเขียนวิภัตติหมวด อัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบทมาดู ฯ
         ตอบ : กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้     จัดเป็นวาจก ฯ มี ๕ อย่าง คือ กัตตุวาจก ๑ กัมมวาจก         ๑ ภาววาจก ๑ เหตุกัตตุวาจก ๑ เหตุกัมมวาจก ๑ ฯ
          เขียนวิภัตติหมวด อัชชัตตนี เฉพาะฝ่ายปรัสสบท ดังนี้
                                       เอก               พหุ
                   ป.                 อี                 อํุ
                   ม.                 โอ                ตฺถ
                   อุ.                 อึ                 มหา ฯ
๕. ศัพท์เช่นไร ชื่อว่าอธิกรณสาธนะ ฯ และอธิกรณสาธนะนั้น ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ กิริยากิตก์ คือ หฏฺโฐฃ, ปหาย แปลว่า อย่างไร ฯ สำเร็จรูปมาจากอะไร ฯ
         ตอบ : ผู้ทำ ๆ ในที่ใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของที่นั้น เป็นต้นว่า านํ ที่ตั้ง ที่ยืน ชื่อว่าอธิกรณสาธนะ ฯ และอธิกรณสาธนะท่านบัญญัติให้แปลว่า เป็นที่…ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า เป็นที่อันเขา ฯ กิริยากิตก์ คือ หฏฺโฐ แปลว่าร่าเริงแล้ว สำเร็จรูปมาจาก หสฺ ธาตุ ในความหัวเราะ ต ปัจจัย ธาตุมี สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ฏฺฐ แล้วลบที่สุดธาตุ ฯ ปหาย แปลว่า ละแล้ว สำเร็จรูปมาจาก ป บทหน้า หา ธาตุในความละ ตฺวา ปัจจัย อุปสัคอยู่หน้า แปลง ตฺวา เป็น ย ฯ
๖. สมาสเช่นไร ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ และทวันทวสมาสนั้น มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สมณพฺราหฺมณา, ปตฺตจีวรํ จัดเป็นอย่างไหน ?
         ตอบ :สมาสที่มีนามนามตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อว่าทวันทวสมาส ฯ และทวันทวสมาสนั้น มี ๒ อย่าง คือ สมาหาระ ๑ อสมาหาระ ๑สมณพฺราหฺมณา จัดเป็นอสมาหาระ, ปตฺตจีวรํ จัดเป็นสมาหาระ ฯ
๗. ในสมุหตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ชนตา, สติมา, จตุตฺโถ ลงปัจจัย อะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ : ในสมุหตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ ณ ตา ฯ ชนตา ลง ตา ปัจจัย ในสมุหตัทธิต ฯ สติมา ลง มนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต, จตุตฺโถ ลง ถ ปัจจัย ในปูรณตัทธิตตัทธิต ฯ

ประโยค ๑-๒

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๐ (ครั้งที่ ๒)

๑. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
สระที่เป็น………………………………………..ชื่อลหุ มีเสียงเบา ฯ
อักขระ ๘ ตัวนี้ คือ………………เกิดในคอ เรียกว่า กณฺฐชา ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังนี้
สระที่เป็นรัสสะล้วนไม่มีพยัญชนะสังโยคและนิคคหิตอยู่เบื้องหลังชื่อ ลหุ มีเสียงเบา ฯ
อักขระ ๘ ตัว คือ อ อา ก ข ค ฆ ง ห เกิดในคอ เรียกว่ากณฺฐฃชา ฯ
๒. ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ อิธปฺปโมทติ เป็นสนธิอะไร ฯ
         ตอบ : ในพยัญชนะสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๕ คือ โลโป ๑ อาเทโส ๑ อาคโม ๑ ปกติ ๑ สญฺโญโค ๑ ฯ อธิปฺปโมทติ เป็นสญฺโญโค พยัญชนะสนธิ ฯ
๓. จงแจก ขตฺติย (กษัตริย์) ด้วย อ การันต์ในปุํลิงค์ ซึ่งมีวิธีแจกอย่าง ปุริส (บุรุษ) มาดู ฯ
         ตอบ :ได้แจก ขตฺติย (กษัตริย์) ด้วย อ การันต์ ในปุงลิงค์ ซึ่งมีวิธีแจกอย่างปุริส (บุรุษ) ดังนี้ ฯ
                        เอก.                           พหุ.
ป.               ขตฺติโย                             ขตฺติยา
ทุ.               ขตฺติยํ                              ขตฺติเย
ต.               ขตฺติเยน                                     ขตฺติเยหิ ขตฺติเยภิ
จ.      ขตฺติยสฺส ขตฺติยาย ขตฺติยตฺถํ     ขตฺยานํ
ปญฺ    ขตฺติยสฺมา ขตฺติยมฺหา ขตฺติยา    ขตฺติเยหิ ขตฺติเยภิ
ฉ.      ขตฺติยสฺส                                    ขตฺติยานํ
ส.      ขตฺติยสฺมึ ขตฺติยมฺหิ ขตฺติเย               ขตฺติเยสุ
อา.     ขตฺติย                              ขตฺติยา
๔. จงเติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ต่อไปนี้
     “กิริยาศัพท์ใด กล่าว………………กิริยาศัพท์นั้น ชื่อว่าเหตุกัมมวาจก, มีอุทาหรณ์ว่า…………………….ฯ
         ตอบ : ได้เติมคำที่ถูกต้องลงในช่องว่าง ดังต่อไปนี้
         กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลอื่นทำ คือแสดงว่าเป็นกิริยาของสิ่งนั้น กิริยาศัพท์นั้น ชื่อว่าเหตุกัมมวาจา ฯ มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต ฯ
๕. ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุดแปลง ต เป็นอะไรได้บ้าง ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบ ฯ รูปวิเคราะห์ ต่อไปนี้ เป็นรูปและสาธนะอะไร
                  ก. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
ข. สรณํ สติ ฯ
         ตอบ : ต ปัจจัย ในกิริยากิตก์ เมื่อประกอบกับธาตุซึ่งมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุด แปลง ต เป็น ทฺธ เช่น พุทฺโธ รู้แล้ว มาจาก พุธฺ ธาตุ ในความรู้ ตฺ ปัจจัย ธาตุที่มี ธฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ทฺธ แล้วลบที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น พุทฺโธ, ลทฺโธ อันเขาได้แล้ว มาจาก ลภฺ ธาตุ ในความได้ ต ปัจจัย ธาตุมี ภฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ทฺธ แล้วลบที่สุดธาตุ สำเร็จรูปเป็น ลทฺโธ ฯ บอกรูปและสาธนะ ดังนี้
ก. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ฯ
         ข. สรณํ สติ เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ฯ
๖. จงบอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ต่อไปนี้
อนฺโธ จ วธิโร จ อนฺธวธิโร ฯ
จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ ฯ
พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต ฯ
ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ฯ
ง. สนตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) ฯ
         ตอบ : ได้บอกชื่อสมาสในรูปวิเคราะห์ ดังต่อไปนี้
         ก. อนฺโธ จ วธิโร จ อนฺธวธิโร ชื่อวิเสสโนภยบท กัมมธารยสมาส ฯ
         ข. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ ชื่อสมาหารทิคุสมาส ฯ
         ค. พนฺธนา มุตฺโต พนฺธมุตฺโต ชื่อปัญจมีตัปปุริสสมาส ฯ
         ฆ. ภตฺตสฺส ปจฺฉา ปจฺฉาภตฺตํ ชื่อนิปาตปุพพกอัพยยีภาวสมาส ฯ
         ง. สนฺตํ จิตฺตํ ยสฺส โส สนฺตจิตฺโต (ภิกฺขุ) ชื่อฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส ฯ
๗. ในปูรณตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สตฺตโม, ราชคหิโก, มุทุตา ลง ปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ
         ตอบ :ในปูรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี ฯ
         สตฺตโม ลง    ม       ปัจจัย ในปูรณตัทธิต ฯ
           ราชคหิโก           ลง      ณิก      ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต ฯ
          มุทุตา ลง    ตา      ปัจจัย ในภาวตัทธิต ฯ

The post ประโยค ๑-๒ วิชาบาลีไวยากรณ์ first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.

ประโยค ป.ธ.๓ วิชาบาลีไวยากรณ์

admin — Mon, 18 Nov 2024 08:05:46 +0000

พ.ศ.๒๕๗๐ พ.ศ.๒๕๖๖ พ.ศ.๒๕๖๒ พ.ศ.๒๕๕๘

๑. สระกับพยัญชนะในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ และต่างกันอย่างไร ฯ ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ”เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุหรือลหุ ฯ

ตอบ : ในบาลีภาษา สระมี ๘ ตัว พยัญชนะ มี ๓๓ ตัว ฯ
และต่างกันอย่างนี้ คือ สระออกเสียงได้ตามลําพังตนเอง และทําพยัญชนะให้ออกเสียงได้ ส่วนพยัญชนะ ต้องอาศัยสระ จึงจะออกเสียงได้ ฯ
ในพุทธภาษิตว่า “ปมาโท มจฺจุโน ปทํ” เฉพาะคําที่ขีดเส้นใต้เป็นครุ หรือลหุ ดังนี้
มจฺ    เป็น ครุ
จุ      เป็น ลหุ
โน    เป็น ครุ
ป     เป็น ลหุ
ทํ     เป็น ครุ ฯ

๒. ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างมา ประกอบด้วย ฯ จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : ในอาเทสสระสนธิ จะแปลงสระ เป็น ย หรือ ว ได้ในที่เช่นนี้ คือ ถ้า อิ เอ โอ อุ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ยกตัวอย่าง ปฏิสณฺฐารวุตฺติ-อสฺส เป็น ปฏิสณฺฐารวุตฺยสฺส, แปลง เอ เป็น ย ยกตัวอย่าง เต-อสฺส เป็น ตฺยสฺส, แปลง โอ เป็น ว ยกตัวอย่าง อถโข-อสฺส เป็น อถขฺวสฺส, แปลง อุ เป็น ว ยกตัวอย่าง พหุ-อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ ฯ
จตูสฺวาริยสจฺเจสุ เป็นอาเทสสระสนธิ ตัดเป็น จตูสุ-อริยสจฺเจสุ สระ อุ อยู่หน้า สระ อ อยู่หลัง แปลง อุ เป็น ว เป็น จตูสฺว ระหว่าง จตุสฺว กับ อริยสจฺเจสุ สระหน้าและสระหลังมีรูปเสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ที่ ว เสีย แล้วทีฆะสระหลังเป็น อา ต่อเป็น          จตูสฺวาริยสจฺเจสุ ฯ

๓. จงตอบคําถามต่อไปนี้
ก. ทิวส เป็นนามและลิงค์อะไร ฯ
ข. อติมุทุกา, เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
ค. เอกูนสตฺตติ และ ปญฺญาสโม แปลว่าอะไร ฯ เป็นสังขยาชนิดไหน ฯ
ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ เป็นได้กี่ลิงค์ ฯ
ง. อิทานิ, อิธ แปลว่าอย่างไร ฯ สําเร็จรูปมาจากอะไร ฯ

ตอบ : ได้ตอบคําถามดังต่อไปนี้
ก. ทิวส เป็นนามนาม เป็นได้ ๒ ลิงค์ คือ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ฯ
ข. อติมุทุกา และ เสยฺโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส ฯ
ค. เอกูนสตฺตติ แปลว่า ๖๙ เป็นปกติสังขยา ปญฺญาสโม แปลว่า ที่ ๕๐
เป็นปูรณสังขยา ฯ
ฆ. กึ ศัพท์ จัดเป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม เป็นได้ ๓ ลิงค์ ฯ
ง. อิทานิ แปลว่า ในกาลนี้, เดี๋ยวนี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ทานิ ปัจจัย ลบ
ม สําเร็จรูปเป็น อิทานิ
อิธ แปลว่า ใน-นี้ สําเร็จรูปมาจาก อิม ศัพท์ ลง ธ ปัจจัย ลบ ม สําเร็จรูปเป็น
อิธ ฯ

๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรืออกัมมธาตุ ฯ จงแก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ ฯ
ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

ตอบ : ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุและอกัมมธาตุ ฯ
ได้แก้คําที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
ก. เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต วา ธีตา วา อุปฺปชฺเชยฺย ฯ
หรือ เอกสฺมึปิ วเย ปุตฺโต จ ธีตา จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ฯ
ข. อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตี ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
หรือ อิตรา ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺติโย ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
หรือ อิตโร ทานํ อาวชฺชมาโน นิวตฺตนฺ โต ตํ ปเทสํ ปาปุณิ ฯ
หรือ อิตเร ทานํ อาวชฺชมานา นิวตฺตนฺตา ตํ ปเทสํ ปาปุณึสุ ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

๕. ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและต่างกันอย่างไร ฯ นามคฺคหโณ (ทิวโส), อุคฺคหณํ ลงปัจจัยอะไร เป็นรูป และสาธนะอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู

ตอบ : ปัจจัยในนามกิตก์ กับ กิริยากิตก์ เหมือนกันและแตกต่างกัน ดังนี้
ที่เหมือนกัน คือ แบ่งเป็น ๓ ประเภท ได้แก่ กิตปัจจัย ๑ กิจจปัจจัย ๑ กิตกิจจปัจจัย ๑ และใช้ประกอบธาตุ
ส่วนที่ต่างกัน คือ ปัจจัยในนามกิตก์ ทำธาตุที่ประกอบนั้นให้เป็นสาธนะนั้น ๆ และใช้ในปฐมาวิภัตติ และจตุตถีวิภัตติได้บ้าง เช่น กรณํ ทายโก กาตุํ เป็นต้น
ส่วนปัจจัยในกิริยากิตก์นั้น ทําธาตุที่ประกอบให้เป็นกิริยา และเป็นเครื่องหมายให้รู้กาล และวาจกได้ เช่น คนฺตฺวา คจฺฉนฺโต นีหริยมาโน กรณียํ คนฺตพฺพํ เป็นต้น ฯ
นามคฺคหโณ (ทิวโส) ลง ยุ ปัจจัย เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า นามํ คณฺหาติ เอตฺถาติ นามคฺคหโณ (ทิวโส) ฯ
อุคฺคหณํ ลง ยุ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า อุคฺคหณํ อุคฺคหณํ ฯ

๖. สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาตามลําดับ

ตอบ : สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส กับ อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส ต่างกันดังนี้
สัมภาวนบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย อิติ ศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ขตฺติโย อหํ อิติ มาโน ขตฺติยมาโน มานะว่า (เราเป็น) กษัตริย์, สตฺโต อิติ สญฺญา สตฺตสญฺญา ความสําคัญว่าสัตว์
ส่วนอวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ (เพื่อจะห้ามเนื้อความ อันอื่นเสีย) บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปโชโต ปญฺญาปโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) เป็นฉัฏฐีตุลยาธิกรณพหุพพิหิสมาส หรือปัญจมีตุลยาธิก-รณพหุพพิหิสมาส มีอสมาหารทวันทวสมาสเป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลําดับดังนี้
อ.ทวัน.       วิ. มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร
ฉ.ตุล.         วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺส โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) หรือ
ปญฺ.ตุล.      วิ. นิกฺขนฺตา มาตาปิตโร ยสฺมา โส นิมฺมาตาปิติโก (ทารโก) ฯ

๗. โคตตตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค), คพฺภินี (เทวี), พาลฺยํ ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : โคตรตัทธิต มีปัจจัย ๘ ตัว ฯ คือ ณ, ณายน, ณาน, เณยฺย, ณิ, ณิก, ณว, เณร ฯ
โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุถุชฺชนสฺส สนฺตโก โปถุชฺชนิโก (กามสุขลฺลิกานุโยโค) ฯ
คพฺภินี (เทวี) ลง อี ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า คพฺโภ อสฺสา อตฺถีติ คพฺภินี (เทวี) ฯ
พาลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต ตั้งวิเคราะห์ว่า พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

ประโยค ป.ธ. ๓

	เอก.	พหุ.
ป. ทุ.	สติมา สติมนฺตํ	สติมนฺตา สติมนฺโต สติมนฺเต สติมนฺโต

ฆ. อมฺห ศัพท์ เฉพาะฉัฏฐีวิภัตติ มีรูปแจกอย่างนี้

	เอก.	พหุ.
ฉ.	มยฺหํ อมฺหํ มม มมํ เม	อมฺหากํ อสฺมากํ โน

ง. กึ ศัพท์ (ใคร, อะไร) คงเป็นรูป กึ อยู่แต่ในนปุงสกลิงค์ ปฐมาวิภัตติ และทุติยาวิภัตติ เอกวจนะเท่านั้น นอกนั้นแปลงเป็น ก แล้วแจกในไตรลิงค์ เหมือน ย ศัพท์ ฯ

๔. อุปฺปาทยึสุ เป็นวาจกอะไร ฯ ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ จงแก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้
ก. โสโก วา ภยํ วา ชายนฺติ ฯ
ข. เอวํ กนิฏฺเฐ น ตโย สมฺปตฺติโย ปฏฺิ ตา ฯ
ค. เอวํ ธมฺเม เทสิยนฺเต มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

ตอบ : อุปฺปาทยึสุ เป็นเหตุกัตตุวาจก ฯ
ประกอบด้วยเครื่องปรุง คือ อุ บทหน้า ปทฺ ธาตุ ในความถึง ลง ณฺย ปัจจัย ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ ลบ ณ เสีย เหลือไว้แต่ ย ลง อุํ อัชชัตตนีวิภัตติ แปลง อุํ เป็น อึสุ ฯ
ได้แก้คำที่เห็นว่าผิด ให้ถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ ในประโยคต่อไปนี้ คือ
ก. แก้เป็น โสโก จ ภยํ จ ชายนฺติ หรือแก้เป็น โสโก วา ภยํ วา ชายติ ฯ
ข. แก้เป็น เอวํ กนิฏฺเฐน ติสฺโส สมฺปตฺติโย ปฏฺฐิตา ฯ
ค. แก้เป็น เอวํ ธมฺเม เทสิยมาเน มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ

๕. ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล), นหานํ (อุทกํ) และ อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส กิมานนฺโท” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ณฺวุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปุริสํ ฆาเตตีติ ปุริสฆาตโก (ปุคฺคโล) ฯ
นฺหานํ (อุทกํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า นฺหายติ เตนาติ นฺหานํ (อุทกํ) ฯ
อานนฺโท ในคำว่า “โก นุ หาโส กิมานนฺโท” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง อ ปัจจัย หรือลง ณ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า อานนฺทนํ อานนฺโท ฯ
๖. บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้น สมาสไหนบ้าง เป็นนามล้วน ฯ สมาสไหนบ้าง เป็นคุณล้วน ฯ และสมาสไหนบ้าง เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ รชสฺสิโร (ราชา), โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : บรรดาสมาสทั้ง ๖ มีกัมมธารยสมาสเป็นต้นนั้น
ทิคุสมาส และทวันทวสมาส เป็นนามล้วน
พหุพพิหิสมาส เป็นคุณล้วน
กัมมธารยสมาส ตัปปุริสสมาส และอัพยยีภาวสมาส เป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ ฯ
รชสฺสิโร (ราชา) เป็นฉัฏฐีภินนาธิกรณพหุพพหิสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า รโช สิรสิ (สิรสฺมึ) ยสฺส โส รชสฺสิโร (ราชา) ฯ
โสกาภิภูโต (ปุริโส) เป็นตติยาตัปปุริสสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า โสเกน อภิภูโต โสกาภิภูโต (ปุริโส) ฯ

๗. ปัจจัยในตัทธิตไหนบ้าง ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยาได้ ฯ จตุกฺกํ, ทิฏฺฐธมฺ-มิโก (อตฺโถ) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปัจจัยในตัทธิตที่ใช้ประกอบกับศัพท์ที่เป็นสังขยา มี ๓ ตัทธิต คือ
๑. ปัจจัยในปูรณตัทธิต ๕ ตัว คือ ติย ถ ม อี
๒. ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
๓. ธา ปัจจัย ในวิภาคตัทธิต
จตุกฺกํ ลง ก ปัจจัย ในสังขยาตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า จตฺตาริ ปริมาณานิ อสฺสาติ จตุกฺกํ ฯ
ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ทิฏฺฐธมฺเม ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐธมฺมิโก (อตฺโถ) ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๙ (ครั้งที่ ๒)

๑. สระในบาลีภาษามีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จัดเป็นคู่ไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ สระไหนเกิดใน ๒ ฐาน ฯ

ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ ตัว
คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
จัดเป็นคู่ไว้ ๓ คู่ คือ อ อา เรียกว่า อวณฺโณ อิ อี เรียกว่า อิวณฺโณ อุ อู เรียกว่า อุวณฺโณ ฯ
สระ เอ และ โอ ๒ ตัวนี้ เกิดใน ๒ ฐาน (คือ เอ เกิดที่คอและเพดาน เรียกว่า กณฺ ตาลุโช โอ เกิดที่คอและริมฝีปาก เรียกว่า กณฺโฐฏฺฐโช) ฯ

๒. สนธิกิริโยปกรณ์ มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ เสฺวทานิ, กิเมวิทํ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : สนธิกิริโยปกรณ์ มี ๘ อย่าง คือ โลโป ลบ ๑ อาเทโส แปลง ๑ อาคโม ลงอักษรตัวใหม่ ๑ วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑ ปกติ ปรกติ ๑ ทีโฆ ทำให้ยาว ๑ รสฺสํ ทำให้สั้น ๑ สญฺโญโค ซ้อนตัว ๑ ฯ
เสฺวทานิ ตัดเป็น เสฺว-อิทานิ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระเบื้องปลายบ้างก็ได้ คือลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิทานิ เสีย ต่อเป็น เสฺวทานิ ฯ
กิเมวิทํ ตัดเป็น กึ-เอว-อิทํ
ระหว่าง กึ-เอว สระอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็น ม ต่อเป็น กิเมว
ระหว่าง กิเมว-อิทํ ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระหน้า คือ อ ในที่สุดแห่งศัพท์ กิเมว ต่อเป็น กิเมวิทํ ฯ

๓. จงตอบคำถามต่อไปนี้
ก. คำว่า “ภควนฺตา ภควนฺโต” นั้น มีวิธีใช้ต่างกันอย่างไร ฯ
ข. ปาปิโย, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นไหน ฯ
ค. คำว่า “๕๙” และ “๙๕” ตรงกับศัพท์สังขยาว่าอย่างไร ฯ
ฆ. อยํ, เอกจฺโจ เป็นสัพพนามชนิดไหน ฯ
ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ

ตอบ : ได้ตอบคำถามต่อไปนี้
ก. ภควนฺตา ใช้เป็นทฺวิวจนะ สำหรับกล่าวถึงคน ๒ คน ส่วน ภควนฺโต ใช้เป็นพหุวจนะ สำหรับกล่าวถึงคนมากตั้งแต่ ๓ ขึ้นไป ฯ
ข. ปาปิโย เป็นคุณนามชั้นวิเสส, สุขุโม เป็นคุณนามชั้นปกติ ฯ
ค. คำว่า ๕๙ ตรงกับศัพท์สังขยาว่า เอกูนสฏฺฐี , คำว่า ๙๕ ตรงกับ ศัพท์สังขยาว่า ปญฺจนวุติ ฯ
ฆ. อยํ เป็นนิยมวิเสสนสัพพนาม, เอกจฺโจ เป็นอนิยมวิเสสนสัพพนาม ฯ
ง. อัพยยศัพท์ แบ่งเป็น ๓ คือ อุปสัค ๑ นิบาต ๑ ปัจจัย ๑ ฯ

๔. ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ หรือเป็นอกัมมธาตุ ฯ จงแจก พุธฺ ธาตุ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ

ตอบ : ภิทฺ และ มุจฺ ธาตุ เป็นได้ทั้งสกัมมธาตุ และ อกัมมธาตุ (ภิทฺ ธาตุ และ มุจฺ ธาตุ ถ้าลง อ ปัจจัย ในหมวด รุธฺ ธาตุ เป็นสกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภินฺทติ แปลว่า ย่อมต่อย หรือย่อมทำลาย มุญฺจติ แปลว่า ย่อมปล่อย ถ้าลง ย ปัจจัย ในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็นอกัมมธาตุ ตัวอย่าง ภิชฺชติ แปลว่า ย่อมแตก มุจฺจติ แปลว่า ย่อมหลุด ย่อมพ้น) ฯ
แจก พุธฺ (ในความตรัสรู้) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

ปุริส.	เอก.	พหุ.
ป. ม. อุ.	พุชฺฌิสฺสติ พุชฺฌิสฺสสิ พุชฺฌิสฺสามิ	พุชฺฌิสฺสนฺติ พุชฺฌิสฺสถ พุชฺฌิสฺสาม

๕. ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็นกี่พวก ฯ แต่ละพวกมีปัจจัยอะไรบ้าง ฯ วรลาภี (ปุคฺคโล), ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์ แบ่งเป็น ๓ พวก คือ
กิตปัจจัย อย่างนี้ อนฺต ตวนฺตุ ตาวี
กิจจปัจจัย อย่างนี้ อนีย ตพฺพ
กิตกิจจปัจจัย อย่างนี้ มาน ต ตูน ตฺวา ตฺวาน ฯ
วรลาภี (ปุคฺคโล) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่งตัสสีละ ณี ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภติ สีเลนาติ วรลาภี (ปุคฺคโล)
หรือเป็น สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ
ตั้งวิเคราะห์ว่า วรํ ลภิตุํ (ลทฺธุํ) สีลมสฺสาติ วรลาภี (ปุคฺคโล) ฯ
ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺมํ สุณนฺติ เอตฺถาติ ธมฺมสฺสวนํ (ฐานํ) ฯ

๖. น บุพพบท กัมมธารยสมาส กับ น บุพพบท พหุพพิหิสมาส ต่างกันอย่างไร ฯ อนจฺฉริโย (ปาสาโท), อตฺตทตฺโถ เป็นสมาสอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ต่างกันอย่างนี้ คือ
น บุพพบท กัมมธารยสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธนามนาม แปลว่า มิใช่ หรือ หามิได้ เช่น น พฺราหฺมโณ = อพฺราหฺมโณ (อยํ ชโน อ. ชนนี้) มิใช่พราหมณ์
ส่วน น บุพพบท พหุพพิหิสมาส สมาสที่มี น อยู่หน้า ปฏิเสธคุณนาม แปลว่า มี…หามิได้ หรือไม่มี เช่น นตฺถิ ตสฺส สโมติ อสโม (ภควา พระผู้มีพระภาคเจ้า) ไม่มีผู้เสมอ หรือหาผู้เสมอไม่มี ฯ
อนจฺฉริโย (ปาสาโท) เป็น น บุพพบท พหุพพหิสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า นตฺถิ ตสฺส อจฺฉริยนฺติ อนจฺฉริโย (ปาสาโท) ฯ
อตฺตทตฺโถ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺตโน อตฺโถ อตฺตทตฺโถ ฯ
๗. ตัทธิตโดยย่อ แบ่งเป็นเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ การุญฺญํ , ยสวา (ชโน), โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลงปัจจัยอะไร ในตัทธิตไหน จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ตัทธิต โดยย่อแบ่งเป็น ๓ คือ สามัญญตัทธิต ๑ ภาวตัทธิต ๑ อัพยยตัทธิต ๑ ฯ
การุญฺญฃํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า กรุณาย ภาโว การุญฺญฃํ ฯ
ยสวา (ชโน) ลง วนฺตุ ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ยโส อสฺส อตฺถีติ ยสวา (ชโน) ฯ
โสฬสโม (โกฏฺฐาโส) ลง ม ปัจจัย ในปูรณตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า โสฬสนฺนํ ปูรโณ โสฬสโม (โกฏฺฐาโส)ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘

๑. สระในภาษาบาลีมีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าอย่างไร ฯ สระไหนมีเสียงเช่นไร ฯ

ตอบ : สระในภาษาบาลีมี ๘ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฯ
มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า นิสสัย ฯ
สระ ๓ ตัว คือ อ อิ อุ มีเสียงสั้น ชื่อรัสสะ เหมือนคำว่า อติ ครุ
สระ ๕ ตัว คือ อา อี อู เอ โอ มีเสียงยาว ชื่อทีฆะ เหมือนคำว่า ภาคี วธู เป็นต้น ฯ

๒. สนธิคืออะไร ฯ มีประโยชน์อย่างไร ฯ ยตฺรฏฺฐฃิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” และ สจาหํ เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : สนธิ คือ การต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ ฯ
มีประโยชน์อย่างนี้ คือ เพื่อย่นอักขระให้น้อยลง ๑ เพื่อเป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ ๑ เพื่อทำคำพูดให้สละสลวย ๑ ฯ
ยตฺรฏฺฐิโต ในคำว่า “ยตฺรฏฺฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา” เป็นสัญโญคพยัญชนะสนธิ ตัดเป็น ยตฺร-ฐิโต ซ้อนหน้าพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกัน ตามหลักแห่งการสังโยค คือ พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ และที่ ๒ ในวรรคของตนได้ ในที่นี้ จึงซ้อน ฏ พยัญชนะที่ ๑ หน้า พยัญชนะที่ ๒ ต่อเป็น ยตฺรฏฺฐิโต ฯ
สจาหํ เป็นโลปสระสนธิ ตัดเป็น สเจ-อหํ
ระหว่าง สเจ-อหํ ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระหลังเป็นรัสสะ ลบสระหน้า คือ ลบสระ เอ ที่ สเจ แล้วทีฆะสระหลัง คือ อ ที่ อหํ เป็น อา ต่อเป็น สจาหํ ฯ

๓. ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ แต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติอะไร ฯ

ตอบ : ปัจจัยในอัพยยศัพท์ เฉพาะที่ลงท้ายนาม มี ๑๗ ตัว คือ โต ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว ทา ทานิ รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ ฯ
ปัจจัยแต่ละตัวเป็นเครื่องหมายวิภัตติ ดังนี้ คือ
โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติ แปลว่า ข้าง เช่น ปุรโต ข้างหน้า ปจฺฉโต ข้างหลัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมายปัญจมีวิภัตติ แปลว่า แต่ เช่น ตโต แต่-นั้น อิโต แต่-นี้ เป็นต้น
ปัจจัยทั้งหลาย คือ ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ แปลตามสัตตมี เช่น ตตฺร ใน-นั้น อิธ ใน-นี้ เป็นต้น
ปัจจัยทั้งหลาย คือ ทา ทาน รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ เป็นเครื่องหมายสัตตมีวิภัตติ ลงในกาล เช่น ตทา ในกาลนั้น อิทานิ ในกาลนี้ เป็นต้น ฯ

๔. ในอาขยาต แบ่งกาลที่เป็นประธานไว้เท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยอะไร ฯ จงแจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบทมาดู ฯ
ตอบ : ในอาขยาตแบ่งกาลที่เป็นประธานไว้ ๓ คือ กาลที่เกิดขึ้นจำเพาะหน้า เรียกว่าปัจจุบันกาล ๑ กาลล่วงแล้ว เรียกว่าอดีตกาล ๑ กาลยังไม่มาถึง เรียกว่าอนาคตกาล ๑ ฯ
จะรู้จักกาลได้ต้องอาศัยวิภัตติ ฯ
แจก ภุชฺ ธาตุ (ในความกิน) ด้วยวิภัตติหมวดภวิสสันติ เฉพาะปรัสสบท ดังนี้

ปุริส.	เอก.	พหุ.
ป. ม. อุ.	พุชฺฌิสฺสติ พุชฺฌิสฺสสิ พุชฺฌิสฺสามิ	พุชฺฌิสฺสนฺติ พุชฺฌิสฺสถ พุชฺฌิสฺสาม

๕. กตญฺญู, ปารุปฺปนํ (วตฺถํ) และ วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” คำไหนเป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : กตญฺญู เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ หรือเป็นกัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ หรือเป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ลง รู ปัจจัย ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
กัตตุรูป กัตตุสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาตีติ กตญฺญู
กัตตุรูป ลงในอรรถตัสสีละ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานาติ สีเลนาติ กตญฺญู
สมาสรูป ตัสสีลสาธนะ ตั้งวิเคราะห์ว่า กตํ ชานิตุํ สีลมสฺสาติ กตญฺญู ฯ
ปารุปนํ (วตฺถํ) เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ ยุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปารุปติ เตนาติ ปารุปนํ (วตฺถํ) ฯ
วาโส ในคำว่า “ปฏิรูปเทสวาโส” เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ ลง ณ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า วสนํ วาโส
หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสิตพฺพนฺติ วาโส
หรือตั้งวิเคราะห์ว่า วสยเตติ วาโส ฯ

๖. อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างไร ฯ จงตอบพร้อมทั้งยกตัวอย่างประกอบด้วย ฯ ตโยชนวตฺถุ เป็นสมาสอะไรบ้าง จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ
ตอบ : อวธารณบุพพบท กัมมธารยสมาส มีลักษณะอย่างนี้ คือ มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย บทหลังเป็นประธาน ตัวอย่างเช่น ปญฺญา เอว ปชฺโชโต ปญฺญาปชฺโชโต (ประทีป) อันโพลงทั่ว คือ ปัญญา, พุทฺโธ เอว รตนํ พุทฺธรตนํ รัตนะคือพระพุทธเจ้า ฯ
ตโยชนวตฺถุ เป็นฉัฏฐีตัปปุริสสมาส มีอสมาหารทิคุสมาส เป็นภายใน ตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ ดังนี้
อ. ทิคุ. วิ. ตโย ชนา ตโยชนา
ฉ. ตัป. วิ. ตโยชนานํ วตฺถุ ตโยชนวตฺถุ ฯ

๗. ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัยเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ ปาสาทิโก (ภควา), ทุสฺสีลฺยํ , อตฺถิโก ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว ฯ
คือ วี ส สี อิก อี ร วนฺตุ มนฺตุ ณ ฯ
ปาสาทิโก (ภควา) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ปสาทํ ชเนตีติ ปาสาทิโก (ภควา) ฯ
ทุสฺสีลฺยํ ลง ณฺย ปัจจัย ในภาวตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสีลฺยํ ฯ
อตฺถิโก ลง อิก ปัจจัย ในตทัสสัตถิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า อตฺโถ อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก ฯ

ประโยค ป.ธ. ๓

ปัญหาและเฉลย วิชา บาลีไวยากรณ์

สอบในสนามหลวง พ.ศ. ๒๕๕๘ (ครั้งที่ ๒)

๑. พยัญชนะไหน จัดเป็นอัฑฒสระ ฯ เพราะเหตุไร จึงเรียกชื่ออย่างนั้น ฯ

ตอบ : พยัญชนะ ๗ ตัวนี้ คือ ย ร ล ว ส ห ฬ จัดเป็นอัฑฒสระ ฯ
เพราะพยัญชนะเหล่านี้ บางตัวก็รวมลงในสระเดียวกันกับพยัญชนะอื่นออกเสียงพร้อมกันได้ บางตัวแม้เป็นตัวสะกดก็คงออกเสียงหน่อยหนึ่ง พอให้รู้ได้ว่าตัวนั้นเป็นตัวสะกด คล้ายเป็นตัวกล้ำฉะนั้น ฯ

๒. อาคโม กับ สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีลักษณะต่างกันอย่างไร ฯ เตเนวมาห เป็นสนธิอะไร ฯ ตัดและต่ออย่างไร ฯ

ตอบ : อาคโม กับ สญฺโญโค ในพยัญชนะสนธิ มีลักษณะต่างกันอย่างนี้ คือ
อาคโม ได้แก่ การลงพยัญชนะอาคม ๘ ตัว คือ ย ว ม ท น ต ร ฬ ในเมื่อมีสระอยู่หลัง ตัวอย่างเช่น ยถา-อิทํ เป็น ยถายิทํ เป็นต้น
ส่วน สญฺโญโค นั้น ได้แก่ การซ้อนพยัญชนะ มี ๒ ลักษณะ คือ ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเสมอกันอย่างหนึ่ง เช่น อิธ-ปโมทติ เป็น อิธปฺปโมทติ เป็นต้น ซ้อนหน้า พยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่างหนึ่ง ตามหลักการสังโยค คือ บรรดาพยัญชนะวรรคทั้งปวง พยัญชนะที่ ๑ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๑ ที่ ๒ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๓ ซ้อนหน้าพยัญชนะที่ ๓ ที่ ๔ ในวรรคของตนได้ พยัญชนะที่ ๕ ซ้อนหน้าพยัญชนะทุกตัวในวรรคของตน เว้นพยัญชนะคือ ง ซ้อนหน้าพยัญชนะทั้ง ๔ ในวรรคของตนได้ แต่ซ้อนหน้าตัวเองไม่ได้ ตัวอย่างเช่น จตฺตาริ-ฐานานิ เป็น จตฺตาริฏฺฐานานิ เป็นต้น ฯ
เตเนวมาห เป็นโลปสระสนธิ และอาเทสนิคคหิตสนธิ ตัดเป็น เตน-เอวํ -อาห
ระหว่าง เตน-เอวํ ถ้าสระหน้าเป็นรัสสะ สระหลังเป็นทีฆะ ลบสระหน้า คือ ลบ อ ที่ เตน เสีย ต่อเป็น เตเนวํ
ระหว่าง เตเนวํ-อาห ถ้านิคคหิตอยู่หน้า สระอยู่หลัง แปลงนิคคหิต เป็น ม ต่อเป็น เตเนวมาห ฯ

๓. ในปกติสังขยา ท่านจัดลิงค์ และวจนะ ไว้อย่างไรบ้าง ฯ

ตอบ : จัดแบ่งไว้อย่างนี้ คือ
จัดเป็นลิงค์ ดังนี้
ตั้งแต่ เอก ถึง อฏฺฐารส เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์
ตั้งแต่ เอกูนวีสติ ถึง อฏฺญนวุติ เป็นอิตถีลิงค์
ตั้งแต่ เอกูนสตํ ถึง ทสสตสหสฺสํ เป็นนปุงสกลิงค์
เฉพาะ โกฏิ เป็นอิตถีลิงค์
จัดเป็นวจนะ ดังนี้
อกสังขยา เป็นเอกวจนะอย่างเดียว
เอกสัพพนาม เป็นทฺวิวจนะ
ตั้งแต่ ทฺวิ ถึง อฏฺฐารส เป็นพหุวจนะ
ตั้งแต่ เอกูนสตํ ขึ้นไป เป็นได้ ๒ วจนะ ฯ

๔. อาคมในอาขยาต มีเท่าไร ฯ อะไรบ้าง ฯ นิยมลงในที่เช่นไร ฯ หาสยสฺสุ ในคำว่า “หาสยสฺสุ มหาชนํ” ประกอบด้วยเครื่องปรุงอะไรบ้าง ฯ

ตอบ : อาคมในอาขยาต มี ๕ คือ อ อิ ส ห อํ ฯ
นิยมลงในที่เช่นนี้ คือ
อ อาคม นิยมลงที่หน้าธาตุที่ประกอบด้วยวิภัตติหมวด หิยัตตนีวิภัตติ อัชชัตตนี-วิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ
อิ อาคม นิยมลงที่ท้ายธาตุปัจจัยที่ประกอบด้วยหมวด อัชชัตตนีวิภัตติ ภวิสสันติ-วิภัตติ และกาลาติปัตติวิภัตติ
ส อาคม นิยมลงท้ายธาตุที่ประกอบด้วยวิภัตติหมวดอัชชัตตนี ในหมวดธาตุทั้งปวง
ห อาคม นิยมลงที่ท้าย า ธาตุ โดยไม่นิยมหมวดวิภัตติ
อํ นิคคหิตอาคม นิยมลงกับธาตุหมวด รุธฺ แล้วอาเทสเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ฯ
หาสยสฺสุ ในคำว่า “หาสยสฺสุ มหาชนํ” ประกอบด้วยเครื่องปรุงดังนี้ คือ หสฺ ธาตุ ลง ณฺย ปัจจัย สฺสุ วิภัตติหมวดปัญจมี ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ เมื่อลงแล้วลบ ณ เสีย คงเหลือแต่ ย แล้วทีฆะต้นธาตุ สำเร็จรูปเป็น หาสยสฺสุ ฯ

๕. อธิกรณสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างไร ฯ ยกตัวอย่างรูปวิ เคราะห์มาดู ฯ สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา), ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) เป็นรูป สาธนะ และปัจจัยอะไร ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : อธิกรณสาธนะ ท่านบัญญัติให้แปลว่าอย่างนี้ คือ
ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า “เป็นที่-” ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์ประกอบ เช่น อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส ฯ
ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า “เป็นที่อันเขา-” ยกตัวอย่างรูปวิเคราะห์ประกอบ เช่น (อตฺโถ) สํวณฺณิยติ เอตฺถาติ สํวณฺณนํ (ฐานํ) ฯ
สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา) เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลง ณฺวุ ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า สนฺธึ ฉินฺทนฺตีติ สนฺธิจฺเฉทกา (โจรา) ฯ
ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ ลง ข ปัจจัย
ตั้งวิเคราะห์ว่า ทุกฺเขน ปมุญฺจิยเตติ ทุปฺปมุญฺจํ (พนฺธนํ) ฯ

๖. ที่เรียกว่า อัพยยีภาวสมาสนั้น มีอะไรเป็นเครื่องกำหนดรู้ ฯ ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู), ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) เป็นสมาสอะไร ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ที่เรียกว่า อัพยยีภาวสมาส นั้น มีอุปสัคหรือนิบาตอยู่ข้างหน้าและเป็นประธานแห่งบทหลัง มีบทสำเร็จมีรูปเป็นนปุงสกลิงค์และเอกวจนะอย่างเดียว เป็นเครื่องกำหนดรู้ ฯ
ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู) เป็นตติยาพหุพพิหิสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า ฉินฺนานิ สํโยชนานิ เยหิ เต ฉินฺนสํโยชนา (ภิกฺขู) ฯ
ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) เป็นสัตตมีตัปปุริสสมาส
ตั้งวิเคราะห์ว่า ธมฺเม ครุโก ธมฺมครุโก (จกฺขุปาโล) ฯ

๗. ปัจจัยในฐานตัทธิต ลงแทนศัพท์อะไรบ้าง ฯ กิเลสมยํ (พนฺธนํ), ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ลงปัจจัยอะไร ฯ ในตัทธิตไหน ฯ จงตั้งวิเคราะห์มาดู ฯ

ตอบ : ปัจจัยในฐานตัทธิต ลงแทนศัพท์ได้ดังนี้ คือ ฐาน อรหติ หิต ภว ฯ
กิเลสมยํ (พนฺธนํ) ลง มย ปัจจัย ในปกติตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า กิเลเสหิ ปกตํ กิเลสมยํ (พนฺธนํ) ฯ
ฉทฺวาริกา (ตณฺหา ) ลง ณิก ปัจจัย ในตรตยาทิตัทธิต
ตั้งวิเคราะห์ว่า ฉทฺวาเร วตฺตตีติ ฉทฺวาริกา (ตณฺหา) ฯ

The post ประโยค ป.ธ.๓ วิชาบาลีไวยากรณ์ first appeared on นักธรรม ธรรมศึกษา บาลี.